Zadania optymalizacyjne: jak znaleźć największe pole albo największy zysk?
Ile siatki, ile pola? Jaka cena, żeby zarobić najwięcej? Za takimi pytaniami bardzo często stoi parabola, a odpowiedź leży w jej wierzchołku. Trzeba tylko zauważyć funkcję w treści zadania i pamiętać o dziedzinie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Zadanie optymalizacyjne rozwiązuje się w czterech krokach: 1) oznacz zmienną x i ustal jej dziedzinę (długości są dodatnie), 2) zapisz szukaną wielkość jako funkcję x, 3) jeśli to funkcja kwadratowa, znajdź wierzchołek p = −b/(2a) albo środek między miejscami zerowymi, 4) sprawdź, czy p należy do dziedziny. W przedziale domkniętym ⟨m, n⟩ wartości skrajne funkcji kwadratowej są w wierzchołku (jeśli leży w przedziale) albo na końcach przedziału — wystarczy porównać f(m), f(n) i f(p).
Krok 1 · Zadanie
Zagroda z 20 metrów siatki
Masz 20 m siatki i chcesz ogrodzić prostokątną zagrodę. Jeśli jeden bok ma x m, to drugi ma 10 − x m (połowa obwodu to 10 m), a pole wynosi x(10 − x).
Pas blachy ma 30 cm szerokości. Zaginając oba brzegi pod kątem prostym na wysokość x cm, dostajesz rynnę o przekroju prostokąta: dno ma 30 − 2x cm, a pole przekroju to P(x) = x(30 − 2x).
Im większe pole przekroju, tym więcej wody zmieści rynna. Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
P(x) = x(30 − 2x) ma miejsca zerowe 0 i 15, więc p = 7,5. P(7,5) = 7,5 · 15 = 112,5 cm2.
Krok 3 · Model
Schemat zadania optymalizacyjnego
Zmienna i dziedzina. Oznacz jedną wielkość jako x. Ustal, jakie x mają sens: długości są dodatnie, liczby sztuk — nieujemne.
Funkcja. Zapisz szukaną wielkość (pole, zysk, iloczyn) za pomocą samego x.
Wierzchołek. p = −b/(2a) albo środek między miejscami zerowymi; wartość optymalna to f(p).
Sprawdzenie. Czy p należy do dziedziny? Odpowiedz na pytanie z zadania — czasem pytają o x, czasem o f(x).
Suma dwóch liczb wynosi 14. Jaki największy iloczyn mogą mieć te liczby?
Wyznacz wartość największą i najmniejszą funkcji f(x) = −x2 + 2x + 3 w przedziale ⟨2, 4⟩.
Rozwiązanie
p = 1 ∉ ⟨2, 4⟩, więc na tym przedziale funkcja jest monotoniczna (maleje). f(2) = −4 + 4 + 3 = 3, f(4) = −16 + 8 + 3 = −5. Największa 3, najmniejsza −5.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Gdzie szukać optimum
Cała prosta lub przedział otwarty: optimum (o ile istnieje) jest w wierzchołku. Dla a < 0 to maksimum, dla a > 0 — minimum.
Przedział domknięty ⟨m, n⟩: kandydaci to f(m), f(n) oraz f(p), jeśli p ∈ ⟨m, n⟩. Największa z tych liczb to maksimum, najmniejsza — minimum.
Gdy p leży poza przedziałem, funkcja jest na nim monotoniczna i obie wartości skrajne są na końcach.
Poniżej przykład z ekonomii: sklep sprzedaje 350 − 5c sztuk towaru po cenie c zł, więc przychód to P(c) = c(350 − 5c).
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
P(c) = c(350 − 5c) ma miejsca zerowe 0 i 70, p = 35. P(35) = 35 · 175 = 6125 zł.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Liczę pierwszą współrzędną wierzchołka p. Jeśli p leży w przedziale, liczę f(p). Zawsze liczę też wartości na obu końcach przedziału. Największa z policzonych wartości to wartość największa funkcji w tym przedziale.
Krok 6 · Seria zadań
Optymalizacja w praktyce
Jakie największe pole może mieć prostokąt o obwodzie 36 cm?
Rozwiązanie
Boki x i 18 − x, P(x) = x(18 − x), p = 9. Najlepszy jest kwadrat 9 × 9, P = 81 cm2.
Zagrodę w kształcie prostokąta ogradza się z trzech stron 40 metrami siatki, a czwartą stroną jest mur. Boki prostopadłe do muru mają po x m. Jakie x daje największe pole i ile ono wynosi?
Rozwiązanie
P(x) = x(40 − 2x), p = (0 + 20)/2 = 10. Bok równoległy do muru ma 40 − 20 = 20 m, P = 10 · 20 = 200 m2.
Różnica dwóch liczb wynosi 8. Jaki najmniejszy iloczyn mogą mieć te liczby?
Rozwiązanie
f(x) = x(x − 8), p = 4, f(4) = 4 · (−4) = −16. Liczby 4 i −4.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Najmniejsza wartość funkcji f(x) = x2 − 6x w przedziale ⟨0, 2⟩. Ala: „−9, bo wierzchołek to (3, −9)”. Bob: „−8”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. p = 3 ∉ ⟨0, 2⟩, więc f maleje na całym przedziale. f(0) = 0, f(2) = 4 − 12 = −8 — to wartość najmniejsza.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie otwarte (0–3 pkt) i zadanie zamknięte (0–1 pkt) jak na maturze podstawowej.
Suma długości przyprostokątnych trójkąta prostokątnego jest równa 12. Oblicz największe możliwe pole takiego trójkąta.
Rozwiązanie
Przyprostokątne x i 12 − x, x ∈ (0, 12). P(x) = ½x(12 − x), a = −½ < 0, p = 6 ∈ (0, 12). P(6) = ½ · 6 · 6 = 18. (Funkcja z dziedziną — 1 pkt, wierzchołek — 1 pkt, wynik — 1 pkt.)
Największa wartość funkcji f(x) = −(x − 2)2 + 5 w przedziale ⟨3, 6⟩ jest równa
Rozwiązanie
p = 2 ∉ ⟨3, 6⟩, a ramiona w dół, więc na ⟨3, 6⟩ funkcja maleje. Największa wartość: f(3) = −1 + 5 = 4. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Suma dwóch liczb nieujemnych wynosi 10. Jaki największy iloczyn mogą mieć te liczby?
Rozwiązanie
Obie liczby równe połowie sumy, iloczyn 25.
Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f(x) = x² − 4x + 1 w przedziale ⟨0, 5⟩.
Rozwiązanie
Najmniejsza wartość: −3.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: w zadaniu optymalizacyjnym zapisz szukaną wielkość jako funkcję jednej zmiennej, ustal dziedzinę i znajdź wierzchołek. W przedziale domkniętym porównaj wartości na końcach przedziału i w wierzchołku — o ile ten leży w przedziale.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś