Strona główna / Matematyka od nowa / Część 12: Geometria płaska / Lekcja 12.5

Lekcja 12.5 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Kąt wpisany i środkowy, styczna do okręgu, długość łuku i pole wycinka

Bramkę na boisku widać pod pewnym kątem. Gdzie trzeba stać, żeby kąt był taki sam? Odpowiedź jest zaskakująco prosta: na łuku okręgu. Okrąg ukrywa kilka takich zależności między kątami — każda wynika z trójkątów równoramiennych.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Kąt środkowy ma wierzchołek w środku okręgu, kąt wpisany — na okręgu. Kąt wpisany jest równy połowie kąta środkowego opartego na tym samym łuku, więc wszystkie kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe, a kąt wpisany oparty na półokręgu (średnicy) jest prosty. Styczna jest prostopadła do promienia w punkcie styczności, a odcinki stycznych poprowadzonych z jednego punktu są równe. Łuk o kącie środkowym α ma długość α/360° · 2πr, a wycinek koła ma pole α/360° · πr2.

Krok 1 · Zadanie

Kąt z okręgu

Punkty A, B i C leżą na okręgu o środku O. Kąt środkowy AOB ma 100°.

Ile stopni ma kąt ACB?

Rozwiązanie

Kąt ACB jest wpisany i oparty na tym samym łuku AB co kąt środkowy AOB, więc ma 100° : 2 = 50°.

Krok 2 · Przekształcenie

Przesuwaj wierzchołek kąta wpisanego

Punkty A i C leżą na okręgu. Suwak C przesuwa wierzchołek kąta wpisanego po górnym łuku, suwak B — drugi koniec cięciwy.

Wykonuj polecenia po kolei i porównuj kąty.

Podsumowanie

β = α/2 niezależnie od położenia C na łuku. Gdy AB jest średnicą: α = 180°, β = 90° (twierdzenie Talesa o kącie wpisanym opartym na średnicy).

Krok 3 · Model

Kąty w okręgu

Kąt wpisany oparty na łuku AB ma 35°. Ile stopni ma kąt środkowy oparty na tym samym łuku?

Rozwiązanie

2 · 35° = 70°.

AB jest średnicą okręgu, a C leży na okręgu. Kąt CAB ma 28°. Ile stopni ma kąt ABC?

Rozwiązanie

Kąt ACB = 90° (oparty na średnicy), więc kąt ABC = 180° − 90° − 28° = 62°.

Krok 4 · Badanie modelu

Styczne z jednego punktu

Z punktu S poprowadzono dwie styczne do okręgu o promieniu 3; dotykają go w punktach T i U. Suwak zmienia położenie punktów styczności (a z nimi punktu S).

Porównuj długości odcinków stycznych i kąty przy punktach styczności.

Podsumowanie

Trójkąty OTS i OUS są prostokątne (kąty przy T i U proste), mają wspólną przeciwprostokątną OS i równe przyprostokątne OT = OU = r. Z twierdzenia Pitagorasa |ST| = |SU| = √(|OS|2 − r2).

Punkt S leży w odległości 13 od środka okręgu o promieniu 5. Oblicz długość odcinka stycznej poprowadzonej z S do okręgu.

Rozwiązanie

Promień ⟂ styczna, więc x2 + 25 = 169, x = 12.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Łuk i wycinek

Kąt środkowy α wycina z okręgu łuk, a z koła — wycinek. Ich wielkość to taka część całości, jaką α jest częścią kąta pełnego:

l = α/360° · 2πr,   P = α/360° · πr2

Na przykład ćwiartka koła (α = 90°) to ¼ obwodu i ¼ pola.

Zmieniaj kąt α i promień r.

Podsumowanie

l = α/360° · 2πr, P = α/360° · πr2. Dla α = 90°, r = 2: l = π, P = π.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Średnica wyznacza kąt środkowy 180° (półpełny). Kąt wpisany jest połową kąta środkowego opartego na tym samym łuku, więc ma 180° : 2 = 90°. Inaczej: promienie OA, OB, OC są równe, więc trójkąty AOC i BOC są równoramienne, a suma ich kątów przy C to połowa 180°.

Krok 6 · Seria zadań

Okrąg w zadaniach

Oblicz długość łuku okręgu o promieniu 9 wyznaczonego przez kąt środkowy 40°.

Rozwiązanie

l = 40/360 · 2π · 9 = 1/9 · 18π = 2π.

Punkty A, B, C leżą na okręgu o środku O, a kąt wpisany ACB ma 70°. Punkt C leży na dłuższym łuku AB. Ile stopni ma kąt OAB?

Rozwiązanie

Kąt AOB = 140°. Trójkąt AOB jest równoramienny, więc kąt OAB = (180° − 140°) : 2 = 20°.

Oblicz pole wycinka koła o promieniu 6 i kącie środkowym 120°.

Rozwiązanie

P = 120/360 · π · 36 = ⅓ · 36π = 12π.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Odcinek AB jest średnicą okręgu, a C to dowolny inny punkt okręgu. Ala: „Kąt ACB zawsze ma 90°”. Bob: „To zależy, gdzie leży C — blisko A kąt będzie inny”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: kąt wpisany oparty na średnicy jest połową kąta półpełnego, czyli zawsze ma 90°.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Punkty A, B i C leżą na okręgu o środku O, a kąt środkowy AOB ma miarę 140°. Punkt C leży na dłuższym łuku AB. Kąt ACB ma miarę

Rozwiązanie

140° : 2 = 70°. Odpowiedź A.

Długość łuku okręgu o promieniu 6, odpowiadającego kątowi środkowemu 60°, jest równa

Rozwiązanie

l = 60/360 · 2π · 6 = 1/6 · 12π = 2π. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Kąt środkowy oparty na łuku AB ma 80°. Ile stopni ma kąt wpisany oparty na tym samym łuku?

Rozwiązanie

Kąt wpisany: 40°.

Oblicz pole wycinka koła o promieniu 6 i kącie środkowym 60°.

Rozwiązanie

P = 6π.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (12.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.