Strona główna / Matematyka od nowa / Część 12: Geometria płaska / Lekcja 12.6

Lekcja 12.6 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Środek okręgu opisanego i wpisanego, środek ciężkości: punkty szczególne trójkąta

Trzy proste w trójkącie zwykle tworzą mały trójkącik. Ale symetralne boków, dwusieczne kątów i środkowe zawsze przecinają się w jednym punkcie. Za każdym takim punktem stoi krótki dowód — i konkretne zastosowanie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Symetralne boków przecinają się w środku okręgu opisanego O — punkcie jednakowo odległym od wierzchołków (R = |OA| = |OB| = |OC|). W trójkącie prostokątnym O to środek przeciwprostokątnej, więc R = c/2; w ostrokątnym O leży wewnątrz, w rozwartokątnym — na zewnątrz. Dwusieczne kątów przecinają się w środku okręgu wpisanego I — punkcie jednakowo odległym od boków; r = 2P/obwód. Środkowe przecinają się w środku ciężkości G, który dzieli każdą środkową w stosunku 2 : 1 od wierzchołka. Wysokości (proste zawierające) przecinają się w ortocentrum. W trójkącie równobocznym wszystkie te punkty się pokrywają: R = a√3/3 = ⅔h, r = a√3/6 = ⅓h.

Krok 1 · Zadanie

Studnia dla trzech domów

Trzy domy stoją w wierzchołkach trójkąta ABC. Trzeba wykopać studnię w takim miejscu, żeby z każdego domu było do niej tak samo daleko.

Gdzie wykopać studnię?

Rozwiązanie

Szukany punkt O spełnia |OA| = |OB| (leży na symetralnej AB) i |OB| = |OC| (leży na symetralnej BC). Wtedy też |OA| = |OC|, więc trzecia symetralna przechodzi przez ten sam punkt.

Krok 2 · Przekształcenie

Środek okręgu opisanego

Przerywane proste to symetralne boków trójkąta ABC. Przecinają się w punkcie O — środku okręgu opisanego.

Przesuwaj wierzchołek C i obserwuj położenie punktu O.

Podsumowanie

|OA| = |OB| = |OC| = R w każdym położeniu. W trójkącie prostokątnym R = c/2.

Krok 3 · Model

Cztery punkty szczególne

Trójkąt prostokątny ma przyprostokątne 6 i 8. Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.

Rozwiązanie

c = 10, R = 5. r = (6 + 8 − 10)/2 = 2 (albo r = 2P/obwód = 48/24 = 2).

Trójkąt równoboczny ma bok 6. Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.

Rozwiązanie

h = 6√3/2 = 3√3. R = ⅔ · 3√3 = 2√3, r = ⅓ · 3√3 = √3.

Krok 4 · Badanie modelu

Środek ciężkości

Złote odcinki to środkowe: łączą wierzchołki ze środkami przeciwległych boków. Przecinają się w środku ciężkości G.

Przesuwaj wierzchołek C i obserwuj stosunek odcinków środkowej.

Podsumowanie

|AG| : |GK| = 2 : 1 dla każdej środkowej. Środkowe dzielą trójkąt na 6 trójkątów o równych polach.

Wysokość trójkąta równobocznego ma 9. Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.

Rozwiązanie

W trójkącie równobocznym wysokość jest środkową, a środek okręgów to środek ciężkości: R = ⅔ · 9 = 6, r = ⅓ · 9 = 3.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Dlaczego jeden punkt?

Okrąg wpisany w trójkąt ABC. Przerywane odcinki leżą na dwusiecznych kątów.

Podsumowanie

Trzy trójkąty AIB, BIC, CIA mają wspólną wysokość r: P = ½ r (a + b + c), więc r = 2P/(a + b + c).

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Każdy punkt symetralnej odcinka jest równo oddalony od jego końców. Punkt przecięcia symetralnych AB i BC jest więc równo oddalony od A i B oraz od B i C — czyli od A i C też. Dlatego leży na symetralnej AC: wszystkie trzy symetralne przechodzą przez ten jeden punkt.

Krok 6 · Seria zadań

Punkty szczególne w zadaniach

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 5 i 12. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.

Rozwiązanie

c = 13, R = c/2 = 6,5.

W trójkącie prostokątnym ortocentrum (punkt przecięcia prostych zawierających wysokości) leży

Rozwiązanie

Przyprostokątne są wysokościami, a przecinają się w wierzchołku kąta prostego — tam jest ortocentrum.

Środkowa trójkąta ma długość 12. Jak daleko od wierzchołka leży środek ciężkości na tej środkowej?

Rozwiązanie

G dzieli środkową w stosunku 2 : 1 od wierzchołka: ⅔ · 12 = 8.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Środek okręgu opisanego na trójkącie zawsze leży wewnątrz trójkąta”. Bob: „Tylko w trójkącie ostrokątnym”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: w ostrokątnym O leży wewnątrz, w prostokątnym — na środku przeciwprostokątnej, w rozwartokątnym — na zewnątrz.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Promień okręgu opisanego na trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych 6 i 8 jest równy

Rozwiązanie

c = 10, R = 5. Odpowiedź A.

Promień okręgu wpisanego w trójkąt równoboczny o boku 6√3 jest równy

Rozwiązanie

h = 6√3 · √3/2 = 9, r = ⅓ · 9 = 3. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 6 i 8. Oblicz promień okręgu opisanego.

Rozwiązanie

R = 5.

Trójkąt prostokątny ma boki 6, 8 i 10. Oblicz promień okręgu wpisanego.

Rozwiązanie

r = 2.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.6) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (12.6) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.