Strona główna / Matematyka od nowa / Część 19: Rozumowanie i dowód / Lekcja 19.3

Lekcja 19.3 · ok. 15 minut · matura podstawowa

Co odróżnia pełny dowód od sprawdzenia kilku przykładów?

Na maturze dowód ocenia się jak tekst: czy każdy krok wynika z poprzedniego, czy wykorzystano założenia i czy rozumowanie obejmuje wszystkie przypadki. Dobry pomysł zapisany bez uzasadnień daje zwykle tylko część punktów — a przykłady nie dają ich wcale.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Pełny dowód: 1) założenia i teza (co wiadomo, co trzeba wykazać), 2) ciąg kroków, z których każdy wynika z poprzednich lub ze znanego faktu, 3) uzasadnienia („kwadrat liczby rzeczywistej jest nieujemny”, „z dwóch kolejnych liczb jedna jest parzysta”), 4) wniosek — wprost zapisana teza. Kierunek: od zdania prawdziwego do tezy; jeśli zaczynasz od tezy, każdy krok musi być równoważnością (⇔), bo z fałszu też da się wywnioskować prawdę (−1 = 1 ⇒ 1 = 1). Pułapki: dzielenie przez wyrażenie, które może być zerem (stąd „1 = 2”), mnożenie nierówności przez wyrażenie o nieznanym znaku, podnoszenie do kwadratu. Typowe ocenianie: 1 pkt za kluczowe przekształcenie, 2 pkt za pełny dowód z uzasadnieniem.

Krok 1 · Zadanie

Trzy prace

Trzeba wykazać, że x² + 1 ≥ 2x dla każdej liczby rzeczywistej x. Na wykresie: parabola y = x² + 1 i prosta y = 2x.

Która praca jest pełnym dowodem?

Rozwiązanie

B jest pełnym dowodem. A to przykłady (0 pkt), C ma poprawny pomysł, ale niepoprawny kierunek wynikania.

Krok 2 · Przekształcenie

Różnica stron

Zamiast porównywać dwie krzywe, popatrz na różnicę stron d(x) = x² + 1 − 2x. Teza x² + 1 ≥ 2x znaczy: d(x) ≥ 0 dla każdego x.

Przesuwaj x.

Podsumowanie

x² + 1 − 2x = (x − 1)² ≥ 0 dla każdego x, z równością tylko dla x = 1.

Krok 3 · Model

Zasady zapisu

  1. Zapisz założenia i tezę.
  2. Każdy krok wynika z poprzednich albo ze znanego faktu — napisz, z jakiego.
  3. Idź od prawdy do tezy. Gdy przekształcasz tezę, używaj tylko równoważności (⇔).
  4. Nie dziel przez wyrażenie, które może być zerem; nierówność mnóż tylko przez liczby, których znak znasz.
  5. Zakończ wnioskiem: zapisz tezę.

„Dowód”, że 1 = 2: niech a = b. (1) a² = ab, (2) a² − b² = ab − b², (3) (a − b)(a + b) = b(a − b), (4) a + b = b, (5) 2b = b, (6) 2 = 1. Który krok jest błędny?

Rozwiązanie

Skoro a = b, to a − b = 0, a przez zero dzielić nie wolno. Od kroku (4) wszystko jest fałszywe.

Rozumowanie: „−1 = 1 ⇒ (−1)² = 1² ⇒ 1 = 1, a to prawda”. Czy dowodzi, że −1 = 1?

Rozwiązanie

Nie. Rozumowanie „od tezy do prawdy” jest dowodem tylko wtedy, gdy każdy krok jest równoważnością.

Krok 4 · Badanie modelu

Rola założenia

Twierdzenie: dla liczb dodatnich a i b: a/b + b/a ≥ 2. Wykres a/b + b/a jako funkcji a (oś x) dla ustalonego b, przerywana prosta — y = 2.

Zmieniaj b i a (oś x).

Podsumowanie

Dowód: mnożymy obie strony przez ab > 0 (tu korzystamy z założenia — znak nierówności się nie zmienia): a² + b² ≥ 2ab ⇔ (a − b)² ≥ 0.

