Kąt wpisany i środkowy, styczna do okręgu, długość łuku i pole wycinka
Bramkę na boisku widać pod pewnym kątem. Gdzie trzeba stać, żeby kąt był taki sam? Odpowiedź jest zaskakująco prosta: na łuku okręgu. Okrąg ukrywa kilka takich zależności między kątami — każda wynika z trójkątów równoramiennych.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Kąt środkowy ma wierzchołek w środku okręgu, kąt wpisany — na okręgu. Kąt wpisany jest równy połowie kąta środkowego opartego na tym samym łuku, więc wszystkie kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe, a kąt wpisany oparty na półokręgu (średnicy) jest prosty. Styczna jest prostopadła do promienia w punkcie styczności, a odcinki stycznych poprowadzonych z jednego punktu są równe. Łuk o kącie środkowym α ma długość α/360° · 2πr, a wycinek koła ma pole α/360° · πr2.
Krok 1 · Zadanie
Kąt z okręgu
Punkty A, B i C leżą na okręgu o środku O. Kąt środkowy AOB ma 100°.
Ile stopni ma kąt ACB?
Rozwiązanie
Kąt ACB jest wpisany i oparty na tym samym łuku AB co kąt środkowy AOB, więc ma 100° : 2 = 50°.
Krok 2 · Przekształcenie
Przesuwaj wierzchołek kąta wpisanego
Punkty A i C leżą na okręgu. Suwak C przesuwa wierzchołek kąta wpisanego po górnym łuku, suwak B — drugi koniec cięciwy.
Wykonuj polecenia po kolei i porównuj kąty.
Podsumowanie
β = α/2 niezależnie od położenia C na łuku. Gdy AB jest średnicą: α = 180°, β = 90° (twierdzenie Talesa o kącie wpisanym opartym na średnicy).
Krok 3 · Model
Kąty w okręgu
Kąt wpisany = ½ · kąt środkowy oparty na tym samym łuku.
Kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe.
Kąt wpisany oparty na średnicy (półokręgu) jest prosty.
Dlaczego połowa? Promienie OA, OB, OC są równe, więc trójkąty OAC i OBC są równoramienne. Kąt środkowy jest kątem zewnętrznym tych trójkątów: równa się sumie dwóch równych kątów przy C.
Kąt wpisany oparty na łuku AB ma 35°. Ile stopni ma kąt środkowy oparty na tym samym łuku?
Rozwiązanie
2 · 35° = 70°.
AB jest średnicą okręgu, a C leży na okręgu. Kąt CAB ma 28°. Ile stopni ma kąt ABC?
Rozwiązanie
Kąt ACB = 90° (oparty na średnicy), więc kąt ABC = 180° − 90° − 28° = 62°.
Krok 4 · Badanie modelu
Styczne z jednego punktu
Z punktu S poprowadzono dwie styczne do okręgu o promieniu 3; dotykają go w punktach T i U. Suwak zmienia położenie punktów styczności (a z nimi punktu S).
Porównuj długości odcinków stycznych i kąty przy punktach styczności.
Podsumowanie
Trójkąty OTS i OUS są prostokątne (kąty przy T i U proste), mają wspólną przeciwprostokątną OS i równe przyprostokątne OT = OU = r. Z twierdzenia Pitagorasa |ST| = |SU| = √(|OS|2 − r2).
Punkt S leży w odległości 13 od środka okręgu o promieniu 5. Oblicz długość odcinka stycznej poprowadzonej z S do okręgu.
Rozwiązanie
Promień ⟂ styczna, więc x2 + 25 = 169, x = 12.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Łuk i wycinek
Kąt środkowy α wycina z okręgu łuk, a z koła — wycinek. Ich wielkość to taka część całości, jaką α jest częścią kąta pełnego:
l = α/360° · 2πr, P = α/360° · πr2
Na przykład ćwiartka koła (α = 90°) to ¼ obwodu i ¼ pola.
Zmieniaj kąt α i promień r.
Podsumowanie
l = α/360° · 2πr, P = α/360° · πr2. Dla α = 90°, r = 2: l = π, P = π.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Średnica wyznacza kąt środkowy 180° (półpełny). Kąt wpisany jest połową kąta środkowego opartego na tym samym łuku, więc ma 180° : 2 = 90°. Inaczej: promienie OA, OB, OC są równe, więc trójkąty AOC i BOC są równoramienne, a suma ich kątów przy C to połowa 180°.
Krok 6 · Seria zadań
Okrąg w zadaniach
Oblicz długość łuku okręgu o promieniu 9 wyznaczonego przez kąt środkowy 40°.
Rozwiązanie
l = 40/360 · 2π · 9 = 1/9 · 18π = 2π.
Punkty A, B, C leżą na okręgu o środku O, a kąt wpisany ACB ma 70°. Punkt C leży na dłuższym łuku AB. Ile stopni ma kąt OAB?
Rozwiązanie
Kąt AOB = 140°. Trójkąt AOB jest równoramienny, więc kąt OAB = (180° − 140°) : 2 = 20°.
Oblicz pole wycinka koła o promieniu 6 i kącie środkowym 120°.
Rozwiązanie
P = 120/360 · π · 36 = ⅓ · 36π = 12π.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Odcinek AB jest średnicą okręgu, a C to dowolny inny punkt okręgu. Ala: „Kąt ACB zawsze ma 90°”. Bob: „To zależy, gdzie leży C — blisko A kąt będzie inny”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: kąt wpisany oparty na średnicy jest połową kąta półpełnego, czyli zawsze ma 90°.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Punkty A, B i C leżą na okręgu o środku O, a kąt środkowy AOB ma miarę 140°. Punkt C leży na dłuższym łuku AB. Kąt ACB ma miarę
Rozwiązanie
140° : 2 = 70°. Odpowiedź A.
Długość łuku okręgu o promieniu 6, odpowiadającego kątowi środkowemu 60°, jest równa
Rozwiązanie
l = 60/360 · 2π · 6 = 1/6 · 12π = 2π. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Kąt środkowy oparty na łuku AB ma 80°. Ile stopni ma kąt wpisany oparty na tym samym łuku?
Rozwiązanie
Kąt wpisany: 40°.
Oblicz pole wycinka koła o promieniu 6 i kącie środkowym 60°.
Rozwiązanie
P = 6π.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: kąt wpisany to połowa kąta środkowego opartego na tym samym łuku — stąd kąt prosty na średnicy. Styczna jest prostopadła do promienia. Łuk i wycinek to taka część okręgu i koła, jaką kąt środkowy jest częścią 360°.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś