Strona główna / Matematyka od nowa / Część 17: Statystyka / Lekcja 17.3

Lekcja 17.3 · ok. 15 minut · matura podstawowa

Ta sama średnia, zupełnie inne dane: jak zmierzyć rozrzut?

W dwóch miastach średnia temperatura tygodnia wynosiła 15°C. W jednym codziennie było około 15°, w drugim raz 5°, raz 25°. Średnia tego nie widzi. Potrzebna jest druga liczba, która mierzy, jak daleko dane leżą od średniej.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Odchylenie danej od średniej to xᵢ − x̄. Średnia odchyleń zawsze wynosi 0 (nadwyżki równoważą braki), więc rozrzut mierzy się kwadratami: wariancja σ² = [(x₁ − x̄)² + … + (xₙ − x̄)²] / n — średnia kwadratów odchyleń, a odchylenie standardowe σ = √σ² wraca do jednostek danych. σ = 0 tylko wtedy, gdy wszystkie dane są równe. Dodanie tej samej liczby do wszystkich danych przesuwa średnią, ale nie zmienia σ; pomnożenie wszystkich danych przez k mnoży σ przez |k|. Kwadraty sprawiają, że pojedyncza wartość odstająca mocno zwiększa σ.

Krok 1 · Zadanie

Dwa miasta

Temperatury w południe przez pięć dni (°C). Miasto A: 14, 16, 15, 15, 15. Miasto B: 10, 25, 15, 5, 20.

Czym różnią się te dane?

Rozwiązanie

Obie średnie: 15°. Odchylenia od średniej: A: −1, 1, 0, 0, 0; B: −5, 10, 0, −10, 5.

Krok 2 · Przekształcenie

Odchylenia od średniej

Pionowe odcinki to odchylenia od średniej (złote — w górę, turkusowe — w dół). Suwak s rozciąga dane wokół 15°: przy s = 5 to miasto B.

Zmieniaj rozrzut s.

Podsumowanie

Przy rozrzucie s: σ² = (s² + 4s² + 0 + 4s² + s²) / 5 = 2s², σ = s√2.

Krok 3 · Model

Jak liczyć σ

  1. Średnia x̄.
  2. Odchylenia xᵢ − x̄ i ich kwadraty.
  3. Wariancja σ² = średnia kwadratów odchyleń (dzielimy przez n).
  4. Odchylenie standardowe σ = √σ².

Dane: 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 9 (średnia 5). Oblicz wariancję i odchylenie standardowe.

Rozwiązanie

σ² = 32 / 8 = 4, σ = 2.

Krok 4 · Badanie modelu

Przesuwanie i rozciąganie danych

Pięć danych wokół środka m z rozstępem s. Złoty pas to x̄ ± σ.

Zmieniaj m i s.

Podsumowanie

Dla danych m ± s, m ± 2s i m: x̄ = m, σ = s√2 — nie zależy od m.

Odchylenie standardowe pewnych danych wynosi 2. a) Każdą daną zwiększono o 3. b) Każdą daną pomnożono przez 3. Ile wynosi odchylenie standardowe nowych danych?

Rozwiązanie

a) σ = 2, b) σ = 3 · 2 = 6.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Dlaczego kwadraty

Odchylenia ze znakiem zawsze sumują się do zera (lekcja 17.1), więc ich średnia nic nie mówi o rozrzucie. Kwadraty są nieujemne i mocniej liczą duże odchylenia: odchylenie 8 daje 64, a cztery odchylenia 2 — razem tylko 16. Pierwiastek na końcu przywraca jednostki danych (stopnie, a nie „stopnie do kwadratu”). Sprawdź, co robi jedna wartość odstająca.

Zmieniaj ostatnią wartość x.

Podsumowanie

Przy x = 15: σ² = 82 / 5 = 16,4, σ ≈ 4,05. Większość wariancji pochodzi z jednej wartości.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Odchylenia od średniej mają różne znaki i zawsze sumują się do zera, bo nadwyżki równoważą braki — ich średnia wynosi 0 dla każdych danych. Dlatego podnosi się je do kwadratu: kwadraty są nieujemne, a ich średnia (wariancja) jest tym większa, im dalej dane leżą od średniej. Wariancja ma jednak jednostki do kwadratu, więc wyciąga się pierwiastek i dostaje σ w jednostkach danych.

Krok 6 · Seria zadań

Rozrzut w zadaniach

Oblicz odchylenie standardowe danych: 6, 8, 10, 12, 14.

Rozwiązanie

σ² = 40 / 5 = 8, σ = √8 = 2√2.

Wariancja danych wynosi 9. Ile wynosi odchylenie standardowe?

Rozwiązanie

σ = √9 = 3.

Oblicz odchylenie standardowe danych: 1, 2, 3, 4, 5.

Rozwiązanie

σ² = 10 / 5 = 2, σ = √2.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Rozrzut najprościej zmierzyć średnią z odchyleń xᵢ − x̄”. Bob: „Ta średnia zawsze wynosi 0 — trzeba podnieść odchylenia do kwadratu”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: Σ(xᵢ − x̄) = 0 dla każdych danych, dlatego wariancja używa kwadratów.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Odchylenie standardowe danych: 2, 2, 4, 4 jest równe

Rozwiązanie

σ² = (1 + 1 + 1 + 1) / 4 = 1, σ = 1. Odpowiedź A.

Wariancja danych: 4, 6, 8, 10, 12 jest równa

Rozwiązanie

σ² = 40 / 5 = 8. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Oblicz wariancję danych: 3, 4, 5, 6, 7.

Rozwiązanie

σ² = 2.

Oblicz odchylenie standardowe danych: 3, 3, 7, 7.

Rozwiązanie

σ = 2.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (17.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (17.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.