Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.5

Lekcja 10.5 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Zadania optymalizacyjne: jak znaleźć największe pole albo największy zysk?

Ile siatki, ile pola? Jaka cena, żeby zarobić najwięcej? Za takimi pytaniami bardzo często stoi parabola, a odpowiedź leży w jej wierzchołku. Trzeba tylko zauważyć funkcję w treści zadania i pamiętać o dziedzinie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Zadanie optymalizacyjne rozwiązuje się w czterech krokach: 1) oznacz zmienną x i ustal jej dziedzinę (długości są dodatnie), 2) zapisz szukaną wielkość jako funkcję x, 3) jeśli to funkcja kwadratowa, znajdź wierzchołek p = −b/(2a) albo środek między miejscami zerowymi, 4) sprawdź, czy p należy do dziedziny. W przedziale domkniętym ⟨m, n⟩ wartości skrajne funkcji kwadratowej są w wierzchołku (jeśli leży w przedziale) albo na końcach przedziału — wystarczy porównać f(m), f(n) i f(p).

Krok 1 · Zadanie

Zagroda z 20 metrów siatki

Masz 20 m siatki i chcesz ogrodzić prostokątną zagrodę. Jeśli jeden bok ma x m, to drugi ma 10 − x m (połowa obwodu to 10 m), a pole wynosi x(10 − x).

Jakie największe pole może mieć zagroda?

Rozwiązanie

P(x) = x(10 − x) = −x2 + 10x, a = −1 < 0. Wierzchołek p = (0 + 10)/2 = 5, P(5) = 25 m2.

Krok 2 · Przekształcenie

Rynna z blachy

Pas blachy ma 30 cm szerokości. Zaginając oba brzegi pod kątem prostym na wysokość x cm, dostajesz rynnę o przekroju prostokąta: dno ma 30 − 2x cm, a pole przekroju to P(x) = x(30 − 2x).

Im większe pole przekroju, tym więcej wody zmieści rynna. Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

P(x) = x(30 − 2x) ma miejsca zerowe 0 i 15, więc p = 7,5. P(7,5) = 7,5 · 15 = 112,5 cm2.

Krok 3 · Model

Schemat zadania optymalizacyjnego

  1. Zmienna i dziedzina. Oznacz jedną wielkość jako x. Ustal, jakie x mają sens: długości są dodatnie, liczby sztuk — nieujemne.
  2. Funkcja. Zapisz szukaną wielkość (pole, zysk, iloczyn) za pomocą samego x.
  3. Wierzchołek. p = −b/(2a) albo środek między miejscami zerowymi; wartość optymalna to f(p).
  4. Sprawdzenie. Czy p należy do dziedziny? Odpowiedz na pytanie z zadania — czasem pytają o x, czasem o f(x).

Suma dwóch liczb wynosi 14. Jaki największy iloczyn mogą mieć te liczby?

Rozwiązanie

f(x) = x(14 − x), p = (0 + 14)/2 = 7, f(7) = 7 · 7 = 49.

W zadaniu o rynnie P(x) = x(30 − 2x). Jaka jest dziedzina tej funkcji wynikająca z treści zadania?

Rozwiązanie

x > 0 i 30 − 2x > 0, więc 0 < x < 15.

Krok 4 · Badanie modelu

Optimum w przedziale domkniętym

Funkcja f(x) = x2 − 4x, ale tylko dla x z przedziału ⟨0, 3⟩ — suwak nie wyjdzie poza ten przedział.

Znajdź wartość najmniejszą i największą funkcji f w przedziale ⟨0, 3⟩.

Podsumowanie

p = 2 ∈ ⟨0, 3⟩. f(0) = 0, f(2) = −4, f(3) = −3. Najmniejsza: −4, największa: 0.

Wyznacz wartość największą i najmniejszą funkcji f(x) = −x2 + 2x + 3 w przedziale ⟨2, 4⟩.

Rozwiązanie

p = 1 ∉ ⟨2, 4⟩, więc na tym przedziale funkcja jest monotoniczna (maleje). f(2) = −4 + 4 + 3 = 3, f(4) = −16 + 8 + 3 = −5. Największa 3, najmniejsza −5.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Gdzie szukać optimum

Poniżej przykład z ekonomii: sklep sprzedaje 350 − 5c sztuk towaru po cenie c zł, więc przychód to P(c) = c(350 − 5c).

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

P(c) = c(350 − 5c) ma miejsca zerowe 0 i 70, p = 35. P(35) = 35 · 175 = 6125 zł.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Liczę pierwszą współrzędną wierzchołka p. Jeśli p leży w przedziale, liczę f(p). Zawsze liczę też wartości na obu końcach przedziału. Największa z policzonych wartości to wartość największa funkcji w tym przedziale.

Krok 6 · Seria zadań

Optymalizacja w praktyce

Jakie największe pole może mieć prostokąt o obwodzie 36 cm?

Rozwiązanie

Boki x i 18 − x, P(x) = x(18 − x), p = 9. Najlepszy jest kwadrat 9 × 9, P = 81 cm2.

Zagrodę w kształcie prostokąta ogradza się z trzech stron 40 metrami siatki, a czwartą stroną jest mur. Boki prostopadłe do muru mają po x m. Jakie x daje największe pole i ile ono wynosi?

Rozwiązanie

P(x) = x(40 − 2x), p = (0 + 20)/2 = 10. Bok równoległy do muru ma 40 − 20 = 20 m, P = 10 · 20 = 200 m2.

Różnica dwóch liczb wynosi 8. Jaki najmniejszy iloczyn mogą mieć te liczby?

Rozwiązanie

f(x) = x(x − 8), p = 4, f(4) = 4 · (−4) = −16. Liczby 4 i −4.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Najmniejsza wartość funkcji f(x) = x2 − 6x w przedziale ⟨0, 2⟩. Ala: „−9, bo wierzchołek to (3, −9)”. Bob: „−8”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. p = 3 ∉ ⟨0, 2⟩, więc f maleje na całym przedziale. f(0) = 0, f(2) = 4 − 12 = −8 — to wartość najmniejsza.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie otwarte (0–3 pkt) i zadanie zamknięte (0–1 pkt) jak na maturze podstawowej.

Suma długości przyprostokątnych trójkąta prostokątnego jest równa 12. Oblicz największe możliwe pole takiego trójkąta.

Rozwiązanie

Przyprostokątne x i 12 − x, x ∈ (0, 12). P(x) = ½x(12 − x), a = −½ < 0, p = 6 ∈ (0, 12). P(6) = ½ · 6 · 6 = 18. (Funkcja z dziedziną — 1 pkt, wierzchołek — 1 pkt, wynik — 1 pkt.)

Największa wartość funkcji f(x) = −(x − 2)2 + 5 w przedziale ⟨3, 6⟩ jest równa

Rozwiązanie

p = 2 ∉ ⟨3, 6⟩, a ramiona w dół, więc na ⟨3, 6⟩ funkcja maleje. Największa wartość: f(3) = −1 + 5 = 4. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Suma dwóch liczb nieujemnych wynosi 10. Jaki największy iloczyn mogą mieć te liczby?

Rozwiązanie

Obie liczby równe połowie sumy, iloczyn 25.

Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f(x) = x² − 4x + 1 w przedziale ⟨0, 5⟩.

Rozwiązanie

Najmniejsza wartość: −3.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.