„Średnia pensja w naszej firmie: 7 tysięcy złotych” — a pięć z sześciu osób zarabia najwyżej 5 tysięcy. Średnia jest policzona dobrze, tylko jedna bardzo duża liczba ciągnie ją w górę. Mediana tak łatwo się nie daje.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Mediana (Me) to środkowa wartość danych uporządkowanych rosnąco: przy nieparzystej liczbie danych — ta w środku, przy parzystej — średnia dwóch środkowych. Co najmniej połowa danych jest nie większa od mediany i co najmniej połowa — nie mniejsza. Mediana zależy tylko od kolejności, więc jedna skrajna wartość prawie jej nie zmienia, a średnią — bardzo. Dominanta to wartość występująca najczęściej (może jej nie być albo może być kilka). Z diagramu częstości odczytuje się liczebności; średnia to wtedy średnia ważona, a medianę znajduje się, licząc dane po kolei od najmniejszych. Centyl: wynik na k-tym centylu jest nie mniejszy niż k% wszystkich wyników (mediana to 50. centyl).
Krok 1 · Zadanie
Średnia pensja
W firmie pracuje 6 osób: cztery zarabiają po 4 tys. zł, jedna 5 tys. zł, a szef 21 tys. zł. Firma ogłasza: „Średnia pensja u nas to 7 tys. zł”.
Czy osoba, która dostanie tu pracę, może się spodziewać pensji około 7 tys. zł?
Rozwiązanie
Średnia: 42 / 6 = 7 tys. zł, ale pięć z sześciu pensji to 4 lub 5 tys. zł. Mediana (środek danych 4, 4, 4, 4, 5, 21) wynosi 4 tys. zł.
Krok 2 · Przekształcenie
Średnia a mediana
Pod osią: średnia x̄ (złota) i mediana Me (turkusowa) — środek danych ustawionych od najmniejszej. Suwak zmienia pensję szefa.
Zmieniaj pensję szefa.
Podsumowanie
Dane uporządkowane: 4, 4, 4, 4, 5, s (s ≥ 5). Dwie środkowe to 4 i 4, więc Me = 4 bez względu na s. Średnia (21 + s) / 6 rośnie razem z s.
Krok 3 · Model
Mediana i dominanta
Uporządkuj dane rosnąco. Mediana: przy n nieparzystym — wyraz środkowy, przy n parzystym — średnia dwóch środkowych.
Dominanta: wartość, która występuje najczęściej (może być kilka albo żadna).
Diagram częstości: wysokość słupka to liczebność danej wartości.
Mediana dzieli uporządkowane dane na dwie równe części: połowa leży nie wyżej, połowa nie niżej. Liczy się więc tylko kolejność. Podobnie działa skala centylowa: wynik na 90. centylu jest nie mniejszy niż 90% wyników, a mediana to 50. centyl. Suwak przesuwa jedną z siedmiu wartości.
Przesuwaj wartość x.
Podsumowanie
Mediana siedmiu danych to czwarta w kolejności. Gdy x jest mały, czwarta jest 5, gdy duży — 6.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Medianę lepiej podać, gdy w danych są nieliczne bardzo duże albo bardzo małe wartości, które ciągną średnią w swoją stronę. Na przykład przy pensjach: jedna bardzo wysoka pensja podnosi średnią ponad pensje prawie wszystkich pracowników, a mediana pokazuje pensję osoby ze środka.
Krok 6 · Seria zadań
Mediana i diagramy w zadaniach
Dane uporządkowane rosnąco: 1, 3, x, 8. Ich mediana jest równa 5. Oblicz x.
Rozwiązanie
3 + x = 10, x = 7.
Egzamin pisało 200 osób. Wynik Oli jest na 80. centylu. Ile osób miało wynik nie wyższy niż Ola?
Rozwiązanie
0,8 · 200 = 160 osób.
W ankiecie o liczbę rodzeństwa: 0 — 6 osób, 1 — 10 osób, 2 — 7 osób, 3 — 2 osoby. Podaj dominantę i medianę liczby rodzeństwa.
Rozwiązanie
Dominanta 1 (10 osób). Mediana: 13. osoba z 25 — wartość 1.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Pensje w firmie: 4, 4, 4, 4, 5 i 21 tys. zł. Ala: „Typową pensję lepiej opisuje mediana — 4 tys. zł”. Bob: „Lepiej średnia — 7 tys. zł, bo uwzględnia wszystkich”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: przy jednej skrajnie wysokiej wartości mediana lepiej opisuje typową pensję.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Mediana danych: 3, 8, 1, 6, 5, 9 jest równa
Rozwiązanie
Me = (5 + 6) / 2 = 5,5. Odpowiedź A.
Na diagramie przedstawiono wyniki testu: 0 pkt — 2 osoby, 1 pkt — 5 osób, 2 pkt — 8 osób, 3 pkt — 5 osób. Mediana liczby punktów jest równa
Rozwiązanie
20 wyników, 10. i 11. to 2 pkt (osoby od 8. do 15.). Me = 2. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz medianę danych: 4, 9, 1, 7, 3, 8.
Rozwiązanie
Me = 5,5.
Ocenę 3 otrzymało 3 osób, ocenę 4 — 5 osób, a ocenę 5 — 2 osoby. Oblicz średnią ocen.
Rozwiązanie
x̄ = 3,9.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: mediana to środek uporządkowanych danych i nie reaguje na pojedyncze skrajne wartości; dominanta to wartość najczęstsza. Przy danych z diagramu pamiętaj, że wysokość słupka to liczebność, a nie wartość.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (17.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś