Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.3

Lekcja 10.3 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Jak znaleźć wierzchołek paraboli? Postać kanoniczna i wzory na p i q

Piłka rzucona w górę, łuk mostu, strumień wody z węża — wszystkie mają kształt paraboli. Najważniejszy punkt paraboli to wierzchołek: najwyższy albo najniższy. Kto go znajdzie, ten odpowie na połowę maturalnych pytań o funkcję kwadratową.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Wykres funkcji kwadratowej f(x) = ax2 + bx + c (a ≠ 0) to parabola. Dla a > 0 ramiona idą w górę, dla a < 0 — w dół; im większe |a|, tym węższa parabola. W postaci kanonicznej f(x) = a(x − p)2 + q wierzchołek to W = (p, q), a oś symetrii — prosta x = p. Z postaci ogólnej: p = −b/(2a), q = f(p) = −Δ/(4a). Dla a > 0 najmniejsza wartość funkcji to q, zbiór wartości ⟨q, +∞); dla a < 0 największa wartość to q, zbiór wartości (−∞, q⟩.

Krok 1 · Zadanie

Jak wysoko?

Piłkę wyrzucono pionowo w górę. Po x sekundach jest na wysokości h(x) = 20x − 5x2 metrów.

Na jaką największą wysokość wzniesie się piłka?

Rozwiązanie

Wykres jest symetryczny: h(0) = h(4) = 0, więc najwyżej piłka jest w połowie, po 2 s: h(2) = 40 − 20 = 20 m.

Krok 2 · Przekształcenie

Trzy suwaki paraboli

Wzór y = a(x − p)2 + q. Czerwony punkt W to wierzchołek. Jednostki na osiach mają tę samą długość.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Postać kanoniczna: f(x) = a(x − p)2 + q, wierzchołek W = (p, q), oś symetrii x = p.

Krok 3 · Model

Wierzchołek z postaci ogólnej

Dopełniając do kwadratu (lekcja 9.5), każdą funkcję f(x) = ax2 + bx + c można zapisać w postaci kanonicznej. Wychodzą wtedy wzory:

p = −b/(2a),   q = f(p) = −Δ/(4a)

W praktyce wystarczy pierwszy: oblicz p, a potem q jako wartość funkcji w p.

Wyznacz wierzchołek paraboli y = x2 − 6x + 5.

Rozwiązanie

p = −(−6)/(2 · 1) = 3, q = f(3) = 9 − 18 + 5 = −4. W = (3, −4). Postać kanoniczna: y = (x − 3)2 − 4.

Wierzchołkiem paraboli y = −2(x + 1)2 + 3 jest punkt

Rozwiązanie

y = −2(x − (−1))2 + 3, więc W = (−1, 3). Ramiona w dół (a = −2), więc 3 to wartość największa.

Krok 4 · Badanie modelu

Oś symetrii

Parabola y = x2 − 6x + 5 z wierzchołkiem W = (3, −4). Odwiedzane punkty zostają w tabeli.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Miejsca zerowe 1 i 5, p = (1 + 5)/2 = 3. f(0) = f(6) = 5, bo 0 i 6 są równo oddalone od 3.

Parabola y = x2 + bx + c przecina oś x w punktach −1 i 7. Podaj pierwszą współrzędną jej wierzchołka.

Rozwiązanie

p = (−1 + 7)/2 = 3.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Co mówi wierzchołek

Poniżej parabola y = x2 + bx + 3. Obserwuj, jak wierzchołek zależy od b.

Zmieniaj b i odczytuj wierzchołek.

Podsumowanie

Dla y = x2 + bx + 3: p = −b/2, q = 3 − b2/4.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Liczę p = −b/(2a), a potem q, wstawiając p do wzoru funkcji. Wierzchołek (p, q) mówi, gdzie jest oś symetrii (x = p) i jaka jest wartość najmniejsza (gdy a > 0) albo największa (gdy a < 0): to q. Stąd zbiór wartości i przedziały, w których funkcja rośnie i maleje.

Krok 6 · Seria zadań

Wierzchołek w zadaniach

Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f(x) = x2 − 4x + 7.

Rozwiązanie

p = 2, q = f(2) = 4 − 8 + 7 = 3. Ramiona w górę, więc najmniejsza wartość to 3.

Zbiorem wartości funkcji f(x) = −2(x − 3)2 + 5 jest

Rozwiązanie

W = (3, 5), a = −2 < 0 — ramiona w dół. Wartość największa 5, zbiór wartości (−∞, 5⟩.

W którym przedziale funkcja f(x) = x2 − 8x + 1 jest malejąca?

Rozwiązanie

p = 8/2 = 4, a = 1 > 0. Funkcja maleje w (−∞, 4⟩ i rośnie w ⟨4, +∞).

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Parabola y = (x + 3)2 − 1. Ala: „Wierzchołek to (3, −1)”. Bob: „Wierzchołek to (−3, −1)”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: (x + 3)2 − 1 = (x − (−3))2 + (−1), więc W = (−3, −1).

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i krótkie zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze podstawowej.

Wierzchołkiem paraboli y = x2 − 6x + 11 jest punkt

Rozwiązanie

p = 6/2 = 3, q = 9 − 18 + 11 = 2. Odpowiedź A.

Piłkę wyrzucono z balkonu. Jej wysokość nad ziemią (w metrach) po t sekundach opisuje funkcja h(t) = −5t2 + 10t + 15. Po ilu sekundach piłka znajdzie się najwyżej i jaka będzie wtedy jej wysokość?

Rozwiązanie

a = −5 < 0, więc wierzchołek to maksimum. t = −10/(−10) = 1 s, h(1) = −5 + 10 + 15 = 20 m. (Za wierzchołek — 1 pkt, za wysokość — 1 pkt.)

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Wyznacz wierzchołek paraboli y = x² − 4x + 1.

Rozwiązanie

W = (2, −3).

Funkcja f(x) = x² − 2x + 5 ma wartość najmniejszą. Ile ona wynosi?

Rozwiązanie

q = f(p) = 4.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.