Geodeci mierzyli kiedyś odległości w terenie bez taśmy: wystarczył jeden zmierzony odcinek i kąty widziane z jego końców. Działało to dzięki twierdzeniu sinusów — a jego sednem jest okrąg opisany na trójkącie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
W każdym trójkącie o bokach a, b, c i kątach α, β, γ leżących naprzeciw nich: a / sin α = b / sin β = c / sin γ = 2R, gdzie R to promień okręgu opisanego. Dowód: średnica BB′ i bok BC tworzą trójkąt prostokątny, w którym kąt przy B′ jest równy α (kąty wpisane oparte na tym samym łuku), więc a = 2R sin α. Twierdzenie służy do obliczania boków z kątów (gdy znasz jeden bok i dwa kąty) i promienia okręgu opisanego. Naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok.
Krok 1 · Zadanie
Bok z okręgu
Trójkąt ABC jest wpisany w okrąg o środku O i promieniu 5. Kąt przy wierzchołku A ma 30°.
Jaką długość ma bok BC?
Rozwiązanie
Kąt BOC = 60° (środkowy oparty na tym samym łuku co kąt wpisany 30°). |OB| = |OC| = 5, więc trójkąt BOC jest równoboczny: |BC| = 5.
Krok 2 · Przekształcenie
Stosunek boku do sinusa
Trójkąt ABC wpisany w okrąg o promieniu R = 3. Suwak A przesuwa wierzchołek A po okręgu, suwak C — wierzchołek C.
Porównuj stosunki boków do sinusów kątów naprzeciw nich.
Podsumowanie
W każdym położeniu a/sin α = b/sin β = 6 = 2 · 3.
Krok 3 · Model
Twierdzenie sinusów
a / sin α = b / sin β = c / sin γ = 2R
Kąt α leży naprzeciw boku a, β naprzeciw b, γ naprzeciw c; R — promień okręgu opisanego.
Znasz bok i dwa kąty → pozostałe boki (trzeci kąt z sumy 180°).
Znasz bok i kąt naprzeciw → promień okręgu opisanego: R = a / (2 sin α).
W trójkącie bok długości 8 leży naprzeciw kąta 30°. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Rozwiązanie
2R = 8 / ½ = 16, więc R = 8.
W trójkącie ABC kąt α = 45°, kąt β = 30°, a bok a (naprzeciw α) ma długość 10. Oblicz bok b.
Rozwiązanie
b = 10 · sin 30° / sin 45° = 10 · ½ / (√2/2) = 10/√2 = 5√2.
Krok 4 · Badanie modelu
Triangulacja
Odcinek AB = 10 jest zmierzony. Z jego końców widać punkt C pod kątami u (przy A) i v (przy B). Trzeci kąt to γ = 180° − u − v.
Zmieniaj kąty i porównuj zmierzone |AC| z wynikiem twierdzenia sinusów.
Podsumowanie
Bok AC leży naprzeciw kąta v, a bok AB naprzeciw γ: |AC| / sin v = |AB| / sin γ, gdzie sin γ = sin(180° − u − v) = sin(u + v).
W trójkącie bok długości 6 leży naprzeciw kąta 120°. Oblicz promień okręgu opisanego.
Rozwiązanie
R = 6 / (2 · √3/2) = 6/√3 = 2√3.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Dowód przez średnicę
Poprowadź średnicę BD okręgu opisanego. Wtedy:
kąt BCD jest prosty — oparty na średnicy;
kąt BDC jest równy α — oba kąty wpisane opierają się na łuku BC;
w trójkącie prostokątnym BCD: |BC| = |BD| · sin α, czyli a = 2R sin α.
Przesuwaj wierzchołki A i C i porównuj kąty przy A i przy D.
Podsumowanie
Kąt BDC = α (wpisane na łuku BC), kąt BCD = 90° (na średnicy), |BD| = 2R, więc |BC| = 2R sin α.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Z twierdzenia sinusów a = 2R sin α, a promień R jest w danym trójkącie wspólny dla wszystkich boków. Dla kątów ostrych sinus rośnie razem z kątem, więc większemu kątowi odpowiada dłuższy bok. (Dla kąta rozwartego też — w trójkącie jest najwyżej jeden taki kąt i leży naprzeciw najdłuższego boku.)
Krok 6 · Seria zadań
Twierdzenie sinusów w zadaniach
Trójkąt jest wpisany w okrąg o promieniu 5. Jeden z jego kątów ma 60°. Oblicz długość boku leżącego naprzeciw tego kąta.
Rozwiązanie
a = 2 · 5 · √3/2 = 5√3.
W trójkącie bok a = 6 leży naprzeciw kąta 60°, a bok b — naprzeciw kąta 45°. Oblicz b.
Rozwiązanie
b = 6 · sin 45° / sin 60° = 6√2/√3 = 6√6/3 = 2√6.
W trójkącie ABC kąt przy A ma 50°, a kąt przy B ma 70°. Który bok jest najdłuższy?
Rozwiązanie
Kąty: 50°, 70°, 60°. Najdłuższy bok leży naprzeciw największego kąta (70° przy B), czyli AC.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Trójkąt ma kąty 30°, 60° i 90°. Ala: „Boki są w stosunku 1 : 2 : 3, tak jak kąty”. Bob: „Boki są w stosunku sinusów: ½ : √3/2 : 1, czyli 1 : √3 : 2”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: a : b : c = sin α : sin β : sin γ = ½ : √3/2 : 1 = 1 : √3 : 2.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i krótkie zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Trójkąt jest wpisany w okrąg o promieniu 4, a jeden z jego kątów ma miarę 45°. Bok leżący naprzeciw tego kąta ma długość
Rozwiązanie
a = 2 · 4 · √2/2 = 4√2. Odpowiedź A.
W trójkącie ABC |AB| = 6, a kąt ACB ma miarę 30°. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Rozwiązanie
Bok AB leży naprzeciw kąta ACB, więc 2R = 6 / sin 30° = 12, R = 6. (Zastosowanie twierdzenia sinusów — 1 pkt, wynik — 1 pkt.)
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
W trójkącie bok długości 12 leży naprzeciw kąta 30°. Oblicz promień okręgu opisanego.
Rozwiązanie
R = 12.
Trójkąt jest wpisany w okrąg o promieniu 5. Oblicz bok leżący naprzeciw kąta 30°.
Rozwiązanie
a = 5.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: stosunek boku do sinusa kąta naprzeciw niego jest w trójkącie stały i równy średnicy okręgu opisanego: a / sin α = 2R. Gdy znasz kąty i jeden bok — twierdzenie sinusów; gdy dwa boki i kąt między nimi albo trzy boki — twierdzenie cosinusów.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (13.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś