Strona główna / Matematyka od nowa / Część 3: Jednostki jednostek / Lekcja 3.2

Lekcja 3.2 · ok. 14 minut

Jak liczyć piątkami? System pozycyjny o podstawie 5

Najlepszy sposób, żeby zrozumieć system dziesiątkowy, to na chwilę z niego wyjść. Policzysz piątkami — i zobaczysz, że cyfry to przepis pomiaru.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

W systemie piątkowym 5 jedności wymienia się na 1 piątkę, a 5 piątek na 1 „dwudziestkę piątkę”. Liczba 17 to 3 piątki i 2 jedności, więc piątkowo zapisujemy ją jako 32. Cyfra na każdym miejscu mówi, ile jest jednostek danego rzędu — i nigdy nie przekracza 4.

Krok 1 · Zadanie

Liczymy piątkami

Masz 17 pojedynczych klocków. Co 5 klocków łączysz w jedną „piątkę”. Ile będzie piątek i ile pojedynczych klocków?

Rozwiązanie

3 piątki (15 klocków) i 2 pojedyncze: 17 = 3 · 5 + 2.

Krok 2 · Przekształcenie

Wymieniaj na klockach

Przycisk „Wymień” zamienia 5 klocków jednego rzędu na 1 klocek wyższego. „Rozmień” robi odwrotnie. „Od nowa” przywraca stan początkowy.

Wymieniaj klocki tak długo, aż w żadnej kolumnie nie będzie 5 lub więcej. Potem kliknij „Sprawdź”.

Rozwiązanie

Zostaje 3 piątki i 2 jedności. W żadnej kolumnie nie ma 5 lub więcej klocków.

Krok 3 · Model

Zapis cyframi

Teraz zapiszemy wynik cyframi — tak jak 37 zapisywało „3 dziesiątki i 7 jedności”. Najpierw piszemy liczbę piątek, potem jedności.

17 klocków to 3 piątki i 2 jedności. Jak zapisać tę liczbę w systemie piątkowym?

Rozwiązanie

32 (piątkowo) = 3 piątki + 2 jedności = 17. Te same cyfry co w dziesiątkowym, tylko pozycja znaczy co innego.

Krok 4 · Badanie modelu

Trzy pozycje i brakująca cyfra

Teraz klocków jest 31. Wymieniaj, aż zapis cyfrowy stanie się możliwy. Gdy 5 piątek złoży się w całość, wymień je na „dwudziestkę piątkę”.

Rozwiązanie

31 = 1 · 25 + 1 · 5 + 1, czyli piątkowo 111.

W systemie dziesiątkowym są cyfry od 0 do 9. A w piątkowym?

Rozwiązanie

Bo pięć jednostek natychmiast wymieniamy na jedną wyższą. W kolumnie zostaje 0–4 klocków, więc wystarczą cyfry 0, 1, 2, 3, 4. Z tego samego powodu w dziesiątkowym nie ma „cyfry 10”.

Ile jedności oznacza piątkowy zapis 24?

Rozwiązanie

24 (piątkowo) = 2 · 5 + 4 = 14.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Wartość pozycji

W zapisie pozycyjnym każde miejsce liczy jednostki innego rzędu. Każdy rząd jest podstawa razy większy od poprzedniego:

Systemtrzecie miejsce od prawejdrugiepierwsze
piątkowy2551
dziesiątkowy100101

Piątkowe 111 to 25 + 5 + 1 = 31, a piątkowe 10 to „jedna piątka i zero jedności”, czyli 5. Zero nie jest tu „niczym” — trzyma miejsce, żeby jedynka liczyła piątki.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

„10” w systemie piątkowym to jedna piątka i zero jedności, czyli pięć. Jedynka stoi na miejscu piątek, a zero trzyma miejsce jedności. W dziesiątkowym ta sama jedynka liczyłaby dziesiątki.

Krok 6 · Seria zadań

Tam i z powrotem

Ile jedności oznacza piątkowy zapis 43?

Rozwiązanie

4 · 5 + 3 = 23.

Zapisz liczbę 12 w systemie piątkowym.

Rozwiązanie

12 = 2 · 5 + 2, czyli piątkowo 22.

Ile jedności oznacza piątkowy zapis 100?

Rozwiązanie

100 (piątkowo) = 1 · 25 = 25.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ola: „Piątkowe 13 to po prostu trzynaście”. Kuba: „Piątkowe 13 to jedna piątka i trzy jedności, czyli osiem”.

Rozwiązanie

Rację ma Kuba: 1 · 5 + 3 = 8. Te same cyfry znaczą co innego w różnych systemach.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Masz 19 pojedynczych klocków. Wymieniaj, aż zapis piątkowy stanie się możliwy.

Rozwiązanie 19 = 0 · 25 + 3 · 5 + 4.

Ile jedności oznacza piątkowy zapis 34?

Rozwiązanie

Piątkowe 34 to 19.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Z nauczycielem

Przerób to z nauczycielem

Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (3.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (3.2) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.