Przykład 1 — pełne badanie przebiegu zmienności f(x) = x³ − 3x i kontrola na wykresie
Zbadaj funkcję f(x) = x³ − 3x, a potem sprawdź każdy wynik w programie: wpisz
x³ − a·x i ustaw suwak a = 3.
1. Dziedzina i granice. Wielomian, więc dziedziną jest całe ℝ. Dla x → +∞
f(x) → +∞, dla x → −∞ f(x) → −∞ (decyduje x³). Asymptot poziomych ani ukośnych nie ma,
bo f(x)/x = x² − 3 → ∞.
2. Parzystość. f(−x) = −x³ + 3x = −f(x), więc funkcja jest nieparzysta —
wykres jest symetryczny względem początku układu. To od razu zapowiada, że zera
i ekstrema będą leżeć symetrycznie.
3. Miejsca zerowe. x³ − 3x = x(x² − 3) = 0, czyli x = 0 oraz x = ±√3 ≈ ±1,7321.
4. Pierwsza pochodna. f′(x) = 3x² − 3 = 3(x−1)(x+1). Zeruje się w x = ±1.
Znak: f′ > 0 na (−∞,−1) i (1,∞), f′ < 0 na (−1,1) — rośnie, maleje, rośnie.
5. Ekstrema. W x = −1 pochodna zmienia znak z + na −, więc jest to
maksimum lokalne, f(−1) = −1 + 3 = 2. W x = 1 zmiana z − na + —
minimum lokalne, f(1) = 1 − 3 = −2.
6. Druga pochodna. f″(x) = 6x. Ujemna dla x < 0 (wklęsła), dodatnia dla
x > 0 (wypukła), zmiana znaku w x = 0, więc punkt przegięcia (0, 0).
7. Kontrola w programie. Panel po wpisaniu wzoru wypisuje miejsca zerowe
−1,7321 · 0 · 1,7321, maksimum w −1 o wartości 2, minimum w 1 o wartości −2 oraz
przegięcie w 0 — te same liczby, znalezione zupełnie inną drogą (skan zmian znaku
i bisekcja, bez żadnego wzoru na pochodną).
8. Kontrola w ramce pod kursorem. Najedź na x ≈ 1. Ramka pokaże f ≈ −2,
f′ ≈ 0 i f″ ≈ 6 > 0, a więc „minimum” — to jest warunek dostateczny drugiego rzędu
przeczytany wprost z ekranu. Przejedź teraz kursorem przez zero: po lewej stronie
podpis przy f″ mówi „wklęsła”, po prawej „wypukła”. Miejsce, w którym słowo się
zmienia, to właśnie punkt przegięcia — ten sam, który panel wypisał jako 0.
9. Uwaga o dokładności. f′ w ramce nie jest zerem co do bitu, tylko liczbą rzędu
10⁻¹¹ (u mnie 3,7·10⁻¹¹): to iloraz różnicowy, nie wzór. Ograniczenie bierze się z odejmowania dwóch prawie
równych liczb, a nie z algorytmu — dlatego program nie pisze „zero”, tylko pokazuje,
ile mu wyszło.
Przykład 2 — rodzina krzywych e−a·x²: co robi parametr
Wpisz e^(−a·x²) i przesuwaj suwak a. Zanim to zrobisz, przewidź wynik rachunkiem.
1. Wartości brzegowe. f(0) = e⁰ = 1 dla każdego a. Wszystkie krzywe rodziny
przechodzą więc przez jeden punkt (0, 1) — to pierwsza rzecz, którą widać na ekranie
przy ruchu suwakiem.
2. Pochodna. f′(x) = −2a·x·e^(−a·x²). Czynnik wykładniczy jest zawsze dodatni,
więc znak f′ zależy tylko od −2a·x. Dla a > 0: rośnie na (−∞,0), maleje na (0,∞) —
w zerze maksimum równe 1.
3. Druga pochodna. f″(x) = 2a(2a·x² − 1)·e^(−a·x²). Zeruje się, gdy
2a·x² = 1, czyli x = ±1/√(2a). Dla a = 1 daje to ±0,7071, a wartość funkcji
w tych punktach to e^(−1/2) ≈ 0,6065.
4. Odczyt z programu. Ustaw a = 1 i najedź kursorem na x ≈ 0,71. Ramka pokaże
f ≈ 0,6065 oraz f″ ≈ 0 z podpisem o przegięciu; panel po lewej wypisze oba punkty
przegięcia. Zwiększ a do 4 — przegięcia przesuwają się do ±1/√8 ≈ ±0,3536, czyli
dwa razy bliżej zera niż dla a = 1, bo 1/√(2a) maleje jak 1/√a.
5. Zmiana znaku parametru. Ustaw a = −1. Wykładnik staje się +x², funkcja rośnie
do nieskończoności w obie strony, a w zerze ma teraz minimum, nie maksimum —
mimo że wzór zmienił się tylko o znak jednej litery. To ten sam rachunek z kroku 2:
dla a < 0 czynnik −2a jest dodatni, więc f′ ma znak x.
6. Przypadek zdegenerowany. Dla a = 0 zostaje f(x) = e⁰ = 1 — prosta pozioma,
bez ekstremów i bez przegięć. Panel wypisze wtedy puste listy: nie dlatego, że ich nie
znalazł, tylko dlatego, że ich nie ma.
Przykład 3 — kiedy wykres kłamie: próbkowanie, bieguny i to, czego nie widać
Program rysuje krzywą, próbkując ją w skończonej liczbie punktów. Trzy sytuacje, w których
obrazek trzeba poprawić rachunkiem.
1. Oscylacje gęstsze niż piksele. Wpisz x·sin(1/x) i zawęź widok mniej więcej do
przedziału [−0,05; 0,05] — kółkiem myszy nad zerem albo przyciskiem „+” w rogu wykresu,
a potem ⤢, żeby oś Y wróciła do krzywej (samo przybliżanie skaluje obie osie
naraz, więc wykres potrafi wyjechać poza kadr). Miejsca zerowe to x = 1/(kπ): 0,3183 · 0,1592 · 0,1061 ·
0,0796 · … — jest ich nieskończenie wiele w każdym otoczeniu zera, więc żadna
siatka ich nie złapie. Przy 1 próbce na piksel krzywa blisko zera zamienia się w szum;
przy 12 wygląda inaczej — a to ta sama funkcja. Wniosek: rachunek mówi, że
|x·sin(1/x)| ≤ |x|, więc granica w zerze wynosi 0. Ekran tego nie udowodni.
2. Biegun to nie wykres. Wpisz tg(x). Wiele programów łączy próbkę
o wartości +10¹⁵ z sąsiednią o wartości −10¹⁵ i rysuje w x = π/2 pionową kreskę.
Takiej kreski nie ma w wykresie tangensa — π/2 nie należy do dziedziny. Ten moduł
przerywa krzywą, gdy skok między sąsiednimi próbkami przekracza ośmiokrotność
wysokości kadru i przy okazji zmienia znak — czyli wtedy, gdy funkcja przeleciała
przez ±∞. Sam duży skok nie wystarcza: wracając z −∞ tangens jeszcze przez kilka próbek
zmienia się szybciej niż wysokość ekranu, więc bez warunku na znak każda asymptota
liczyłaby się podwójnie. Miejsce przerwania dostaje kropkowaną pionową linię, a panel
wypisuje liczbę luk wewnątrz wykresu — koniec dziedziny to koniec krzywej,
nie dziura w niej, i dlatego półokrąg √(a² − x²) ma zero przerwań, a tg(x) cztery.
3. Zmiana znaku bez miejsca zerowego. Wpisz 1/(x² − a) z a = 1. Funkcja
zmienia znak w x = ±1, ale nie ma tam zer — ma bieguny. Skan znaków znajduje
kandydatów, bisekcja schodzi do x = ±1, po czym warunek kontrolny |f| ≈ 0 nie jest
spełniony: funkcja nie jest tam nawet skończona (a gdy bisekcja zatrzyma się o krok
obok bieguna — bo bliżej niż 10⁻¹⁶ liczby zmiennoprzecinkowe koło jedynki nie sięgają —
|f| wychodzi rzędu 10¹⁵). Kandydat jest odrzucany. Dlatego lista miejsc zerowych
zostaje pusta — i słusznie.
4. Dziedzina. Wpisz √(a² − x²) z a = 3. Poza przedziałem [−3, 3] wyrażenie
pod pierwiastkiem jest ujemne, wynik to NaN i krzywa po prostu się kończy. Najedź
kursorem poza półokrąg — ramka napisze „poza dziedziną”, zamiast pokazać zmyśloną
liczbę.
5. Kontrola samego analizatora. W panelu wyników jest wiersz „kontrola parsera”.
Program zapisuje zbudowane drzewo składniowe z powrotem jako tekst — w pełni
onawiasowany — czyta go drugi raz od zera i porównuje obie wersje w 400 punktach.
Wynik 0 oznacza, że drzewo z zakładki „Ściągawka składni” to naprawdę to,
co program liczy. Gdyby priorytet działań był w analizatorze zapisany błędnie, ta
liczba i tak byłaby zerem — kontrola sprawdza spójność, nie zgodność z ludzką
intuicją. Od tego jest drzewo: patrzysz i widzisz, co jest korzeniem.
Przykład 4 — f, f′ i ∫f na jednym rysunku
Wpisz w pole f(x) wyrażenie x³ − a·x, ustaw a = 3 i włącz oba
przełączniki: f′(x) i ∫f dx. Na ekranie są teraz trzy krzywe w trzech
kolorach; poniżej, co każda z nich mówi.
1. Gdzie f′ przecina oś, tam f ma poziomą styczną. Fioletowa krzywa przerywana
to f′(x) = 3x² − 3. Jej miejsca zerowe to x = ±1 — dokładnie te same liczby, które
panel wypisuje jako maksimum (−1, 2) i minimum (1, −2) funkcji f. To nie jest zbieg
okoliczności, tylko warunek konieczny ekstremum oglądany z boku: krzywa f′
przecina oś tam, gdzie f przestaje rosnąć.
2. Znak f′ to monotoniczność f. Na przedziale (−1, 1) fioletowa krzywa leży
pod osią i tam złota opada. Poza tym przedziałem f′ > 0 i f rośnie. Najedź
kursorem na dowolny punkt: podpis przy f′ w ramce („rosnąca” albo „malejąca”) zgadza
się z tym, po której stronie osi jest wtedy fioletowa krzywa.
3. Wzór na pochodną do porównania z własnym rachunkiem. W panelu, w wierszu
f′(x) ze wzoru, stoi 3·x² − a. Program wyprowadził to symbolicznie
z drzewa składniowego, a rysuje krzywą różnicowo — dwiema niezależnymi drogami.
Wiersz kontrola f′ pokazuje, jak bardzo te dwie drogi się rozjeżdżają: u mnie
5,7·10⁻¹¹, czyli tyle, ile wynosi błąd ilorazu różnicowego. Gdyby któraś droga miała
błąd, ta liczba byłaby rzędu jedności, a nie 10⁻¹¹.
4. Sprawdź się. Policz pochodną na kartce, wpisz swój wynik w pole g(x)
i patrz, czy niebieska krzywa nakłada się na fioletową przerywaną. Wpisanie
3x² − a daje idealne pokrycie; wpisanie 3x² − 1 — dwie osobne parabole,
i od razu widać, w którym miejscu poszła literówka.
5. Całka to pole ze znakiem. Turkusowa krzywa kropkowana to
F(x) = ∫₀ˣ f(t) dt, unormowana tak, by F(0) = 0. Ze wzoru
F(x) = x⁴/4 − 3x²/2, więc F(1) = 1/4 − 3/2 = −1,25, a F(2) = 4 − 6 = −2.
Najedź kursorem na x = 1 i x = 2 — ramka pokazuje dokładnie te liczby.
6. Pole pod wykresem między dwoma punktami. ∫₁² f dx = F(2) − F(1) =
−2 − (−1,25) = −0,75. Minus, bo na tym przedziale wykres f leży
pod osią — całka oznaczona liczy pole ze znakiem, nie pole figury.
7. Ekstrema F są tam, gdzie f przecina oś. F′ = f, więc turkusowa krzywa ma
poziomą styczną w miejscach zerowych złotej: w 0, −√3 i √3. W zerze f zmienia znak
z plusa na minus, więc F ma tam maksimum (F(0) = 0); w √3 odwrotnie, więc
minimum o wartości F(√3) = 9/4 − 9/2 = −2,25. To ta sama reguła
z punktu 1, tylko piętro wyżej.
8. Skąd wiadomo, że całka jest policzona dobrze. Wiersz kontrola ∫f
porównuje krzywą policzoną na 800 krokach z tą samą krzywą na 1600 krokach
(reguła Rungego). Wynik 2,8·10⁻¹⁴ oznacza, że zagęszczenie siatki już nic nie zmienia
— krok jest dostatecznie mały. Gdyby wynik był rzędu 10⁻² , wartość z ramki
nie zasługiwałaby na pięć cyfr.
Przykład 5 — dwa wykresy naraz: przecięcia, styczność i wielomian Taylora
Pola g(x) i h(x) rysują kolejne krzywe w swoich kolorach. Gdy wypełnione
jest też g, panel dokłada wiersz f = g w punktach, a same przecięcia dostają na
wykresie niebieskie obwódki.
1. Przecięcie to miejsce zerowe różnicy. Wpisz f(x) = x² oraz
g(x) = 2^x. Program szuka zer funkcji f − g i podaje trzy: 2 i 4,
które widać gołym okiem (4 = 2², 16 = 2⁴), oraz −0,76666, którego nie da się
zapisać żadnym skończonym wzorem elementarnym. Trzeci pierwiastek jest tu ważniejszy
od dwóch pierwszych: pokazuje, że „rozwiąż równanie” i „znajdź punkt przecięcia”
to dwie różne sprawy.
2. Styczność nie jest przecięciem. Wpisz f(x) = ln(x) i
g(x) = x − 1. Krzywe stykają się w punkcie (1, 0) i nigdzie się nie przecinają
— to jest treść nierówności ln x ≤ x − 1, prawdziwej dla każdego x > 0
z równością tylko w jedynce. Panel podaje 1 → 0.
3. Dlaczego to było trudne do znalezienia. Różnica ln x − (x − 1) dotyka
zera i wraca, nie zmieniając znaku. Skan zmian znaku — ten sam, którym program znajduje
miejsca zerowe — takiego punktu nie widzi. Dlatego przecięcia są szukane dwoma
tropami naraz: zmiany znaku różnicy oraz ekstrema różnicy leżące na zerowym
poziomie. Punkt styczności wpada w ten drugi trop.
4. Cena drugiego tropu. Ekstremum różnicy jest wyznaczane z ilorazu różnicowego,
więc jest z natury mniej dokładne — przy styczności różnica zachowuje się jak
x², jej pochodna jak x, a szum rozmywa zero na przedział rzędu 10⁻⁴. Gdy oba tropy
wskażą to samo miejsce, program zostawia wynik dokładniejszy, ze zmiany znaku.
5. Wielomian Taylora jako styczność wyższego rzędu. Wpisz f(x) = e^x oraz
g(x) = 1 + x + x²/2 + x³/6. Krzywe mają jeden punkt wspólny, x = 0, i to
nie jest zwykłe przecięcie: różnica e^x − T₃(x) zachowuje się w zerze jak x⁴/24, więc
stykają się tam „poczwórnie”. Widać to na wykresie: blisko zera krzywe są nie do
odróżnienia, przy x = 2 różnią się o e² − 19/3 ≈ 7,389 − 6,333 = 1,06, a przy
x = 4 już o e⁴ − 71/3 ≈ 54,60 − 23,67 = 30,9. Najedź kursorem — wiersz
f − g w ramce podaje tę różnicę wprost.
6. Trzy krzywe naraz. Pole h(x) przyjmuje trzeci wzór; ramka pod kursorem
rozrasta się o kolejny wiersz w jego kolorze. Analiza — zera, ekstrema, przegięcia,
pochodna, całka — dotyczy zawsze f; g i h są do porównywania.