Środek okręgu opisanego i wpisanego, środek ciężkości: punkty szczególne trójkąta
Trzy proste w trójkącie zwykle tworzą mały trójkącik. Ale symetralne boków, dwusieczne kątów i środkowe zawsze przecinają się w jednym punkcie. Za każdym takim punktem stoi krótki dowód — i konkretne zastosowanie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Symetralne boków przecinają się w środku okręgu opisanego O — punkcie jednakowo odległym od wierzchołków (R = |OA| = |OB| = |OC|). W trójkącie prostokątnym O to środek przeciwprostokątnej, więc R = c/2; w ostrokątnym O leży wewnątrz, w rozwartokątnym — na zewnątrz. Dwusieczne kątów przecinają się w środku okręgu wpisanego I — punkcie jednakowo odległym od boków; r = 2P/obwód. Środkowe przecinają się w środku ciężkości G, który dzieli każdą środkową w stosunku 2 : 1 od wierzchołka. Wysokości (proste zawierające) przecinają się w ortocentrum. W trójkącie równobocznym wszystkie te punkty się pokrywają: R = a√3/3 = ⅔h, r = a√3/6 = ⅓h.
Krok 1 · Zadanie
Studnia dla trzech domów
Trzy domy stoją w wierzchołkach trójkąta ABC. Trzeba wykopać studnię w takim miejscu, żeby z każdego domu było do niej tak samo daleko.
Gdzie wykopać studnię?
Rozwiązanie
Szukany punkt O spełnia |OA| = |OB| (leży na symetralnej AB) i |OB| = |OC| (leży na symetralnej BC). Wtedy też |OA| = |OC|, więc trzecia symetralna przechodzi przez ten sam punkt.
Krok 2 · Przekształcenie
Środek okręgu opisanego
Przerywane proste to symetralne boków trójkąta ABC. Przecinają się w punkcie O — środku okręgu opisanego.
Przesuwaj wierzchołek C i obserwuj położenie punktu O.
Podsumowanie
|OA| = |OB| = |OC| = R w każdym położeniu. W trójkącie prostokątnym R = c/2.
Krok 3 · Model
Cztery punkty szczególne
Symetralne boków → środek okręgu opisanego O: |OA| = |OB| = |OC| = R. Trójkąt prostokątny: R = c/2.
Dwusieczne kątów → środek okręgu wpisanego I: odległość od każdego boku to r. Zawsze r = 2P / (a + b + c); w trójkącie prostokątnym także r = (a + b − c)/2.
Środkowe → środek ciężkości G: dzieli każdą środkową 2 : 1, licząc od wierzchołka.
Wysokości → ortocentrum H.
Trójkąt równoboczny o boku a: wszystkie punkty w jednym miejscu, h = a√3/2, R = ⅔h, r = ⅓h.
Trójkąt prostokątny ma przyprostokątne 6 i 8. Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.
Rozwiązanie
c = 10, R = 5. r = (6 + 8 − 10)/2 = 2 (albo r = 2P/obwód = 48/24 = 2).
Trójkąt równoboczny ma bok 6. Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.
Rozwiązanie
h = 6√3/2 = 3√3. R = ⅔ · 3√3 = 2√3, r = ⅓ · 3√3 = √3.
Krok 4 · Badanie modelu
Środek ciężkości
Złote odcinki to środkowe: łączą wierzchołki ze środkami przeciwległych boków. Przecinają się w środku ciężkości G.
Przesuwaj wierzchołek C i obserwuj stosunek odcinków środkowej.
Podsumowanie
|AG| : |GK| = 2 : 1 dla każdej środkowej. Środkowe dzielą trójkąt na 6 trójkątów o równych polach.
Wysokość trójkąta równobocznego ma 9. Oblicz promienie okręgu opisanego i wpisanego.
Rozwiązanie
W trójkącie równobocznym wysokość jest środkową, a środek okręgów to środek ciężkości: R = ⅔ · 9 = 6, r = ⅓ · 9 = 3.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Dlaczego jeden punkt?
Symetralne: punkt symetralnej AB jest równo oddalony od A i B. Punkt O na symetralnych AB i BC ma |OA| = |OB| = |OC|, więc leży też na symetralnej AC.
Dwusieczne: punkt dwusiecznej kąta jest równo oddalony od jego ramion. Punkt I na dwusiecznych kątów A i B jest równo oddalony od wszystkich trzech boków, więc leży na dwusiecznej kąta C.
Promień okręgu wpisanego: trójkąty AIB, BIC, CIA mają wysokość r, więc P = r · a/2 + r · b/2 + r · c/2, czyli r = 2P / (a + b + c).
Okrąg wpisany w trójkąt ABC. Przerywane odcinki leżą na dwusiecznych kątów.
Podsumowanie
Trzy trójkąty AIB, BIC, CIA mają wspólną wysokość r: P = ½ r (a + b + c), więc r = 2P/(a + b + c).
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Każdy punkt symetralnej odcinka jest równo oddalony od jego końców. Punkt przecięcia symetralnych AB i BC jest więc równo oddalony od A i B oraz od B i C — czyli od A i C też. Dlatego leży na symetralnej AC: wszystkie trzy symetralne przechodzą przez ten jeden punkt.
Krok 6 · Seria zadań
Punkty szczególne w zadaniach
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 5 i 12. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Rozwiązanie
c = 13, R = c/2 = 6,5.
W trójkącie prostokątnym ortocentrum (punkt przecięcia prostych zawierających wysokości) leży
Rozwiązanie
Przyprostokątne są wysokościami, a przecinają się w wierzchołku kąta prostego — tam jest ortocentrum.
Środkowa trójkąta ma długość 12. Jak daleko od wierzchołka leży środek ciężkości na tej środkowej?
Rozwiązanie
G dzieli środkową w stosunku 2 : 1 od wierzchołka: ⅔ · 12 = 8.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „Środek okręgu opisanego na trójkącie zawsze leży wewnątrz trójkąta”. Bob: „Tylko w trójkącie ostrokątnym”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: w ostrokątnym O leży wewnątrz, w prostokątnym — na środku przeciwprostokątnej, w rozwartokątnym — na zewnątrz.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Promień okręgu opisanego na trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych 6 i 8 jest równy
Rozwiązanie
c = 10, R = 5. Odpowiedź A.
Promień okręgu wpisanego w trójkąt równoboczny o boku 6√3 jest równy
Rozwiązanie
h = 6√3 · √3/2 = 9, r = ⅓ · 9 = 3. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 6 i 8. Oblicz promień okręgu opisanego.
Rozwiązanie
R = 5.
Trójkąt prostokątny ma boki 6, 8 i 10. Oblicz promień okręgu wpisanego.
Rozwiązanie
r = 2.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: każdy punkt symetralnej jest równo oddalony od końców odcinka, a każdy punkt dwusiecznej — od ramion kąta. Stąd środek okręgu opisanego (symetralne) i wpisanego (dwusieczne). Środek ciężkości dzieli środkowe 2 : 1. W trójkącie prostokątnym R to połowa przeciwprostokątnej.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.6) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś