Wzór n² + n + 41 daje liczbę pierwszą dla n = 1, 2, 3, … aż do 39. Czterdzieści przypadków bez wyjątku — a jednak dla n = 40 wychodzi 1681 = 41 · 41. Twierdzenie „dla każdego n” obala jeden kontrprzykład, a potwierdzić może je tylko dowód.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Implikacja „jeśli p, to q” (p ⇒ q) jest fałszywa tylko wtedy, gdy p zachodzi, a q nie — taki przypadek to kontrprzykład. Zdanie „dla każdego x …” obala jeden kontrprzykład, ale nie potwierdzi go żadna liczba przykładów — potrzebny jest dowód. Zdanie „istnieje x …” potwierdza jeden przykład. Zaprzeczenie: „nie dla każdego x zachodzi p” = „istnieje x, dla którego p nie zachodzi”. Twierdzenie odwrotne q ⇒ p może być fałszywe, choć p ⇒ q jest prawdziwe (podzielna przez 4 ⇒ parzysta, ale nie odwrotnie). Równoważne z p ⇒ q jest natomiast „jeśli nie q, to nie p” (kontrapozycja).
Krok 1 · Zadanie
Liczby pierwsze z wzoru
Wyrazy aₙ = n² + n + 41 dla n = 1, 2, 3, … Ala sprawdziła n od 1 do 10 — za każdym razem wyszła liczba pierwsza.
Czy to dowodzi, że n² + n + 41 jest liczbą pierwszą dla każdego n?
Rozwiązanie
Dla n = 40: 40² + 40 + 41 = 40 · 41 + 41 = 41 · 41 — liczba złożona. Teza jest fałszywa.
Krok 2 · Przekształcenie
Szukanie kontrprzykładu
Zdanie: „Jeśli liczba n jest podzielna przez d, to n jest parzysta”. W tabeli liczby od 0 do 39: turkusowe spełniają założenie i tezę, czerwone — założenie, ale nie tezę. Każda czerwona kratka to kontrprzykład.
Zmieniaj d.
Podsumowanie
Tabela pokazuje tylko liczby do 39 — brak czerwonych kratek to jeszcze nie dowód. Dowodem jest zapis n = 4k = 2 · 2k, ważny dla każdego k.
Krok 3 · Model
Logika twierdzeń
p ⇒ q jest fałszywa tylko, gdy p prawdziwe i q fałszywe (kontrprzykład).
„Dla każdego”: obalić — jeden kontrprzykład, udowodnić — rozumowanie ogólne.
„Istnieje”: udowodnić — jeden przykład.
Zaprzeczenie „dla każdego x: p(x)” to „istnieje x: nie p(x)”.
p ⇒ q jest równoważne „nie q ⇒ nie p”, ale nie q ⇒ p.
Podaj najmniejszy kontrprzykład dodatni dla zdania: „Każda liczba podzielna przez 3 jest podzielna przez 6”.
Rozwiązanie
3 dzieli się przez 3, ale nie przez 6.
Jak brzmi zaprzeczenie zdania „Każdy uczeń zdał egzamin”?
Rozwiązanie
„Nie każdy zdał” = „istnieje uczeń, który nie zdał”.
Krok 4 · Badanie modelu
Twierdzenie odwrotne
Zdanie: „Jeśli n jest podzielna przez a, to n jest podzielna przez b”. Zmieniaj a i b, także zamieniaj je miejscami.
Zmieniaj a i b.
Podsumowanie
„Podzielna przez a ⇒ podzielna przez b” jest prawdziwe, gdy b dzieli a. Twierdzenie odwrotne zwykle trzeba sprawdzać osobno.
Podaj najmniejszy kontrprzykład dodatni dla zdania: „Jeśli liczba jest podzielna przez 2 i przez 4, to jest podzielna przez 8”.
Rozwiązanie
4 dzieli się przez 2 i 4, a nie przez 8.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Cecha podzielności przez 3
Zdanie: „Jeśli suma cyfr liczby jest podzielna przez d, to liczba jest podzielna przez d”. Tabela nie znajduje kontrprzykładów dla d = 3 i d = 9 — ale to tylko liczby do 39. Dowód dla każdej liczby dwucyfrowej: 10x + y = 9x + (x + y). Składnik 9x dzieli się przez 3 i przez 9, więc o podzielności przez nie decyduje sama suma cyfr x + y. Dla d = 2 ten rachunek nic nie daje — i od razu widać kontrprzykład.
Zmieniaj d.
Podsumowanie
Dla d = 3 i d = 9 implikacja jest prawdziwa (dowód: 10x + y = 9x + (x + y)). Dla pozostałych d istnieją kontrprzykłady.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Twierdzenie mówi coś o wszystkich przypadkach naraz. Jeden przypadek, w którym założenie zachodzi, a teza nie, pokazuje, że „dla wszystkich” jest nieprawdą. Tysiąc przykładów sprawdza tylko tysiąc przypadków — następny może być wyjątkiem, jak n = 40 we wzorze n² + n + 41. Dlatego potrzebne jest rozumowanie, które działa dla każdego przypadku, np. zapis n = 4k = 2 · 2k.
Krok 6 · Seria zadań
Kontrprzykłady w zadaniach
Podaj kontrprzykład dla zdania: „Każda liczba pierwsza jest nieparzysta”.
Rozwiązanie
2 jest liczbą pierwszą i jest parzysta.
Dla jakiego najmniejszego n ≥ 1 liczba 2ⁿ + 1 nie jest liczbą pierwszą?
Rozwiązanie
2³ + 1 = 9 = 3 · 3.
Podaj kontrprzykład dla zdania: „Jeśli x² = 4, to x = 2”.
Rozwiązanie
(−2)² = 4, ale −2 ≠ 2. Prawdziwe jest „jeśli x² = 4, to x = 2 lub x = −2”.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „Teza zgadza się dla tysiąca kolejnych liczb, więc jest prawdziwa dla wszystkich”. Bob: „To jeszcze nie dowód — potrzebne jest rozumowanie dla dowolnej liczby”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: przykłady mogą obalić „dla każdego”, ale go nie dowodzą.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Kontrprzykładem dla zdania „Każda liczba naturalna podzielna przez 6 jest podzielna przez 4” jest liczba
Rozwiązanie
6 dzieli się przez 6, a nie przez 4. Odpowiedź A.
Zaprzeczeniem zdania „Dla każdej liczby rzeczywistej x prawdziwa jest nierówność x² ≥ 0” jest zdanie
Rozwiązanie
Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Dla jakiego najmniejszego n ≥ 1 liczba n² + n + 5 nie jest liczbą pierwszą?
Rozwiązanie
n = 4.
Podaj najmniejszą dodatnią liczbę, która jest kontrprzykładem dla zdania: „Jeśli n jest podzielna przez 4, to n jest podzielna przez 8”.
Rozwiązanie
n = 4.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: kontrprzykład spełnia założenie, a nie spełnia tezy — jeden wystarczy, żeby obalić „dla każdego”. Przykłady nigdy nie dowodzą twierdzenia ogólnego.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (19.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.