Twierdzenie cosinusów: jak obliczyć bok trójkąta, który nie jest prostokątny?
Twierdzenie Pitagorasa działa tylko w trójkącie prostokątnym. Gdy kąt rozwiera się albo zwęża, trzeci bok rośnie albo maleje — a twierdzenie cosinusów mówi dokładnie o ile. Pitagoras okazuje się jego szczególnym przypadkiem.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
W dowolnym trójkącie o bokach a, b, c, gdzie γ to kąt między bokami a i b (naprzeciw boku c): c2 = a2 + b2 − 2ab cos γ. Dla γ = 90° cos γ = 0 i zostaje twierdzenie Pitagorasa. Dla kąta ostrego poprawka 2ab cos γ jest dodatnia (c2 < a2 + b2), dla rozwartego — ujemna (c2 > a2 + b2). Twierdzenie służy do obliczania trzeciego boku z dwóch boków i kąta między nimi oraz kąta z trzech boków: cos γ = (a2 + b2 − c2)/(2ab).
Krok 1 · Zadanie
Dwa statki
Dwa statki wypłynęły z portu O. Kursy statków tworzą kąt 60°. Pierwszy przepłynął 5 km (do punktu A), drugi 8 km (do punktu B).
Trójkąt ma boki 5, 7 i 8. Oblicz kąt leżący naprzeciw boku 7.
Rozwiązanie
cos γ = (25 + 64 − 49)/80 = 40/80 = ½, więc γ = 60°.
Krok 4 · Badanie modelu
Dowolny trójkąt
Teraz zmieniasz wszystko: boki a = |CB|, b = |CA| i kąt γ między nimi.
Sprawdzaj twierdzenie cosinusów dla różnych trójkątów.
Podsumowanie
c2 = a2 + b2 − 2ab cos γ w każdym ustawieniu.
Trójkąt ma boki 7, 8 i 9. Oblicz cosinus kąta leżącego naprzeciw boku 7.
Rozwiązanie
cos γ = (64 + 81 − 49)/144 = 96/144 = 2/3.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Skąd ten wzór
Ustaw trójkąt w układzie współrzędnych: C = (0, 0), B = (a, 0). Wierzchołek A leży w odległości b od C pod kątem γ, więc A = (b cos γ, b sin γ) — tak jak punkt na okręgu jednostkowym, tylko b razy dalej. Wtedy
c2 = (a − b cos γ)2 + (b sin γ)2 = a2 − 2ab cos γ + b2(cos2γ + sin2γ) = a2 + b2 − 2ab cos γ.
Trójkąt z a = 5 i b = 3. Obserwuj współrzędne wierzchołka A.
Podsumowanie
c2 = (a − b cos γ)2 + b2 sin2γ = a2 + b2 − 2ab cos γ.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Dla γ = 90° cos γ = 0, więc wzór c² = a² + b² − 2ab cos γ staje się twierdzeniem Pitagorasa. Gdy kąt jest ostry, cos γ > 0 i od a² + b² odejmujemy dodatnią poprawkę — bok c jest krótszy. Gdy kąt jest rozwarty, cos γ < 0 i poprawka się dodaje — bok c jest dłuższy.
Krok 6 · Seria zadań
Twierdzenie cosinusów w zadaniach
Równoległobok ma boki 4 i 6 oraz kąt ostry 60°. Oblicz długość krótszej przekątnej.
Rozwiązanie
d2 = 16 + 36 − 2 · 4 · 6 · ½ = 28, d = 2√7.
Trójkąt ma boki 2, 3 i 4. Ten trójkąt jest
Rozwiązanie
cos γ = (4 + 9 − 16)/(2 · 2 · 3) = −¼ < 0, więc kąt naprzeciw boku 4 jest rozwarty.
W trójkącie ABC |AB| = 8, |AC| = 5 i kąt BAC ma 60°. Oblicz |BC|.
Rozwiązanie
|BC|2 = 89 − 40 = 49, |BC| = 7.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „Twierdzenie cosinusów dla kąta prostego to twierdzenie Pitagorasa”. Bob: „Nie — twierdzenia cosinusów nie wolno stosować w trójkącie prostokątnym”.
Rozwiązanie
Rację ma Ala: c2 = a2 + b2 − 2ab · 0 = a2 + b2.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Dwa boki trójkąta mają długości 3 i 8, a kąt między nimi ma miarę 60°. Trzeci bok tego trójkąta ma długość
Rozwiązanie
c2 = 73 − 24 = 49, c = 7. Odpowiedź A.
Trójkąt ma boki długości 4, 5 i 6. Cosinus kąta leżącego naprzeciw najdłuższego boku jest równy
Rozwiązanie
cos γ = 5/40 = 1/8. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Dwa boki trójkąta mają długości 5 i 8, a kąt między nimi ma 60°. Oblicz trzeci bok.
Rozwiązanie
c = 7.
Trójkąt ma boki 5, 8 i 7. Oblicz cosinus kąta leżącego naprzeciw boku 7.
Rozwiązanie
cos = 1/2.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: c2 = a2 + b2 − 2ab cos γ. To twierdzenie Pitagorasa z poprawką, która znika dla kąta prostego, zmniejsza c przy kącie ostrym i zwiększa przy rozwartym. Wyprowadza się je, wstawiając współrzędne wierzchołka (b cos γ, b sin γ).
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (13.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś