Strona główna / Matematyka od nowa / Część 13: Trygonometria / Lekcja 13.5

Lekcja 13.5 · ok. 17 minut · matura rozszerzona

Twierdzenie sinusów: dlaczego a / sin α = 2R?

Geodeci mierzyli kiedyś odległości w terenie bez taśmy: wystarczył jeden zmierzony odcinek i kąty widziane z jego końców. Działało to dzięki twierdzeniu sinusów — a jego sednem jest okrąg opisany na trójkącie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

W każdym trójkącie o bokach a, b, c i kątach α, β, γ leżących naprzeciw nich: a / sin α = b / sin β = c / sin γ = 2R, gdzie R to promień okręgu opisanego. Dowód: średnica BB′ i bok BC tworzą trójkąt prostokątny, w którym kąt przy B′ jest równy α (kąty wpisane oparte na tym samym łuku), więc a = 2R sin α. Twierdzenie służy do obliczania boków z kątów (gdy znasz jeden bok i dwa kąty) i promienia okręgu opisanego. Naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok.

Krok 1 · Zadanie

Bok z okręgu

Trójkąt ABC jest wpisany w okrąg o środku O i promieniu 5. Kąt przy wierzchołku A ma 30°.

Jaką długość ma bok BC?

Rozwiązanie

Kąt BOC = 60° (środkowy oparty na tym samym łuku co kąt wpisany 30°). |OB| = |OC| = 5, więc trójkąt BOC jest równoboczny: |BC| = 5.

Krok 2 · Przekształcenie

Stosunek boku do sinusa

Trójkąt ABC wpisany w okrąg o promieniu R = 3. Suwak A przesuwa wierzchołek A po okręgu, suwak C — wierzchołek C.

Porównuj stosunki boków do sinusów kątów naprzeciw nich.

Podsumowanie

W każdym położeniu a/sin α = b/sin β = 6 = 2 · 3.

Krok 3 · Model

Twierdzenie sinusów

a / sin α = b / sin β = c / sin γ = 2R

W trójkącie bok długości 8 leży naprzeciw kąta 30°. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.

Rozwiązanie

2R = 8 / ½ = 16, więc R = 8.

W trójkącie ABC kąt α = 45°, kąt β = 30°, a bok a (naprzeciw α) ma długość 10. Oblicz bok b.

Rozwiązanie

b = 10 · sin 30° / sin 45° = 10 · ½ / (√2/2) = 10/√2 = 5√2.

Krok 4 · Badanie modelu

Triangulacja

Odcinek AB = 10 jest zmierzony. Z jego końców widać punkt C pod kątami u (przy A) i v (przy B). Trzeci kąt to γ = 180° − u − v.

Zmieniaj kąty i porównuj zmierzone |AC| z wynikiem twierdzenia sinusów.

Podsumowanie

Bok AC leży naprzeciw kąta v, a bok AB naprzeciw γ: |AC| / sin v = |AB| / sin γ, gdzie sin γ = sin(180° − u − v) = sin(u + v).

W trójkącie bok długości 6 leży naprzeciw kąta 120°. Oblicz promień okręgu opisanego.

Rozwiązanie

R = 6 / (2 · √3/2) = 6/√3 = 2√3.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Dowód przez średnicę

Poprowadź średnicę BD okręgu opisanego. Wtedy:

Przesuwaj wierzchołki A i C i porównuj kąty przy A i przy D.

Podsumowanie

Kąt BDC = α (wpisane na łuku BC), kąt BCD = 90° (na średnicy), |BD| = 2R, więc |BC| = 2R sin α.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Z twierdzenia sinusów a = 2R sin α, a promień R jest w danym trójkącie wspólny dla wszystkich boków. Dla kątów ostrych sinus rośnie razem z kątem, więc większemu kątowi odpowiada dłuższy bok. (Dla kąta rozwartego też — w trójkącie jest najwyżej jeden taki kąt i leży naprzeciw najdłuższego boku.)

Krok 6 · Seria zadań

Twierdzenie sinusów w zadaniach

Trójkąt jest wpisany w okrąg o promieniu 5. Jeden z jego kątów ma 60°. Oblicz długość boku leżącego naprzeciw tego kąta.

Rozwiązanie

a = 2 · 5 · √3/2 = 5√3.

W trójkącie bok a = 6 leży naprzeciw kąta 60°, a bok b — naprzeciw kąta 45°. Oblicz b.

Rozwiązanie

b = 6 · sin 45° / sin 60° = 6√2/√3 = 6√6/3 = 2√6.

W trójkącie ABC kąt przy A ma 50°, a kąt przy B ma 70°. Który bok jest najdłuższy?

Rozwiązanie

Kąty: 50°, 70°, 60°. Najdłuższy bok leży naprzeciw największego kąta (70° przy B), czyli AC.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Trójkąt ma kąty 30°, 60° i 90°. Ala: „Boki są w stosunku 1 : 2 : 3, tak jak kąty”. Bob: „Boki są w stosunku sinusów: ½ : √3/2 : 1, czyli 1 : √3 : 2”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: a : b : c = sin α : sin β : sin γ = ½ : √3/2 : 1 = 1 : √3 : 2.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i krótkie zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Trójkąt jest wpisany w okrąg o promieniu 4, a jeden z jego kątów ma miarę 45°. Bok leżący naprzeciw tego kąta ma długość

Rozwiązanie

a = 2 · 4 · √2/2 = 4√2. Odpowiedź A.

W trójkącie ABC |AB| = 6, a kąt ACB ma miarę 30°. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.

Rozwiązanie

Bok AB leży naprzeciw kąta ACB, więc 2R = 6 / sin 30° = 12, R = 6. (Zastosowanie twierdzenia sinusów — 1 pkt, wynik — 1 pkt.)

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W trójkącie bok długości 12 leży naprzeciw kąta 30°. Oblicz promień okręgu opisanego.

Rozwiązanie

R = 12.

Trójkąt jest wpisany w okrąg o promieniu 5. Oblicz bok leżący naprzeciw kąta 30°.

Rozwiązanie

a = 5.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (13.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (13.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.