Strona główna / Matematyka od nowa / Część 13: Trygonometria / Lekcja 13.4

Lekcja 13.4 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Twierdzenie cosinusów: jak obliczyć bok trójkąta, który nie jest prostokątny?

Twierdzenie Pitagorasa działa tylko w trójkącie prostokątnym. Gdy kąt rozwiera się albo zwęża, trzeci bok rośnie albo maleje — a twierdzenie cosinusów mówi dokładnie o ile. Pitagoras okazuje się jego szczególnym przypadkiem.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

W dowolnym trójkącie o bokach a, b, c, gdzie γ to kąt między bokami a i b (naprzeciw boku c): c2 = a2 + b2 − 2ab cos γ. Dla γ = 90° cos γ = 0 i zostaje twierdzenie Pitagorasa. Dla kąta ostrego poprawka 2ab cos γ jest dodatnia (c2 < a2 + b2), dla rozwartego — ujemna (c2 > a2 + b2). Twierdzenie służy do obliczania trzeciego boku z dwóch boków i kąta między nimi oraz kąta z trzech boków: cos γ = (a2 + b2 − c2)/(2ab).

Krok 1 · Zadanie

Dwa statki

Dwa statki wypłynęły z portu O. Kursy statków tworzą kąt 60°. Pierwszy przepłynął 5 km (do punktu A), drugi 8 km (do punktu B).

Jak daleko są od siebie statki?

Rozwiązanie

|OH| = 2,5, |AH| = 2,5√3, |HB| = 5,5. |AB|2 = 5,52 + 18,75 = 49, |AB| = 7 km.

Krok 2 · Przekształcenie

Pitagoras z poprawką

Boki |CB| = 4 i |CA| = 3 są stałe, więc a2 + b2 = 25. Suwak zmienia kąt γ między nimi.

Porównuj c² z poprawką 2ab cos γ.

Podsumowanie

Poprawka −2ab cos γ jest ujemna dla kąta ostrego, zero dla prostego i dodatnia dla rozwartego — dokładnie tak, jak zmienia się długość boku c.

Krok 3 · Model

Twierdzenie cosinusów

c2 = a2 + b2 − 2ab cos γ

Dwa boki trójkąta mają długości 3 i 5, a kąt między nimi ma 120°. Oblicz trzeci bok.

Rozwiązanie

c2 = 9 + 25 − 2 · 3 · 5 · (−½) = 34 + 15 = 49, c = 7.

Trójkąt ma boki 5, 7 i 8. Oblicz kąt leżący naprzeciw boku 7.

Rozwiązanie

cos γ = (25 + 64 − 49)/80 = 40/80 = ½, więc γ = 60°.

Krok 4 · Badanie modelu

Dowolny trójkąt

Teraz zmieniasz wszystko: boki a = |CB|, b = |CA| i kąt γ między nimi.

Sprawdzaj twierdzenie cosinusów dla różnych trójkątów.

Podsumowanie

c2 = a2 + b2 − 2ab cos γ w każdym ustawieniu.

Trójkąt ma boki 7, 8 i 9. Oblicz cosinus kąta leżącego naprzeciw boku 7.

Rozwiązanie

cos γ = (64 + 81 − 49)/144 = 96/144 = 2/3.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Skąd ten wzór

Ustaw trójkąt w układzie współrzędnych: C = (0, 0), B = (a, 0). Wierzchołek A leży w odległości b od C pod kątem γ, więc A = (b cos γ, b sin γ) — tak jak punkt na okręgu jednostkowym, tylko b razy dalej. Wtedy

c2 = (a − b cos γ)2 + (b sin γ)2 = a2 − 2ab cos γ + b2(cos2γ + sin2γ) = a2 + b2 − 2ab cos γ.

Trójkąt z a = 5 i b = 3. Obserwuj współrzędne wierzchołka A.

Podsumowanie

c2 = (a − b cos γ)2 + b2 sin2γ = a2 + b2 − 2ab cos γ.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Dla γ = 90° cos γ = 0, więc wzór c² = a² + b² − 2ab cos γ staje się twierdzeniem Pitagorasa. Gdy kąt jest ostry, cos γ > 0 i od a² + b² odejmujemy dodatnią poprawkę — bok c jest krótszy. Gdy kąt jest rozwarty, cos γ < 0 i poprawka się dodaje — bok c jest dłuższy.

Krok 6 · Seria zadań

Twierdzenie cosinusów w zadaniach

Równoległobok ma boki 4 i 6 oraz kąt ostry 60°. Oblicz długość krótszej przekątnej.

Rozwiązanie

d2 = 16 + 36 − 2 · 4 · 6 · ½ = 28, d = 2√7.

Trójkąt ma boki 2, 3 i 4. Ten trójkąt jest

Rozwiązanie

cos γ = (4 + 9 − 16)/(2 · 2 · 3) = −¼ < 0, więc kąt naprzeciw boku 4 jest rozwarty.

W trójkącie ABC |AB| = 8, |AC| = 5 i kąt BAC ma 60°. Oblicz |BC|.

Rozwiązanie

|BC|2 = 89 − 40 = 49, |BC| = 7.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Twierdzenie cosinusów dla kąta prostego to twierdzenie Pitagorasa”. Bob: „Nie — twierdzenia cosinusów nie wolno stosować w trójkącie prostokątnym”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: c2 = a2 + b2 − 2ab · 0 = a2 + b2.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Dwa boki trójkąta mają długości 3 i 8, a kąt między nimi ma miarę 60°. Trzeci bok tego trójkąta ma długość

Rozwiązanie

c2 = 73 − 24 = 49, c = 7. Odpowiedź A.

Trójkąt ma boki długości 4, 5 i 6. Cosinus kąta leżącego naprzeciw najdłuższego boku jest równy

Rozwiązanie

cos γ = 5/40 = 1/8. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Dwa boki trójkąta mają długości 5 i 8, a kąt między nimi ma 60°. Oblicz trzeci bok.

Rozwiązanie

c = 7.

Trójkąt ma boki 5, 8 i 7. Oblicz cosinus kąta leżącego naprzeciw boku 7.

Rozwiązanie

cos = 1/2.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (13.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (13.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.