Wykres dowolnej funkcji

Wpisujesz wzór, naciskasz Przelicz i dostajesz wykres — razem z miejscami zerowymi, ekstremami i punktami przegięcia znalezionymi numerycznie. Pól na wzory są trzy, więc krzywe da się porównywać, a dwa przełączniki dorysowują do f jeszcze pochodną f′ i funkcję pierwotną ∫f dx. Po najechaniu kursorem na wykres pojawia się ramka z wartościami f(x), f′(x) i f″(x) w tym konkretnym punkcie oraz z narysowaną styczną. Wyrażenie jest parsowane własnym analizatorem składni (tokenizer + rekurencyjne schodzenie), a nie wykonywane przez eval — dzięki temu błąd we wzorze pokazuje pozycję w tekście, a nie komunikat przeglądarki.

f(x) = …

Wykres funkcji

Trzy wzory naraz, do tego f′ i ∫f jako osobne krzywe. Klawiatura symboli, ramka z parametrami pod kursorem, nawigacja w rogu

x·sin(a·x)
GRAMATYKA

Ściągawka składni

Wszystkie rozpoznawane funkcje i stałe, mnożenie domyślne, pułapki priorytetu działań

−x² = −(x²)
ZADANIA

Przykłady krok po kroku

Badanie przebiegu zmienności i kontrola na wykresie, rodzina krzywych z parametrem, kiedy wykres kłamie, f razem z f′ i ∫f, przecięcia i styczność dwóch krzywych

5 rozwiązanych zadań

Wykres funkcji

Działania i nawiasy
Zmienne i stałe
Potęgi i pierwiastki
Trygonometryczne
Hiperboliczne
Pozostałe
Pochodne w ramce są liczone różnicowo, dwoma różnymi krokami: f′ centralnie z h ≈ 6·10⁻⁶·max(1,|x|), f″ z h ≈ 1,2·10⁻⁴·max(1,|x|). Jeden wspólny krok psułby drugą pochodną — jej błąd zaokrągleń rośnie jak ε/h², a nie ε/h.
Wzór na f′ jest wyprowadzany symbolicznie z drzewa składniowego (reguły iloczynu, ilorazu i łańcuchowa), a krzywa f′ rysowana różnicowo — to dwie niezależne drogi do tej samej funkcji i dlatego da się je porównać. Funkcje nieróżniczkowalne w punktach (sgn, floor, ceil, round, min, max, mod) świadomie nie mają reguły: ich pochodna „prawie wszędzie zerowa” rozjeżdżałaby się z ilorazem różnicowym w każdym skoku i kontrola zgłaszałaby błąd, którego nie ma.
∫f dx to F(x) = ∫₀ˣ f(t) dt, czyli funkcja pierwotna unormowana warunkiem F(0) = 0 (a gdy zera nie widać w kadrze — F = 0 na jego brzegu). Na każdym kroku siatki Simpson z punktem środkowym, błąd O(h⁴). Za biegunem krzywa się urywa: całka z funkcji nieograniczonej nie ma sensu i lepiej nie rysować nic niż rysować cokolwiek.
Miejsca zerowe, ekstrema i punkty przegięcia są znajdowane numerycznie: skan zmian znaku na siatce 2000 punktów widocznego zakresu, potem 60 kroków bisekcji. Skok przez biegun też zmienia znak, więc każdy kandydat jest odrzucany, gdy w znalezionym punkcie funkcja (albo odpowiednia pochodna) nie jest naprawdę bliska zeru. To znaczy: czego nie ma w kadrze albo co schowało się między próbkami, tego lista nie pokaże.
f(x) = x·sin(a·x)
przeciągnij, aby przesunąć · kółko myszy przybliża

Ściągawka składni

Wzór z zakładki Wykres funkcji jest tu rozłożony na drzewo składniowe — dokładnie takie, jakie zbudował analizator i jakie potem policzy wartości. Drzewo pokazuje priorytety działań lepiej niż jakakolwiek tabelka: korzeń to działanie wykonywane ostatnie.
—
Priorytety, od najsilniejszego:
1. nawiasy ( ), wartość bezwzględna |…|
2. wykładnik pisany w indeksie górnym: x², x⁻¹
3. potęgowanie ^ — łączy w prawo: x^y^z = x^(y^z)
4. minus jednoargumentowy: −x² = −(x²), nie (−x)²
5. · / oraz mnożenie domyślne — od lewej
6. + − — od lewej
Mnożenie domyślne: 2x, 3(x+1), 2π działają bez kropki. Ale xy to nieznana nazwa „xy”, a nie x·y — nazwy są czytane zachłannie.
Funkcja bez nawiasu bierze cały ciąg czynników pisanych obok siebie: sin 2x = sin(2x), ale już sin x · cos x to sin(x)·cos(x) — jawna kropka kończy argument. W razie wątpliwości: nawias.
Trzy pułapki. Separatorem dziesiętnym jest kropka (przecinek oddziela argumenty: min(x, 1)). Zapis 1/2x znaczy (1/2)·x. Potęga ułamkowa liczby ujemnej nie istnieje w liczbach rzeczywistych, więc (−8)^(1/3) daje lukę w wykresie — pierwiastek sześcienny to ∛(−8) = −2.
drzewo składniowe wyrażenia

Przykład 1 — pełne badanie przebiegu zmienności f(x) = x³ − 3x i kontrola na wykresie

Zbadaj funkcję f(x) = x³ − 3x, a potem sprawdź każdy wynik w programie: wpisz x³ − a·x i ustaw suwak a = 3.

1. Dziedzina i granice. Wielomian, więc dziedziną jest całe ℝ. Dla x → +∞ f(x) → +∞, dla x → −∞ f(x) → −∞ (decyduje x³). Asymptot poziomych ani ukośnych nie ma, bo f(x)/x = x² − 3 → ∞.
2. Parzystość. f(−x) = −x³ + 3x = −f(x), więc funkcja jest nieparzysta — wykres jest symetryczny względem początku układu. To od razu zapowiada, że zera i ekstrema będą leżeć symetrycznie.
3. Miejsca zerowe. x³ − 3x = x(x² − 3) = 0, czyli x = 0 oraz x = ±√3 ≈ ±1,7321.
4. Pierwsza pochodna. f′(x) = 3x² − 3 = 3(x−1)(x+1). Zeruje się w x = ±1. Znak: f′ > 0 na (−∞,−1) i (1,∞), f′ < 0 na (−1,1) — rośnie, maleje, rośnie.
5. Ekstrema. W x = −1 pochodna zmienia znak z + na −, więc jest to maksimum lokalne, f(−1) = −1 + 3 = 2. W x = 1 zmiana z − na + — minimum lokalne, f(1) = 1 − 3 = −2.
6. Druga pochodna. f″(x) = 6x. Ujemna dla x < 0 (wklęsła), dodatnia dla x > 0 (wypukła), zmiana znaku w x = 0, więc punkt przegięcia (0, 0).
7. Kontrola w programie. Panel po wpisaniu wzoru wypisuje miejsca zerowe −1,7321 · 0 · 1,7321, maksimum w −1 o wartości 2, minimum w 1 o wartości −2 oraz przegięcie w 0 — te same liczby, znalezione zupełnie inną drogą (skan zmian znaku i bisekcja, bez żadnego wzoru na pochodną).
8. Kontrola w ramce pod kursorem. Najedź na x ≈ 1. Ramka pokaże f ≈ −2, f′ ≈ 0 i f″ ≈ 6 > 0, a więc „minimum” — to jest warunek dostateczny drugiego rzędu przeczytany wprost z ekranu. Przejedź teraz kursorem przez zero: po lewej stronie podpis przy f″ mówi „wklęsła”, po prawej „wypukła”. Miejsce, w którym słowo się zmienia, to właśnie punkt przegięcia — ten sam, który panel wypisał jako 0.
9. Uwaga o dokładności. f′ w ramce nie jest zerem co do bitu, tylko liczbą rzędu 10⁻¹¹ (u mnie 3,7·10⁻¹¹): to iloraz różnicowy, nie wzór. Ograniczenie bierze się z odejmowania dwóch prawie równych liczb, a nie z algorytmu — dlatego program nie pisze „zero”, tylko pokazuje, ile mu wyszło.

Przykład 2 — rodzina krzywych e−a·x²: co robi parametr

Wpisz e^(−a·x²) i przesuwaj suwak a. Zanim to zrobisz, przewidź wynik rachunkiem.

1. Wartości brzegowe. f(0) = e⁰ = 1 dla każdego a. Wszystkie krzywe rodziny przechodzą więc przez jeden punkt (0, 1) — to pierwsza rzecz, którą widać na ekranie przy ruchu suwakiem.
2. Pochodna. f′(x) = −2a·x·e^(−a·x²). Czynnik wykładniczy jest zawsze dodatni, więc znak f′ zależy tylko od −2a·x. Dla a > 0: rośnie na (−∞,0), maleje na (0,∞) — w zerze maksimum równe 1.
3. Druga pochodna. f″(x) = 2a(2a·x² − 1)·e^(−a·x²). Zeruje się, gdy 2a·x² = 1, czyli x = ±1/√(2a). Dla a = 1 daje to ±0,7071, a wartość funkcji w tych punktach to e^(−1/2) ≈ 0,6065.
4. Odczyt z programu. Ustaw a = 1 i najedź kursorem na x ≈ 0,71. Ramka pokaże f ≈ 0,6065 oraz f″ ≈ 0 z podpisem o przegięciu; panel po lewej wypisze oba punkty przegięcia. Zwiększ a do 4 — przegięcia przesuwają się do ±1/√8 ≈ ±0,3536, czyli dwa razy bliżej zera niż dla a = 1, bo 1/√(2a) maleje jak 1/√a.
5. Zmiana znaku parametru. Ustaw a = −1. Wykładnik staje się +x², funkcja rośnie do nieskończoności w obie strony, a w zerze ma teraz minimum, nie maksimum — mimo że wzór zmienił się tylko o znak jednej litery. To ten sam rachunek z kroku 2: dla a < 0 czynnik −2a jest dodatni, więc f′ ma znak x.
6. Przypadek zdegenerowany. Dla a = 0 zostaje f(x) = e⁰ = 1 — prosta pozioma, bez ekstremów i bez przegięć. Panel wypisze wtedy puste listy: nie dlatego, że ich nie znalazł, tylko dlatego, że ich nie ma.

Przykład 3 — kiedy wykres kłamie: próbkowanie, bieguny i to, czego nie widać

Program rysuje krzywą, próbkując ją w skończonej liczbie punktów. Trzy sytuacje, w których obrazek trzeba poprawić rachunkiem.

1. Oscylacje gęstsze niż piksele. Wpisz x·sin(1/x) i zawęź widok mniej więcej do przedziału [−0,05; 0,05] — kółkiem myszy nad zerem albo przyciskiem „+” w rogu wykresu, a potem ⤢, żeby oś Y wróciła do krzywej (samo przybliżanie skaluje obie osie naraz, więc wykres potrafi wyjechać poza kadr). Miejsca zerowe to x = 1/(kπ): 0,3183 · 0,1592 · 0,1061 · 0,0796 · … — jest ich nieskończenie wiele w każdym otoczeniu zera, więc żadna siatka ich nie złapie. Przy 1 próbce na piksel krzywa blisko zera zamienia się w szum; przy 12 wygląda inaczej — a to ta sama funkcja. Wniosek: rachunek mówi, że |x·sin(1/x)| ≤ |x|, więc granica w zerze wynosi 0. Ekran tego nie udowodni.
2. Biegun to nie wykres. Wpisz tg(x). Wiele programów łączy próbkę o wartości +10¹⁵ z sąsiednią o wartości −10¹⁵ i rysuje w x = π/2 pionową kreskę. Takiej kreski nie ma w wykresie tangensa — π/2 nie należy do dziedziny. Ten moduł przerywa krzywą, gdy skok między sąsiednimi próbkami przekracza ośmiokrotność wysokości kadru i przy okazji zmienia znak — czyli wtedy, gdy funkcja przeleciała przez ±∞. Sam duży skok nie wystarcza: wracając z −∞ tangens jeszcze przez kilka próbek zmienia się szybciej niż wysokość ekranu, więc bez warunku na znak każda asymptota liczyłaby się podwójnie. Miejsce przerwania dostaje kropkowaną pionową linię, a panel wypisuje liczbę luk wewnątrz wykresu — koniec dziedziny to koniec krzywej, nie dziura w niej, i dlatego półokrąg √(a² − x²) ma zero przerwań, a tg(x) cztery.
3. Zmiana znaku bez miejsca zerowego. Wpisz 1/(x² − a) z a = 1. Funkcja zmienia znak w x = ±1, ale nie ma tam zer — ma bieguny. Skan znaków znajduje kandydatów, bisekcja schodzi do x = ±1, po czym warunek kontrolny |f| ≈ 0 nie jest spełniony: funkcja nie jest tam nawet skończona (a gdy bisekcja zatrzyma się o krok obok bieguna — bo bliżej niż 10⁻¹⁶ liczby zmiennoprzecinkowe koło jedynki nie sięgają — |f| wychodzi rzędu 10¹⁵). Kandydat jest odrzucany. Dlatego lista miejsc zerowych zostaje pusta — i słusznie.
4. Dziedzina. Wpisz √(a² − x²) z a = 3. Poza przedziałem [−3, 3] wyrażenie pod pierwiastkiem jest ujemne, wynik to NaN i krzywa po prostu się kończy. Najedź kursorem poza półokrąg — ramka napisze „poza dziedziną”, zamiast pokazać zmyśloną liczbę.
5. Kontrola samego analizatora. W panelu wyników jest wiersz „kontrola parsera”. Program zapisuje zbudowane drzewo składniowe z powrotem jako tekst — w pełni onawiasowany — czyta go drugi raz od zera i porównuje obie wersje w 400 punktach. Wynik 0 oznacza, że drzewo z zakładki „Ściągawka składni” to naprawdę to, co program liczy. Gdyby priorytet działań był w analizatorze zapisany błędnie, ta liczba i tak byłaby zerem — kontrola sprawdza spójność, nie zgodność z ludzką intuicją. Od tego jest drzewo: patrzysz i widzisz, co jest korzeniem.

Przykład 4 — f, f′ i ∫f na jednym rysunku

Wpisz w pole f(x) wyrażenie x³ − a·x, ustaw a = 3 i włącz oba przełączniki: f′(x) i ∫f dx. Na ekranie są teraz trzy krzywe w trzech kolorach; poniżej, co każda z nich mówi.

1. Gdzie f′ przecina oś, tam f ma poziomą styczną. Fioletowa krzywa przerywana to f′(x) = 3x² − 3. Jej miejsca zerowe to x = ±1 — dokładnie te same liczby, które panel wypisuje jako maksimum (−1, 2) i minimum (1, −2) funkcji f. To nie jest zbieg okoliczności, tylko warunek konieczny ekstremum oglądany z boku: krzywa f′ przecina oś tam, gdzie f przestaje rosnąć.
2. Znak f′ to monotoniczność f. Na przedziale (−1, 1) fioletowa krzywa leży pod osią i tam złota opada. Poza tym przedziałem f′ > 0 i f rośnie. Najedź kursorem na dowolny punkt: podpis przy f′ w ramce („rosnąca” albo „malejąca”) zgadza się z tym, po której stronie osi jest wtedy fioletowa krzywa.
3. Wzór na pochodną do porównania z własnym rachunkiem. W panelu, w wierszu f′(x) ze wzoru, stoi 3·x² − a. Program wyprowadził to symbolicznie z drzewa składniowego, a rysuje krzywą różnicowo — dwiema niezależnymi drogami. Wiersz kontrola f′ pokazuje, jak bardzo te dwie drogi się rozjeżdżają: u mnie 5,7·10⁻¹¹, czyli tyle, ile wynosi błąd ilorazu różnicowego. Gdyby któraś droga miała błąd, ta liczba byłaby rzędu jedności, a nie 10⁻¹¹.
4. Sprawdź się. Policz pochodną na kartce, wpisz swój wynik w pole g(x) i patrz, czy niebieska krzywa nakłada się na fioletową przerywaną. Wpisanie 3x² − a daje idealne pokrycie; wpisanie 3x² − 1 — dwie osobne parabole, i od razu widać, w którym miejscu poszła literówka.
5. Całka to pole ze znakiem. Turkusowa krzywa kropkowana to F(x) = ∫₀ˣ f(t) dt, unormowana tak, by F(0) = 0. Ze wzoru F(x) = x⁴/4 − 3x²/2, więc F(1) = 1/4 − 3/2 = −1,25, a F(2) = 4 − 6 = −2. Najedź kursorem na x = 1 i x = 2 — ramka pokazuje dokładnie te liczby.
6. Pole pod wykresem między dwoma punktami. ∫₁² f dx = F(2) − F(1) = −2 − (−1,25) = −0,75. Minus, bo na tym przedziale wykres f leży pod osią — całka oznaczona liczy pole ze znakiem, nie pole figury.
7. Ekstrema F są tam, gdzie f przecina oś. F′ = f, więc turkusowa krzywa ma poziomą styczną w miejscach zerowych złotej: w 0, −√3 i √3. W zerze f zmienia znak z plusa na minus, więc F ma tam maksimum (F(0) = 0); w √3 odwrotnie, więc minimum o wartości F(√3) = 9/4 − 9/2 = −2,25. To ta sama reguła z punktu 1, tylko piętro wyżej.
8. Skąd wiadomo, że całka jest policzona dobrze. Wiersz kontrola ∫f porównuje krzywą policzoną na 800 krokach z tą samą krzywą na 1600 krokach (reguła Rungego). Wynik 2,8·10⁻¹⁴ oznacza, że zagęszczenie siatki już nic nie zmienia — krok jest dostatecznie mały. Gdyby wynik był rzędu 10⁻² , wartość z ramki nie zasługiwałaby na pięć cyfr.

Przykład 5 — dwa wykresy naraz: przecięcia, styczność i wielomian Taylora

Pola g(x) i h(x) rysują kolejne krzywe w swoich kolorach. Gdy wypełnione jest też g, panel dokłada wiersz f = g w punktach, a same przecięcia dostają na wykresie niebieskie obwódki.

1. Przecięcie to miejsce zerowe różnicy. Wpisz f(x) = x² oraz g(x) = 2^x. Program szuka zer funkcji f − g i podaje trzy: 2 i 4, które widać gołym okiem (4 = 2², 16 = 2⁴), oraz −0,76666, którego nie da się zapisać żadnym skończonym wzorem elementarnym. Trzeci pierwiastek jest tu ważniejszy od dwóch pierwszych: pokazuje, że „rozwiąż równanie” i „znajdź punkt przecięcia” to dwie różne sprawy.
2. Styczność nie jest przecięciem. Wpisz f(x) = ln(x) i g(x) = x − 1. Krzywe stykają się w punkcie (1, 0) i nigdzie się nie przecinają — to jest treść nierówności ln x ≤ x − 1, prawdziwej dla każdego x > 0 z równością tylko w jedynce. Panel podaje 1 → 0.
3. Dlaczego to było trudne do znalezienia. Różnica ln x − (x − 1) dotyka zera i wraca, nie zmieniając znaku. Skan zmian znaku — ten sam, którym program znajduje miejsca zerowe — takiego punktu nie widzi. Dlatego przecięcia są szukane dwoma tropami naraz: zmiany znaku różnicy oraz ekstrema różnicy leżące na zerowym poziomie. Punkt styczności wpada w ten drugi trop.
4. Cena drugiego tropu. Ekstremum różnicy jest wyznaczane z ilorazu różnicowego, więc jest z natury mniej dokładne — przy styczności różnica zachowuje się jak x², jej pochodna jak x, a szum rozmywa zero na przedział rzędu 10⁻⁴. Gdy oba tropy wskażą to samo miejsce, program zostawia wynik dokładniejszy, ze zmiany znaku.
5. Wielomian Taylora jako styczność wyższego rzędu. Wpisz f(x) = e^x oraz g(x) = 1 + x + x²/2 + x³/6. Krzywe mają jeden punkt wspólny, x = 0, i to nie jest zwykłe przecięcie: różnica e^x − T₃(x) zachowuje się w zerze jak x⁴/24, więc stykają się tam „poczwórnie”. Widać to na wykresie: blisko zera krzywe są nie do odróżnienia, przy x = 2 różnią się o e² − 19/3 ≈ 7,389 − 6,333 = 1,06, a przy x = 4 już o e⁴ − 71/3 ≈ 54,60 − 23,67 = 30,9. Najedź kursorem — wiersz f − g w ramce podaje tę różnicę wprost.
6. Trzy krzywe naraz. Pole h(x) przyjmuje trzeci wzór; ramka pod kursorem rozrasta się o kolejny wiersz w jego kolorze. Analiza — zera, ekstrema, przegięcia, pochodna, całka — dotyczy zawsze f; g i h są do porównywania.