W dowodzie nierówności a/b + b/a ≥ 2 mnożymy obie strony przez ab. Dlaczego potrzebne jest założenie a, b > 0?

Rozwiązanie

Mnożenie nierówności przez liczbę dodatnią zachowuje jej kierunek, przez ujemną — odwraca. Stąd ab > 0.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Pełny zapis dowodu podzielności

Teza: dla każdej liczby całkowitej n liczba n³ − n jest podzielna przez 6. Tabela szuka kontrprzykładów wśród liczb do 39. Pełny zapis dowodu: n³ − n = n(n² − 1) = (n − 1)n(n + 1). To iloczyn trzech kolejnych liczb całkowitych. Wśród nich jest liczba parzysta, więc iloczyn dzieli się przez 2, i jest liczba podzielna przez 3, więc iloczyn dzieli się przez 3. Ponieważ 2 i 3 są względnie pierwsze, iloczyn dzieli się przez 6, co kończy dowód.

Zmieniaj m.

Podsumowanie

n³ − n = (n − 1)n(n + 1) dzieli się przez 6 dla każdego n, ale nie zawsze przez 4.

Zanim pójdziesz dalej, zapisz pełny dowód.

Wzorcowe wyjaśnienie

Niech liczby to 2k + 1 i 2k + 3, k — liczba całkowita. Wtedy (2k + 1)² + (2k + 3)² = 4k² + 4k + 1 + 4k² + 12k + 9 = 8k² + 16k + 10 = 8(k² + 2k + 1) + 2. Liczba k² + 2k + 1 jest całkowita, więc suma daje przy dzieleniu przez 8 resztę 2, co należało wykazać.

Krok 6 · Seria zadań

Ocenianie dowodów

Zadanie za 0–2 pkt: wykaż, że x² + 1 ≥ 2x. Praca zawiera tylko sprawdzenie dla x = 0, 1, 2 i 3. Ile punktów dostanie?

Rozwiązanie

0 pkt — przykłady nie dowodzą tezy dla wszystkich liczb.

Inna praca doprowadza nierówność do postaci (x − 1)² ≥ 0, ale nie pisze, dlaczego to prawda, ani nie formułuje wniosku. Ile punktów (z 2) dostanie zwykle za taki zapis?

Rozwiązanie

Zwykle 1 pkt: kluczowe przekształcenie jest, brak uzasadnienia i zakończenia.

Dowód, że x² − 4x + 5 > 0 dla każdego x: x² − 4x + 5 = (x − 2)² + c. Ile wynosi c?

Rozwiązanie

x² − 4x + 5 = (x − 2)² + 1 ≥ 1 > 0.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Zaczynam od tezy, przekształcam ją strzałkami ⇒ i dochodzę do (a − b)² ≥ 0. Wyszła prawda, więc teza jest udowodniona”. Bob: „Trzeba albo zaznaczyć, że każdy krok jest równoważnością (⇔), albo przeprowadzić rozumowanie od (a − b)² ≥ 0 do tezy”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i dowód (0–2 pkt) jak na maturze podstawowej. Dowód napisz samodzielnie i porównaj z wzorem.

Który zapis jest pełnym dowodem tego, że x² − 4x + 5 > 0 dla każdej liczby rzeczywistej x?

Rozwiązanie

Odpowiedź A.

Wykaż, że dla każdej liczby całkowitej n liczba n³ − n jest podzielna przez 6.

Wzorcowe wyjaśnienie

n³ − n = (n − 1)n(n + 1) — iloczyn trzech kolejnych liczb całkowitych (1 pkt). Wśród nich jest liczba parzysta i liczba podzielna przez 3, więc iloczyn dzieli się przez 2 i przez 3, a ponieważ 2 i 3 są względnie pierwsze — przez 6 (2 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Nierówność x² + a² ≥ 2ax jest prawdziwa dla każdego x, bo różnica stron to (x − a)². Dla jakiego x zachodzi równość, jeśli a = 3?

Rozwiązanie

x = 3.

Oblicz sumę kwadratów liczb 2k + 1 i 2k + 3 dla k = 1.

Rozwiązanie

Suma: 34 — przy dzieleniu przez 8 reszta 2.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (19.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (19.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.