Strona główna / Matematyka od nowa / Część 12: Geometria płaska / Lekcja 12.3

Lekcja 12.3 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Twierdzenie Pitagorasa: dlaczego a² + b² = c²? Dowód bez rachunków

Twierdzenie Pitagorasa zna prawie każdy jako wzór. Rzadziej — jako obrazek: kwadraty zbudowane na przyprostokątnych mają razem dokładnie tyle samo pola, co kwadrat na przeciwprostokątnej. Ten obrazek da się udowodnić bez jednego rachunku.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych a, b i przeciwprostokątnej c: a2 + b2 = c2 — pole kwadratu na przeciwprostokątnej jest równe sumie pól kwadratów na przyprostokątnych. Dowód: w kwadracie o boku a + b układamy cztery jednakowe trójkąty na dwa sposoby; niezakryte zostaje raz c2, raz a2 + b2. Twierdzenie odwrotne: jeśli a2 + b2 = c2, to kąt naprzeciw c jest prosty. Gdy a2 + b2 > c2 (c najdłuższy), trójkąt jest ostrokątny, a gdy a2 + b2 < c2 — rozwartokątny.

Krok 1 · Zadanie

Drabina przy ścianie

Drabina AB ma długość 5 m. Jej dolny koniec B stoi na ziemi 3 m od ściany, a górny A opiera się o ścianę.

Na jakiej wysokości drabina dotyka ściany?

Rozwiązanie

Trójkąt prostokątny z przyprostokątnymi 3 i h oraz przeciwprostokątną 5: 32 + h2 = 52, h2 = 16, h = 4 m.

Krok 2 · Przekształcenie

Kwadraty na bokach

Trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy C. Na każdym boku zbudowano kwadrat. Suwaki zmieniają przyprostokątne a = |BC| i b = |AC|.

Porównuj pola kwadratów.

Podsumowanie

W każdym ustawieniu a2 + b2 = c2. Pozostaje pytanie: dlaczego? Dowód jest w kroku „Wyjaśnienie”.

Krok 3 · Model

Twierdzenie i twierdzenie odwrotne

Przyprostokątne trójkąta mają długości 6 i 8. Oblicz długość przeciwprostokątnej.

Rozwiązanie

c2 = 36 + 64 = 100, c = 10.

Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 13, a jedna przyprostokątna — 5. Oblicz drugą przyprostokątną.

Rozwiązanie

b2 = 169 − 25 = 144, b = 12.

Krok 4 · Badanie modelu

A jeśli kąt nie jest prosty?

Boki |CB| = 4 i |CA| = 3 są stałe, więc a2 + b2 = 16 + 9 = 25. Suwak zmienia kąt γ między nimi.

Porównuj c² z liczbą 25.

Podsumowanie

Im większy kąt γ, tym dłuższy bok c naprzeciw niego. Równość a2 + b2 = c2 wyznacza dokładnie kąt prosty — to twierdzenie odwrotne.

Trójkąt ma boki długości 5, 6 i 8. Ten trójkąt jest

Rozwiązanie

52 + 62 = 61 < 64 = 82, więc kąt naprzeciw boku 8 jest rozwarty.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Dowód przez przekładanie

Weź kwadrat o boku a + b (tu a = 3, b = 4) i cztery jednakowe trójkąty prostokątne o przyprostokątnych a i b. Ułóż je w kwadracie na dwa sposoby. Złote jest to, czego trójkąty nie zakrywają.

Przesuwaj trójkąty suwakiem.

Podsumowanie

(a + b)2 − 4 · ab/2 = c2 (ułożenie 1) i (a + b)2 − 4 · ab/2 = a2 + b2 (ułożenie 2), więc c2 = a2 + b2. Rachunkiem: (a + b)2 − 2ab = a2 + b2.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

W kwadracie o boku a + b można ułożyć cztery takie trójkąty na dwa sposoby. Raz zostaje niezakryty kwadrat o boku c, a raz dwa kwadraty o bokach a i b. Za każdym razem niezakryte pole to pole dużego kwadratu minus cztery trójkąty, więc oba niezakryte pola są równe: c² = a² + b².

Krok 6 · Seria zadań

Pitagoras w zadaniach

Prostokąt ma boki 5 cm i 12 cm. Oblicz długość jego przekątnej.

Rozwiązanie

d2 = 52 + 122 = 169, d = 13 cm.

Oblicz wysokość trójkąta równobocznego o boku 6.

Rozwiązanie

h2 = 36 − 9 = 27, h = √27 = 3√3 ≈ 5,2. Ogólnie h = a√3/2.

Oblicz odległość między punktami A = (1, 2) i B = (4, 6) w układzie współrzędnych.

Rozwiązanie

Odcinek AB jest przeciwprostokątną trójkąta o przyprostokątnych 4 − 1 = 3 i 6 − 2 = 4: |AB| = √(9 + 16) = 5.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Trójkąt ma boki 7, 24 i 25. Ala: „Jest prostokątny, bo 72 + 242 = 252”. Bob: „Bez kątomierza nie da się tego stwierdzić — Pitagoras działa tylko, gdy wiemy, że kąt jest prosty”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: 49 + 576 = 625 = 252, a z twierdzenia odwrotnego do twierdzenia Pitagorasa kąt naprzeciw boku 25 jest prosty.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Przekątna kwadratu o boku długości 4 ma długość

Rozwiązanie

d2 = 16 + 16 = 32, d = √32 = 4√2. Ogólnie przekątna kwadratu o boku a to a√2. Odpowiedź A.

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 2 i 3. Przeciwprostokątna tego trójkąta ma długość

Rozwiązanie

c2 = 4 + 9 = 13, c = √13. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 6 i 8. Oblicz przeciwprostokątną.

Rozwiązanie

c = 10.

Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 10, a jedna z przyprostokątnych — 6. Oblicz drugą przyprostokątną.

Rozwiązanie

b = 8.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (12.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.