Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.4

Lekcja 10.4 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Postać ogólna, kanoniczna i iloczynowa funkcji kwadratowej. Jak rozwiązać nierówność kwadratową?

Ta sama funkcja może mieć trzy wzory, które wyglądają zupełnie inaczej. Każdy jest jak inne okno na tę samą parabolę: z jednego widać wierzchołek, z drugiego — miejsca zerowe, z trzeciego — przecięcie z osią y.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Funkcję kwadratową zapisuje się w trzech postaciach. Ogólna f(x) = ax2 + bx + c pokazuje f(0) = c. Kanoniczna f(x) = a(x − p)2 + q pokazuje wierzchołek (p, q). Iloczynowa f(x) = a(x − x1)(x − x2) pokazuje miejsca zerowe x1, x2 — istnieje tylko, gdy Δ ≥ 0. Przykład: x2 − 2x − 3 = (x − 1)2 − 4 = (x + 1)(x − 3). Nierówność kwadratową rozwiązuje się szkicem: miejsca zerowe, kierunek ramion i odczyt, gdzie parabola jest nad osią, a gdzie pod nią.

Krok 1 · Zadanie

Trzy wzory

Trzy wzory: f(x) = x2 − 2x − 3,   g(x) = (x − 1)2 − 4,   h(x) = (x + 1)(x − 3). Policz f(5), g(5) i h(5) — wyjdzie za każdym razem 12. To jedna i ta sama funkcja.

Z którego wzoru od razu, bez liczenia, odczytasz miejsca zerowe tej funkcji?

Rozwiązanie

Z h(x) = (x + 1)(x − 3): miejsca zerowe −1 i 3. Z g — wierzchołek (1, −4), z f — przecięcie z osią y w (0, −3).

Krok 2 · Przekształcenie

Parabola z miejsc zerowych

Wzór y = a(x − m)(x − n): suwaki m i n to miejsca zerowe. Czerwony punkt to wierzchołek.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

f(x) = a(x − x1)(x − x2): miejsca zerowe x1, x2, wierzchołek w p = (x1 + x2)/2.

Krok 3 · Model

Przejścia między postaciami

Zapisz f(x) = x2 − 2x − 3 w postaci kanonicznej.

Rozwiązanie

p = 1, q = f(1) = −4, więc f(x) = (x − 1)2 − 4.

Zapisz tę samą funkcję f(x) = x2 − 2x − 3 w postaci iloczynowej.

Rozwiązanie

Δ = 16, x1 = −1, x2 = 3, więc f(x) = (x + 1)(x − 3).

Krok 4 · Badanie modelu

Gdzie parabola jest pod osią?

Oś liczbowa sprawdza warunek x2 − 2x − 3 < 0 dla liczb, które wybierzesz suwakiem. Pomyśl przy tym o parabolie y = (x + 1)(x − 3).

Warunek: x2 − 2x − 3 < 0.

Podsumowanie

x2 − 2x − 3 < 0 ⇔ (x + 1)(x − 3) < 0 ⇔ x ∈ (−1, 3).

Zbiorem rozwiązań nierówności x2 − 4 ≥ 0 jest

Rozwiązanie

Miejsca zerowe −2 i 2, ramiona w górę. Parabola jest nad osią (lub na niej) na zewnątrz: x ∈ (−∞, −2⟩ ∪ ⟨2, +∞).

Krok 5 · Wyjaśnienie

Nierówność kwadratowa w trzech krokach

  1. Znajdź miejsca zerowe (Δ albo postać iloczynowa).
  2. Naszkicuj parabolę: zaznacz miejsca zerowe na osi i narysuj ramiona — w górę dla a > 0, w dół dla a < 0.
  3. Odczytaj: „> 0” to części nad osią, „< 0” — pod osią. Przy ≥ i ≤ miejsca zerowe należą do zbioru.

Gdy Δ < 0, parabola nie przecina osi: jest cała nad nią albo cała pod nią. Na przykład x2 + 1 > 0 dla każdego x, a x2 + 1 < 0 nie ma rozwiązań.

Parabola y = −x2 + 2x + 8 ma ramiona w dół. Znajdź jej miejsca zerowe.

Podsumowanie

−x2 + 2x + 8 = −(x + 2)(x − 4). Nierówność −x2 + 2x + 8 > 0 ma rozwiązanie (−2, 4), a −x2 + 2x + 8 < 0 — (−∞, −2) ∪ (4, +∞).

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Znajduję miejsca zerowe i zaznaczam je na osi. Rysuję parabolę przez te punkty: ramiona w górę, gdy a > 0, w dół, gdy a < 0. Nierówność „> 0” spełniają argumenty, nad którymi parabola jest nad osią, a „< 0” — pod osią. Przy nierówności nieostrej dołączam miejsca zerowe.

Krok 6 · Seria zadań

Postacie i nierówności

Rozwiąż nierówność x2 − 5x + 6 ≤ 0. Podaj najmniejszą i największą liczbę zbioru rozwiązań.

Rozwiązanie

x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). Ramiona w górę, więc ≤ 0 między miejscami zerowymi: x ∈ ⟨2, 3⟩.

Postać iloczynowa funkcji f(x) = 2x2 − 8 to

Rozwiązanie

2x2 − 8 = 2(x2 − 4) = 2(x − 2)(x + 2).

Funkcja kwadratowa ma miejsca zerowe −2 i 4, a jej wykres przechodzi przez punkt (0, 16). Wyznacz współczynnik a.

Rozwiązanie

f(x) = a(x + 2)(x − 4), f(0) = −8a = 16, więc a = −2.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Nierówność x2 < 9. Ala: „x < 3, bo pierwiastek z 9 to 3”. Bob: „−3 < x < 3”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: x2 − 9 < 0 ⇔ (x − 3)(x + 3) < 0 ⇔ x ∈ (−3, 3). Inaczej: |x| < 3.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Zbiorem wszystkich rozwiązań nierówności (x − 2)(x + 5) ≥ 0 jest

Rozwiązanie

Miejsca zerowe −5 i 2, a = 1 > 0. Nad osią (lub na niej): x ∈ (−∞, −5⟩ ∪ ⟨2, +∞). Odpowiedź A.

Osią symetrii wykresu funkcji f(x) = −2(x + 3)(x − 1) jest prosta

Rozwiązanie

Miejsca zerowe −3 i 1, p = (−3 + 1)/2 = −1. Oś symetrii: x = −1. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Rozwiąż nierówność x² − 2x − 3 < 0. Podaj końce przedziału rozwiązań.

Rozwiązanie

Między miejscami zerowymi: x ∈ (−1, 3).

Zapisz funkcję f(x) = x² − 6x + 10 w postaci (x − p)2 + q. Podaj p i q.

Rozwiązanie

f(x) = (x − p)2 + q dla p = 3, q = 1.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.