Twierdzenie Pitagorasa zna prawie każdy jako wzór. Rzadziej — jako obrazek: kwadraty zbudowane na przyprostokątnych mają razem dokładnie tyle samo pola, co kwadrat na przeciwprostokątnej. Ten obrazek da się udowodnić bez jednego rachunku.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych a, b i przeciwprostokątnej c: a2 + b2 = c2 — pole kwadratu na przeciwprostokątnej jest równe sumie pól kwadratów na przyprostokątnych. Dowód: w kwadracie o boku a + b układamy cztery jednakowe trójkąty na dwa sposoby; niezakryte zostaje raz c2, raz a2 + b2. Twierdzenie odwrotne: jeśli a2 + b2 = c2, to kąt naprzeciw c jest prosty. Gdy a2 + b2 > c2 (c najdłuższy), trójkąt jest ostrokątny, a gdy a2 + b2 < c2 — rozwartokątny.
Krok 1 · Zadanie
Drabina przy ścianie
Drabina AB ma długość 5 m. Jej dolny koniec B stoi na ziemi 3 m od ściany, a górny A opiera się o ścianę.
Na jakiej wysokości drabina dotyka ściany?
Rozwiązanie
Trójkąt prostokątny z przyprostokątnymi 3 i h oraz przeciwprostokątną 5: 32 + h2 = 52, h2 = 16, h = 4 m.
Krok 2 · Przekształcenie
Kwadraty na bokach
Trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy C. Na każdym boku zbudowano kwadrat. Suwaki zmieniają przyprostokątne a = |BC| i b = |AC|.
Porównuj pola kwadratów.
Podsumowanie
W każdym ustawieniu a2 + b2 = c2. Pozostaje pytanie: dlaczego? Dowód jest w kroku „Wyjaśnienie”.
Krok 3 · Model
Twierdzenie i twierdzenie odwrotne
Twierdzenie Pitagorasa: jeśli trójkąt jest prostokątny (przyprostokątne a, b, przeciwprostokątna c), to a2 + b2 = c2.
Twierdzenie odwrotne: jeśli boki trójkąta spełniają a2 + b2 = c2, to kąt naprzeciw boku c jest prosty.
Przeciwprostokątna to najdłuższy bok, naprzeciw kąta prostego. Brakujący bok: c = √(a2 + b2) albo a = √(c2 − b2).
Przyprostokątne trójkąta mają długości 6 i 8. Oblicz długość przeciwprostokątnej.
Rozwiązanie
c2 = 36 + 64 = 100, c = 10.
Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 13, a jedna przyprostokątna — 5. Oblicz drugą przyprostokątną.
Rozwiązanie
b2 = 169 − 25 = 144, b = 12.
Krok 4 · Badanie modelu
A jeśli kąt nie jest prosty?
Boki |CB| = 4 i |CA| = 3 są stałe, więc a2 + b2 = 16 + 9 = 25. Suwak zmienia kąt γ między nimi.
Porównuj c² z liczbą 25.
Podsumowanie
Im większy kąt γ, tym dłuższy bok c naprzeciw niego. Równość a2 + b2 = c2 wyznacza dokładnie kąt prosty — to twierdzenie odwrotne.
Trójkąt ma boki długości 5, 6 i 8. Ten trójkąt jest
Rozwiązanie
52 + 62 = 61 < 64 = 82, więc kąt naprzeciw boku 8 jest rozwarty.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Dowód przez przekładanie
Weź kwadrat o boku a + b (tu a = 3, b = 4) i cztery jednakowe trójkąty prostokątne o przyprostokątnych a i b. Ułóż je w kwadracie na dwa sposoby. Złote jest to, czego trójkąty nie zakrywają.
Ułożenie 1: niezakryty jest kwadrat o boku c — pole c2.
Ułożenie 2: niezakryte są dwa kwadraty — pola a2 i b2.
W obu przypadkach niezakryte pole to (a + b)2 minus pola czterech trójkątów — więc c2 = a2 + b2.
Przesuwaj trójkąty suwakiem.
Podsumowanie
(a + b)2 − 4 · ab/2 = c2 (ułożenie 1) i (a + b)2 − 4 · ab/2 = a2 + b2 (ułożenie 2), więc c2 = a2 + b2. Rachunkiem: (a + b)2 − 2ab = a2 + b2.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
W kwadracie o boku a + b można ułożyć cztery takie trójkąty na dwa sposoby. Raz zostaje niezakryty kwadrat o boku c, a raz dwa kwadraty o bokach a i b. Za każdym razem niezakryte pole to pole dużego kwadratu minus cztery trójkąty, więc oba niezakryte pola są równe: c² = a² + b².
Krok 6 · Seria zadań
Pitagoras w zadaniach
Prostokąt ma boki 5 cm i 12 cm. Oblicz długość jego przekątnej.
Rozwiązanie
d2 = 52 + 122 = 169, d = 13 cm.
Oblicz wysokość trójkąta równobocznego o boku 6.
Rozwiązanie
h2 = 36 − 9 = 27, h = √27 = 3√3 ≈ 5,2. Ogólnie h = a√3/2.
Oblicz odległość między punktami A = (1, 2) i B = (4, 6) w układzie współrzędnych.
Rozwiązanie
Odcinek AB jest przeciwprostokątną trójkąta o przyprostokątnych 4 − 1 = 3 i 6 − 2 = 4: |AB| = √(9 + 16) = 5.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Trójkąt ma boki 7, 24 i 25. Ala: „Jest prostokątny, bo 72 + 242 = 252”. Bob: „Bez kątomierza nie da się tego stwierdzić — Pitagoras działa tylko, gdy wiemy, że kąt jest prosty”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: 49 + 576 = 625 = 252, a z twierdzenia odwrotnego do twierdzenia Pitagorasa kąt naprzeciw boku 25 jest prosty.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Przekątna kwadratu o boku długości 4 ma długość
Rozwiązanie
d2 = 16 + 16 = 32, d = √32 = 4√2. Ogólnie przekątna kwadratu o boku a to a√2. Odpowiedź A.
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 2 i 3. Przeciwprostokątna tego trójkąta ma długość
Rozwiązanie
c2 = 4 + 9 = 13, c = √13. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 6 i 8. Oblicz przeciwprostokątną.
Rozwiązanie
c = 10.
Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 10, a jedna z przyprostokątnych — 6. Oblicz drugą przyprostokątną.
Rozwiązanie
b = 8.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: a2 + b2 = c2 to równość pól kwadratów na bokach trójkąta prostokątnego. Działa też w drugą stronę: z długości boków rozpoznasz, czy kąt jest prosty, ostry czy rozwarty.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś