Czym jest sinus, cosinus i tangens? Stosunki boków, które zależą tylko od kąta
Znak drogowy „stromy podjazd 12%” nie mówi, jak długi jest podjazd. Mówi coś ważniejszego: o ile metrów wzniesiesz się na każde 100 m w poziomie. Taki stosunek boków zależy tylko od kąta nachylenia — i ma swoją nazwę: tangens.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
W trójkącie prostokątnym z kątem ostrym α: sin α = przyprostokątna naprzeciw α / przeciwprostokątna, cos α = przyprostokątna przy α / przeciwprostokątna, tg α = przyprostokątna naprzeciw α / przyprostokątna przy α. Wszystkie trójkąty prostokątne z tym samym kątem α są podobne, więc te stosunki zależą tylko od kąta, a nie od wielkości trójkąta. Dla kąta ostrego sin α i cos α leżą między 0 a 1, a tg α może być dowolną liczbą dodatnią. Ponadto sin α = cos(90° − α).
Krok 1 · Zadanie
Stromy podjazd 12%
Znak „stromy podjazd 12%” oznacza, że droga wznosi się o 12 m na każde 100 m przebyte w poziomie.
O ile metrów wzniesiesz się, przejeżdżając taki podjazd na odcinku 500 m w poziomie?
Rozwiązanie
h : 500 = 12 : 100, więc h = 0,12 · 500 = 60 m.
Krok 2 · Przekształcenie
Ten sam kąt, różne trójkąty
Trójkąt prostokątny z kątem α przy wierzchołku A. Suwak c zmienia wielkość trójkąta, suwak α — kąt. Pod rysunkiem: boki i trzy ich stosunki.
Wykonuj polecenia po kolei i obserwuj stosunki boków.
Podsumowanie
sin α = a/c, cos α = b/c, tg α = a/b — dla danego α takie same w każdym trójkącie prostokątnym.
Krok 3 · Model
Definicje
W trójkącie prostokątnym z kątem ostrym α:
sin α = (przyprostokątna naprzeciw α) / (przeciwprostokątna)
cos α = (przyprostokątna przy α) / (przeciwprostokątna)
tg α = (przyprostokątna naprzeciw α) / (przyprostokątna przy α) = sin α / cos α
Przeciwprostokątna jest najdłuższa, więc dla kąta ostrego 0 < sin α < 1 i 0 < cos α < 1.
Trójkąt prostokątny ma przyprostokątne 3 i 4 oraz przeciwprostokątną 5. Kąt α leży naprzeciw boku 3. Oblicz sin α, cos α i tg α.
Rozwiązanie
sin α = 3/5, cos α = 4/5, tg α = 3/4.
W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma 10, a sin α = 0,6. Oblicz przyprostokątną naprzeciw α i przyprostokątną przy α.
Rozwiązanie
a = 10 · 0,6 = 6, b = √(100 − 36) = 8.
Krok 4 · Badanie modelu
Sinus jednego kąta to cosinus drugiego
W trójkącie prostokątnym kąty ostre α i β = 90° − α dzielą się bokami: przyprostokątna naprzeciw α leży przy β.
Porównuj sin α z cos β.
Podsumowanie
Bok BC leży naprzeciw α i przy β, więc sin α = BC/AC = cos β, gdzie β = 90° − α.
W trójkącie prostokątnym tg α = 0,75, a przyprostokątna przy kącie α ma długość 8. Oblicz przyprostokątną naprzeciw α.
Rozwiązanie
a = 8 · 0,75 = 6.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Od wartości do kąta
Znając kąt, wartość sin, cos, tg odczytasz z tablic albo kalkulatora (na maturze są tablice w karcie wzorów).
Znając stosunek boków, odczytasz kąt — w drugą stronę.
Gdy α rośnie od 0° do 90°: sin α rośnie od 0 do 1, cos α maleje od 1 do 0, tg α rośnie od 0 bez ograniczenia.
Szukaj kąta suwakiem (co 1°).
Podsumowanie
sin 53° ≈ 0,799, tg 45° = 1.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Dwa trójkąty prostokątne z kątem 30° mają wszystkie kąty równe (90°, 30° i 60°), więc są podobne. Wszystkie boki dużego to boki małego pomnożone przez tę samą liczbę, więc stosunek przyprostokątnej naprzeciw kąta do przeciwprostokątnej się nie zmienia. Ten stosunek to sinus.
Krok 6 · Seria zadań
Trygonometria w zadaniach
Drabina o długości 5 m jest oparta o ścianę i tworzy z ziemią kąt 70°. Na jakiej wysokości opiera się o ścianę? Przyjmij sin 70° ≈ 0,94.
Rozwiązanie
Wysokość leży naprzeciw kąta 70°, drabina jest przeciwprostokątną: h = 5 · 0,94 = 4,7 m.
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają 5 i 12. Oblicz sin, cos i tg kąta leżącego naprzeciw krótszej przyprostokątnej.
Rozwiązanie
c = 13: sin = 5/13, cos = 12/13, tg = 5/12.
Która z liczb sin 70°, cos 70°, tg 70° jest większa od 1?
Rozwiązanie
Przy kącie 70° przyprostokątna naprzeciw kąta jest dłuższa od tej przy kącie, więc tg 70° > 1 (≈ 2,75). sin i cos kąta ostrego są zawsze mniejsze od 1.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „W większym trójkącie prostokątnym z kątem 30° sinus 30° jest większy, bo boki są dłuższe”. Bob: „Sinus 30° jest w każdym takim trójkącie taki sam”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: trójkąty prostokątne z kątem 30° są podobne, więc sin 30° = ½ w każdym z nich.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 3 i 4. Sinus kąta leżącego naprzeciw krótszej przyprostokątnej jest równy
Rozwiązanie
Naprzeciw kąta leży bok 3, przeciwprostokątna 5: sin = 3/5. Odpowiedź A.
W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma długość 15, a sinus kąta ostrego α jest równy 0,6. Przyprostokątna leżąca naprzeciw kąta α ma długość
Rozwiązanie
a = 15 · 0,6 = 9. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Trójkąt prostokątny ma boki 8, 15 i 17. Kąt α leży naprzeciw boku 8. Oblicz sin α.
Rozwiązanie
Wynik: 8/17.
W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma 20, a sin α = 0,35. Oblicz przyprostokątną naprzeciw kąta α.
Rozwiązanie
Długość: 7.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: sin, cos i tg to stosunki boków trójkąta prostokątnego. Zależą tylko od kąta, bo trójkąty z tym samym kątem ostrym są podobne. Znając kąt i jeden bok, obliczysz pozostałe; znając dwa boki — odczytasz kąt.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (13.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś