Ta sama średnia, zupełnie inne dane: jak zmierzyć rozrzut?
W dwóch miastach średnia temperatura tygodnia wynosiła 15°C. W jednym codziennie było około 15°, w drugim raz 5°, raz 25°. Średnia tego nie widzi. Potrzebna jest druga liczba, która mierzy, jak daleko dane leżą od średniej.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Odchylenie danej od średniej to xᵢ − x̄. Średnia odchyleń zawsze wynosi 0 (nadwyżki równoważą braki), więc rozrzut mierzy się kwadratami: wariancja σ² = [(x₁ − x̄)² + … + (xₙ − x̄)²] / n — średnia kwadratów odchyleń, a odchylenie standardowe σ = √σ² wraca do jednostek danych. σ = 0 tylko wtedy, gdy wszystkie dane są równe. Dodanie tej samej liczby do wszystkich danych przesuwa średnią, ale nie zmienia σ; pomnożenie wszystkich danych przez k mnoży σ przez |k|. Kwadraty sprawiają, że pojedyncza wartość odstająca mocno zwiększa σ.
Krok 1 · Zadanie
Dwa miasta
Temperatury w południe przez pięć dni (°C). Miasto A: 14, 16, 15, 15, 15. Miasto B: 10, 25, 15, 5, 20.
Czym różnią się te dane?
Rozwiązanie
Obie średnie: 15°. Odchylenia od średniej: A: −1, 1, 0, 0, 0; B: −5, 10, 0, −10, 5.
Krok 2 · Przekształcenie
Odchylenia od średniej
Pionowe odcinki to odchylenia od średniej (złote — w górę, turkusowe — w dół). Suwak s rozciąga dane wokół 15°: przy s = 5 to miasto B.
Pięć danych wokół środka m z rozstępem s. Złoty pas to x̄ ± σ.
Zmieniaj m i s.
Podsumowanie
Dla danych m ± s, m ± 2s i m: x̄ = m, σ = s√2 — nie zależy od m.
Odchylenie standardowe pewnych danych wynosi 2. a) Każdą daną zwiększono o 3. b) Każdą daną pomnożono przez 3. Ile wynosi odchylenie standardowe nowych danych?
Rozwiązanie
a) σ = 2, b) σ = 3 · 2 = 6.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Dlaczego kwadraty
Odchylenia ze znakiem zawsze sumują się do zera (lekcja 17.1), więc ich średnia nic nie mówi o rozrzucie. Kwadraty są nieujemne i mocniej liczą duże odchylenia: odchylenie 8 daje 64, a cztery odchylenia 2 — razem tylko 16. Pierwiastek na końcu przywraca jednostki danych (stopnie, a nie „stopnie do kwadratu”). Sprawdź, co robi jedna wartość odstająca.
Zmieniaj ostatnią wartość x.
Podsumowanie
Przy x = 15: σ² = 82 / 5 = 16,4, σ ≈ 4,05. Większość wariancji pochodzi z jednej wartości.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Odchylenia od średniej mają różne znaki i zawsze sumują się do zera, bo nadwyżki równoważą braki — ich średnia wynosi 0 dla każdych danych. Dlatego podnosi się je do kwadratu: kwadraty są nieujemne, a ich średnia (wariancja) jest tym większa, im dalej dane leżą od średniej. Wariancja ma jednak jednostki do kwadratu, więc wyciąga się pierwiastek i dostaje σ w jednostkach danych.
Ala: „Rozrzut najprościej zmierzyć średnią z odchyleń xᵢ − x̄”. Bob: „Ta średnia zawsze wynosi 0 — trzeba podnieść odchylenia do kwadratu”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: Σ(xᵢ − x̄) = 0 dla każdych danych, dlatego wariancja używa kwadratów.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Odchylenie standardowe danych: 2, 2, 4, 4 jest równe
Rozwiązanie
σ² = (1 + 1 + 1 + 1) / 4 = 1, σ = 1. Odpowiedź A.
Wariancja danych: 4, 6, 8, 10, 12 jest równa
Rozwiązanie
σ² = 40 / 5 = 8. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz wariancję danych: 3, 4, 5, 6, 7.
Rozwiązanie
σ² = 2.
Oblicz odchylenie standardowe danych: 3, 3, 7, 7.
Rozwiązanie
σ = 2.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: σ² to średnia kwadratów odchyleń od średniej, σ to jej pierwiastek. Mierzy rozrzut: przesunięcie danych go nie zmienia, rozciągnięcie k razy mnoży go przez k.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (17.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś