Jak liczyć piątkami? System pozycyjny o podstawie 5
Najlepszy sposób, żeby zrozumieć system dziesiątkowy, to na chwilę z niego wyjść. Policzysz piątkami — i zobaczysz, że cyfry to przepis pomiaru.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
W systemie piątkowym 5 jedności wymienia się na 1 piątkę, a 5 piątek na 1 „dwudziestkę piątkę”. Liczba 17 to 3 piątki i 2 jedności, więc piątkowo zapisujemy ją jako 32. Cyfra na każdym miejscu mówi, ile jest jednostek danego rzędu — i nigdy nie przekracza 4.
Krok 1 · Zadanie
Liczymy piątkami
Masz 17 pojedynczych klocków. Co 5 klocków łączysz w jedną „piątkę”. Ile będzie piątek i ile pojedynczych klocków?
Przycisk „Wymień” zamienia 5 klocków jednego rzędu na 1 klocek wyższego. „Rozmień” robi odwrotnie. „Od nowa” przywraca stan początkowy.
Wymieniaj klocki tak długo, aż w żadnej kolumnie nie będzie 5 lub więcej. Potem kliknij „Sprawdź”.
Rozwiązanie
Zostaje 3 piątki i 2 jedności. W żadnej kolumnie nie ma 5 lub więcej klocków.
Krok 3 · Model
Zapis cyframi
Teraz zapiszemy wynik cyframi — tak jak 37 zapisywało „3 dziesiątki i 7 jedności”. Najpierw piszemy liczbę piątek, potem jedności.
17 klocków to 3 piątki i 2 jedności. Jak zapisać tę liczbę w systemie piątkowym?
Rozwiązanie
32 (piątkowo) = 3 piątki + 2 jedności = 17. Te same cyfry co w dziesiątkowym, tylko pozycja znaczy co innego.
Krok 4 · Badanie modelu
Trzy pozycje i brakująca cyfra
Teraz klocków jest 31. Wymieniaj, aż zapis cyfrowy stanie się możliwy. Gdy 5 piątek złoży się w całość, wymień je na „dwudziestkę piątkę”.
Rozwiązanie
31 = 1 · 25 + 1 · 5 + 1, czyli piątkowo 111.
W systemie dziesiątkowym są cyfry od 0 do 9. A w piątkowym?
Rozwiązanie
Bo pięć jednostek natychmiast wymieniamy na jedną wyższą. W kolumnie zostaje 0–4 klocków, więc wystarczą cyfry 0, 1, 2, 3, 4. Z tego samego powodu w dziesiątkowym nie ma „cyfry 10”.
Ile jedności oznacza piątkowy zapis 24?
Rozwiązanie
24 (piątkowo) = 2 · 5 + 4 = 14.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Wartość pozycji
W zapisie pozycyjnym każde miejsce liczy jednostki innego rzędu. Każdy rząd jest podstawa razy większy od poprzedniego:
System
trzecie miejsce od prawej
drugie
pierwsze
piątkowy
25
5
1
dziesiątkowy
100
10
1
Piątkowe 111 to 25 + 5 + 1 = 31, a piątkowe 10 to „jedna piątka i zero jedności”, czyli 5. Zero nie jest tu „niczym” — trzyma miejsce, żeby jedynka liczyła piątki.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
„10” w systemie piątkowym to jedna piątka i zero jedności, czyli pięć. Jedynka stoi na miejscu piątek, a zero trzyma miejsce jedności. W dziesiątkowym ta sama jedynka liczyłaby dziesiątki.
Krok 6 · Seria zadań
Tam i z powrotem
Ile jedności oznacza piątkowy zapis 43?
Rozwiązanie
4 · 5 + 3 = 23.
Zapisz liczbę 12 w systemie piątkowym.
Rozwiązanie
12 = 2 · 5 + 2, czyli piątkowo 22.
Ile jedności oznacza piątkowy zapis 100?
Rozwiązanie
100 (piątkowo) = 1 · 25 = 25.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ola: „Piątkowe 13 to po prostu trzynaście”. Kuba: „Piątkowe 13 to jedna piątka i trzy jedności, czyli osiem”.
Rozwiązanie
Rację ma Kuba: 1 · 5 + 3 = 8. Te same cyfry znaczą co innego w różnych systemach.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Masz 19 pojedynczych klocków. Wymieniaj, aż zapis piątkowy stanie się możliwy.
Rozwiązanie19 = 0 · 25 + 3 · 5 + 4.
Ile jedności oznacza piątkowy zapis 34?
Rozwiązanie
Piątkowe 34 to 19.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: w systemie piątkowym co 5 jednostek wymienia się na jedną większą. Cyfry mówią, ile jest jednostek każdego rzędu — tak samo jak w systemie dziesiątkowym.
Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (3.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś