Co odróżnia pełny dowód od sprawdzenia kilku przykładów?
Na maturze dowód ocenia się jak tekst: czy każdy krok wynika z poprzedniego, czy wykorzystano założenia i czy rozumowanie obejmuje wszystkie przypadki. Dobry pomysł zapisany bez uzasadnień daje zwykle tylko część punktów — a przykłady nie dają ich wcale.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Pełny dowód: 1) założenia i teza (co wiadomo, co trzeba wykazać), 2) ciąg kroków, z których każdy wynika z poprzednich lub ze znanego faktu, 3) uzasadnienia („kwadrat liczby rzeczywistej jest nieujemny”, „z dwóch kolejnych liczb jedna jest parzysta”), 4) wniosek — wprost zapisana teza. Kierunek: od zdania prawdziwego do tezy; jeśli zaczynasz od tezy, każdy krok musi być równoważnością (⇔), bo z fałszu też da się wywnioskować prawdę (−1 = 1 ⇒ 1 = 1). Pułapki: dzielenie przez wyrażenie, które może być zerem (stąd „1 = 2”), mnożenie nierówności przez wyrażenie o nieznanym znaku, podnoszenie do kwadratu. Typowe ocenianie: 1 pkt za kluczowe przekształcenie, 2 pkt za pełny dowód z uzasadnieniem.
Krok 1 · Zadanie
Trzy prace
Trzeba wykazać, że x² + 1 ≥ 2x dla każdej liczby rzeczywistej x. Na wykresie: parabola y = x² + 1 i prosta y = 2x.
Która praca jest pełnym dowodem?
Rozwiązanie
B jest pełnym dowodem. A to przykłady (0 pkt), C ma poprawny pomysł, ale niepoprawny kierunek wynikania.
Krok 2 · Przekształcenie
Różnica stron
Zamiast porównywać dwie krzywe, popatrz na różnicę stron d(x) = x² + 1 − 2x. Teza x² + 1 ≥ 2x znaczy: d(x) ≥ 0 dla każdego x.
Przesuwaj x.
Podsumowanie
x² + 1 − 2x = (x − 1)² ≥ 0 dla każdego x, z równością tylko dla x = 1.
Krok 3 · Model
Zasady zapisu
Zapisz założenia i tezę.
Każdy krok wynika z poprzednich albo ze znanego faktu — napisz, z jakiego.
Idź od prawdy do tezy. Gdy przekształcasz tezę, używaj tylko równoważności (⇔).
Nie dziel przez wyrażenie, które może być zerem; nierówność mnóż tylko przez liczby, których znak znasz.
Zakończ wnioskiem: zapisz tezę.
„Dowód”, że 1 = 2: niech a = b. (1) a² = ab, (2) a² − b² = ab − b², (3) (a − b)(a + b) = b(a − b), (4) a + b = b, (5) 2b = b, (6) 2 = 1. Który krok jest błędny?
Rozwiązanie
Skoro a = b, to a − b = 0, a przez zero dzielić nie wolno. Od kroku (4) wszystko jest fałszywe.
Rozumowanie: „−1 = 1 ⇒ (−1)² = 1² ⇒ 1 = 1, a to prawda”. Czy dowodzi, że −1 = 1?
Rozwiązanie
Nie. Rozumowanie „od tezy do prawdy” jest dowodem tylko wtedy, gdy każdy krok jest równoważnością.
Krok 4 · Badanie modelu
Rola założenia
Twierdzenie: dla liczb dodatnich a i b: a/b + b/a ≥ 2. Wykres a/b + b/a jako funkcji a (oś x) dla ustalonego b, przerywana prosta — y = 2.
Zmieniaj b i a (oś x).
Podsumowanie
Dowód: mnożymy obie strony przez ab > 0 (tu korzystamy z założenia — znak nierówności się nie zmienia): a² + b² ≥ 2ab ⇔ (a − b)² ≥ 0.
W dowodzie nierówności a/b + b/a ≥ 2 mnożymy obie strony przez ab. Dlaczego potrzebne jest założenie a, b > 0?
Rozwiązanie
Mnożenie nierówności przez liczbę dodatnią zachowuje jej kierunek, przez ujemną — odwraca. Stąd ab > 0.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Pełny zapis dowodu podzielności
Teza: dla każdej liczby całkowitej n liczba n³ − n jest podzielna przez 6. Tabela szuka kontrprzykładów wśród liczb do 39. Pełny zapis dowodu: n³ − n = n(n² − 1) = (n − 1)n(n + 1). To iloczyn trzech kolejnych liczb całkowitych. Wśród nich jest liczba parzysta, więc iloczyn dzieli się przez 2, i jest liczba podzielna przez 3, więc iloczyn dzieli się przez 3. Ponieważ 2 i 3 są względnie pierwsze, iloczyn dzieli się przez 6, co kończy dowód.
Zmieniaj m.
Podsumowanie
n³ − n = (n − 1)n(n + 1) dzieli się przez 6 dla każdego n, ale nie zawsze przez 4.
Zanim pójdziesz dalej, zapisz pełny dowód.
Wzorcowe wyjaśnienie
Niech liczby to 2k + 1 i 2k + 3, k — liczba całkowita. Wtedy (2k + 1)² + (2k + 3)² = 4k² + 4k + 1 + 4k² + 12k + 9 = 8k² + 16k + 10 = 8(k² + 2k + 1) + 2. Liczba k² + 2k + 1 jest całkowita, więc suma daje przy dzieleniu przez 8 resztę 2, co należało wykazać.
Krok 6 · Seria zadań
Ocenianie dowodów
Zadanie za 0–2 pkt: wykaż, że x² + 1 ≥ 2x. Praca zawiera tylko sprawdzenie dla x = 0, 1, 2 i 3. Ile punktów dostanie?
Rozwiązanie
0 pkt — przykłady nie dowodzą tezy dla wszystkich liczb.
Inna praca doprowadza nierówność do postaci (x − 1)² ≥ 0, ale nie pisze, dlaczego to prawda, ani nie formułuje wniosku. Ile punktów (z 2) dostanie zwykle za taki zapis?
Rozwiązanie
Zwykle 1 pkt: kluczowe przekształcenie jest, brak uzasadnienia i zakończenia.
Dowód, że x² − 4x + 5 > 0 dla każdego x: x² − 4x + 5 = (x − 2)² + c. Ile wynosi c?
Rozwiązanie
x² − 4x + 5 = (x − 2)² + 1 ≥ 1 > 0.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „Zaczynam od tezy, przekształcam ją strzałkami ⇒ i dochodzę do (a − b)² ≥ 0. Wyszła prawda, więc teza jest udowodniona”. Bob: „Trzeba albo zaznaczyć, że każdy krok jest równoważnością (⇔), albo przeprowadzić rozumowanie od (a − b)² ≥ 0 do tezy”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i dowód (0–2 pkt) jak na maturze podstawowej. Dowód napisz samodzielnie i porównaj z wzorem.
Który zapis jest pełnym dowodem tego, że x² − 4x + 5 > 0 dla każdej liczby rzeczywistej x?
Rozwiązanie
Odpowiedź A.
Wykaż, że dla każdej liczby całkowitej n liczba n³ − n jest podzielna przez 6.
Wzorcowe wyjaśnienie
n³ − n = (n − 1)n(n + 1) — iloczyn trzech kolejnych liczb całkowitych (1 pkt). Wśród nich jest liczba parzysta i liczba podzielna przez 3, więc iloczyn dzieli się przez 2 i przez 3, a ponieważ 2 i 3 są względnie pierwsze — przez 6 (2 pkt).
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Nierówność x² + a² ≥ 2ax jest prawdziwa dla każdego x, bo różnica stron to (x − a)². Dla jakiego x zachodzi równość, jeśli a = 3?
Rozwiązanie
x = 3.
Oblicz sumę kwadratów liczb 2k + 1 i 2k + 3 dla k = 1.
Rozwiązanie
Suma: 34 — przy dzieleniu przez 8 reszta 2.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: dowód to łańcuch kroków z uzasadnieniami, od prawdy do tezy (albo przez równoważności). Wykorzystaj założenia i nie dziel przez coś, co może być zerem.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (19.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.