Strona główna / Matematyka od nowa / Część 12: Geometria płaska / Lekcja 12.7

Lekcja 12.7 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Kiedy na czworokącie można opisać okrąg, a kiedy wpisać w niego okrąg?

Na każdym trójkącie da się opisać okrąg i w każdy da się wpisać okrąg. Z czworokątami jest inaczej: kwadrat pozwala na jedno i drugie, prostokąt tylko na pierwsze, romb tylko na drugie. O wszystkim decydują dwa proste warunki.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Na czworokącie wypukłym można opisać okrąg (czworokąt jest wpisany w okrąg) wtedy i tylko wtedy, gdy sumy przeciwległych kątów są równe 180°: α + γ = β + δ = 180°. Wynika to z kątów wpisanych: α i γ są oparte na łukach, które razem tworzą cały okrąg. W czworokąt wypukły można wpisać okrąg wtedy i tylko wtedy, gdy sumy przeciwległych boków są równe: a + c = b + d. Wynika to z równości odcinków stycznych poprowadzonych z jednego wierzchołka. Przykłady: prostokąt i trapez równoramienny są wpisane w okrąg, romb i deltoid — opisane na okręgu, kwadrat — jedno i drugie.

Krok 1 · Zadanie

Kąt naprzeciwko

Wierzchołki czworokąta ABCD leżą na okręgu. Kąt przy wierzchołku A ma 70°.

Ile stopni ma kąt przy wierzchołku C?

Rozwiązanie

α = ½ łuku BCD, γ = ½ łuku DAB, a łuki razem to 360°. Zatem α + γ = 180°, γ = 110°.

Krok 2 · Przekształcenie

Czworokąt na okręgu

Wierzchołki A i C są stałe, B i D przesuwasz po okręgu suwakami.

Zmieniaj kształt czworokąta i porównuj sumy przeciwległych kątów.

Podsumowanie

α + γ = ½(łuk BCD + łuk DAB) = ½ · 360° = 180°, tak samo β + δ = 180°. Twierdzenie odwrotne też jest prawdziwe: gdy α + γ = 180°, na czworokącie można opisać okrąg.

Krok 3 · Model

Dwa warunki

Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, kąt przy A ma 85°, a kąt przy B ma 100°. Oblicz kąty przy C i D.

Rozwiązanie

γ = 180° − 85° = 95°, δ = 180° − 100° = 80°. Sprawdzenie: 85 + 100 + 95 + 80 = 360.

Na którym z czworokątów zawsze można opisać okrąg?

Rozwiązanie

W trapezie równoramiennym kąty przy każdym ramieniu dają 180°, a kąty przy podstawie są równe — więc przeciwległe kąty dają 180°.

Krok 4 · Badanie modelu

Czworokąt opisany na okręgu

Boki czworokąta ABCD są stycznymi do okręgu. Suwaki przesuwają trzy punkty styczności, a z nimi wierzchołki.

Porównuj sumy przeciwległych boków.

Podsumowanie

Oznacz długości odcinków stycznych z wierzchołków A, B, C, D przez x, y, z, t. Wtedy |AB| = x + y, |BC| = y + z, |CD| = z + t, |DA| = t + x, więc |AB| + |CD| = x + y + z + t = |BC| + |DA|.

W czworokąt ABCD wpisano okrąg. |AB| = 7, |BC| = 5, |CD| = 6. Oblicz |DA|.

Rozwiązanie

7 + 6 = 5 + |DA|, więc |DA| = 8.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Prostokąt, romb i kwadrat

Poniżej równoległobok ABCD o bokach |AB| = 5 i wysokości 3. Suwak przechyla go.

Kiedy na równoległoboku można opisać okrąg, a kiedy wpisać w niego okrąg?

Podsumowanie

W równoległoboku α = γ, więc α + γ = 180° ⇔ α = 90° (prostokąt). Przeciwległe boki są równe, więc a + c = b + d ⇔ 2a = 2b (romb).

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Każdy bok jest styczny do okręgu i dzieli się punktem styczności na dwa odcinki. Odcinki stycznych poprowadzonych z jednego wierzchołka są równe. Oznaczam je x, y, z, t dla kolejnych wierzchołków. Wtedy dwa przeciwległe boki to (x + y) i (z + t), a dwa pozostałe — (y + z) i (t + x). Obie sumy to x + y + z + t.

Krok 6 · Seria zadań

Czworokąty w zadaniach

W trapez wpisano okrąg. Ramiona trapezu mają długości 5 i 7. Oblicz obwód trapezu.

Rozwiązanie

Podstawy razem = ramiona razem = 12, więc obwód = 24.

Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, a jego kąty przy wierzchołkach A, B, C są w stosunku 2 : 3 : 4. Oblicz kąt przy wierzchołku D.

Rozwiązanie

2x + 4x = 180°, x = 30°: α = 60°, β = 90°, γ = 120°. δ = 180° − β = 90°.

W który z czworokątów na pewno można wpisać okrąg?

Rozwiązanie

W rombie wszystkie boki są równe, więc a + c = b + d zawsze.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „W każdy romb można wpisać okrąg”. Bob: „Tylko w kwadrat — romb ma krzywe kąty”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: w rombie sumy przeciwległych boków są równe. Środkiem okręgu wpisanego jest punkt przecięcia przekątnych.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, a kąt ABC jest trzy razy większy od kąta ADC. Kąt ADC ma miarę

Rozwiązanie

3x + x = 180°, x = 45°. Odpowiedź A.

W trapez równoramienny o podstawach długości 8 i 2 wpisano okrąg. Oblicz promień tego okręgu.

Rozwiązanie

Z warunku a + c = b + d: 2 · ramię = 10, ramię = 5. Rzut ramienia: (8 − 2)/2 = 3, wysokość h = √(25 − 9) = 4. Okrąg dotyka obu podstaw, więc h = 2r, r = 2. (Ramię — 1 pkt, wysokość — 1 pkt, promień — 1 pkt.)

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Czworokąt ABCD jest wpisany w okrąg, a kąt przy wierzchołku A ma 70°. Oblicz kąt przy wierzchołku C.

Rozwiązanie

Kąt przy C: 110°.

W czworokąt ABCD wpisano okrąg. |AB| = 5, |BC| = 6, |CD| = 7. Oblicz |DA|.

Rozwiązanie

|DA| = 6.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.7) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (12.7) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.