Kiedy na czworokącie można opisać okrąg, a kiedy wpisać w niego okrąg?
Na każdym trójkącie da się opisać okrąg i w każdy da się wpisać okrąg. Z czworokątami jest inaczej: kwadrat pozwala na jedno i drugie, prostokąt tylko na pierwsze, romb tylko na drugie. O wszystkim decydują dwa proste warunki.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Na czworokącie wypukłym można opisać okrąg (czworokąt jest wpisany w okrąg) wtedy i tylko wtedy, gdy sumy przeciwległych kątów są równe 180°: α + γ = β + δ = 180°. Wynika to z kątów wpisanych: α i γ są oparte na łukach, które razem tworzą cały okrąg. W czworokąt wypukły można wpisać okrąg wtedy i tylko wtedy, gdy sumy przeciwległych boków są równe: a + c = b + d. Wynika to z równości odcinków stycznych poprowadzonych z jednego wierzchołka. Przykłady: prostokąt i trapez równoramienny są wpisane w okrąg, romb i deltoid — opisane na okręgu, kwadrat — jedno i drugie.
Krok 1 · Zadanie
Kąt naprzeciwko
Wierzchołki czworokąta ABCD leżą na okręgu. Kąt przy wierzchołku A ma 70°.
Ile stopni ma kąt przy wierzchołku C?
Rozwiązanie
α = ½ łuku BCD, γ = ½ łuku DAB, a łuki razem to 360°. Zatem α + γ = 180°, γ = 110°.
Krok 2 · Przekształcenie
Czworokąt na okręgu
Wierzchołki A i C są stałe, B i D przesuwasz po okręgu suwakami.
Zmieniaj kształt czworokąta i porównuj sumy przeciwległych kątów.
Podsumowanie
α + γ = ½(łuk BCD + łuk DAB) = ½ · 360° = 180°, tak samo β + δ = 180°. Twierdzenie odwrotne też jest prawdziwe: gdy α + γ = 180°, na czworokącie można opisać okrąg.
Krok 3 · Model
Dwa warunki
Na czworokącie można opisać okrąg ⇔ α + γ = β + δ = 180°. Zawsze: prostokąt (więc i kwadrat), trapez równoramienny. Równoległobok — tylko gdy jest prostokątem.
W czworokąt można wpisać okrąg ⇔ a + c = b + d (sumy przeciwległych boków). Zawsze: romb (więc i kwadrat), deltoid. Prostokąt — tylko gdy jest kwadratem.
W czworokąt opisany na okręgu o promieniu r: P = r · obwód / 2 (jak w trójkącie).
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, kąt przy A ma 85°, a kąt przy B ma 100°. Oblicz kąty przy C i D.
Na którym z czworokątów zawsze można opisać okrąg?
Rozwiązanie
W trapezie równoramiennym kąty przy każdym ramieniu dają 180°, a kąty przy podstawie są równe — więc przeciwległe kąty dają 180°.
Krok 4 · Badanie modelu
Czworokąt opisany na okręgu
Boki czworokąta ABCD są stycznymi do okręgu. Suwaki przesuwają trzy punkty styczności, a z nimi wierzchołki.
Porównuj sumy przeciwległych boków.
Podsumowanie
Oznacz długości odcinków stycznych z wierzchołków A, B, C, D przez x, y, z, t. Wtedy |AB| = x + y, |BC| = y + z, |CD| = z + t, |DA| = t + x, więc |AB| + |CD| = x + y + z + t = |BC| + |DA|.
Okrąg opisany: α i γ to kąty wpisane oparte na łukach dopełniających się do 360°, więc α + γ = 180°.
Okrąg wpisany: odcinki stycznych z jednego wierzchołka są równe (lekcja 12.5), więc każda suma przeciwległych boków to suma tych samych czterech odcinków.
Poniżej równoległobok ABCD o bokach |AB| = 5 i wysokości 3. Suwak przechyla go.
Kiedy na równoległoboku można opisać okrąg, a kiedy wpisać w niego okrąg?
Podsumowanie
W równoległoboku α = γ, więc α + γ = 180° ⇔ α = 90° (prostokąt). Przeciwległe boki są równe, więc a + c = b + d ⇔ 2a = 2b (romb).
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Każdy bok jest styczny do okręgu i dzieli się punktem styczności na dwa odcinki. Odcinki stycznych poprowadzonych z jednego wierzchołka są równe. Oznaczam je x, y, z, t dla kolejnych wierzchołków. Wtedy dwa przeciwległe boki to (x + y) i (z + t), a dwa pozostałe — (y + z) i (t + x). Obie sumy to x + y + z + t.
Krok 6 · Seria zadań
Czworokąty w zadaniach
W trapez wpisano okrąg. Ramiona trapezu mają długości 5 i 7. Oblicz obwód trapezu.
Rozwiązanie
Podstawy razem = ramiona razem = 12, więc obwód = 24.
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, a jego kąty przy wierzchołkach A, B, C są w stosunku 2 : 3 : 4. Oblicz kąt przy wierzchołku D.
W który z czworokątów na pewno można wpisać okrąg?
Rozwiązanie
W rombie wszystkie boki są równe, więc a + c = b + d zawsze.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „W każdy romb można wpisać okrąg”. Bob: „Tylko w kwadrat — romb ma krzywe kąty”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: w rombie sumy przeciwległych boków są równe. Środkiem okręgu wpisanego jest punkt przecięcia przekątnych.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, a kąt ABC jest trzy razy większy od kąta ADC. Kąt ADC ma miarę
Rozwiązanie
3x + x = 180°, x = 45°. Odpowiedź A.
W trapez równoramienny o podstawach długości 8 i 2 wpisano okrąg. Oblicz promień tego okręgu.
Rozwiązanie
Z warunku a + c = b + d: 2 · ramię = 10, ramię = 5. Rzut ramienia: (8 − 2)/2 = 3, wysokość h = √(25 − 9) = 4. Okrąg dotyka obu podstaw, więc h = 2r, r = 2. (Ramię — 1 pkt, wysokość — 1 pkt, promień — 1 pkt.)
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, a kąt przy wierzchołku A ma 70°. Oblicz kąt przy wierzchołku C.
Lekcja ukończona. Najważniejsze: czworokąt jest wpisany w okrąg ⇔ α + γ = 180° (przeciwległe kąty), a opisany na okręgu ⇔ a + c = b + d (przeciwległe boki). Pierwszy warunek to kąty wpisane, drugi — równe odcinki stycznych.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.7) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś