Strona główna / Matematyka od nowa / Część 19: Rozumowanie i dowód / Lekcja 19.1

Lekcja 19.1 · ok. 14 minut · matura podstawowa

Czy 40 sprawdzonych przypadków to dowód?

Wzór n² + n + 41 daje liczbę pierwszą dla n = 1, 2, 3, … aż do 39. Czterdzieści przypadków bez wyjątku — a jednak dla n = 40 wychodzi 1681 = 41 · 41. Twierdzenie „dla każdego n” obala jeden kontrprzykład, a potwierdzić może je tylko dowód.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Implikacja „jeśli p, to q” (p ⇒ q) jest fałszywa tylko wtedy, gdy p zachodzi, a q nie — taki przypadek to kontrprzykład. Zdanie „dla każdego x …” obala jeden kontrprzykład, ale nie potwierdzi go żadna liczba przykładów — potrzebny jest dowód. Zdanie „istnieje x …” potwierdza jeden przykład. Zaprzeczenie: „nie dla każdego x zachodzi p” = „istnieje x, dla którego p nie zachodzi”. Twierdzenie odwrotne q ⇒ p może być fałszywe, choć p ⇒ q jest prawdziwe (podzielna przez 4 ⇒ parzysta, ale nie odwrotnie). Równoważne z p ⇒ q jest natomiast „jeśli nie q, to nie p” (kontrapozycja).

Krok 1 · Zadanie

Liczby pierwsze z wzoru

Wyrazy aₙ = n² + n + 41 dla n = 1, 2, 3, … Ala sprawdziła n od 1 do 10 — za każdym razem wyszła liczba pierwsza.

Czy to dowodzi, że n² + n + 41 jest liczbą pierwszą dla każdego n?

Rozwiązanie

Dla n = 40: 40² + 40 + 41 = 40 · 41 + 41 = 41 · 41 — liczba złożona. Teza jest fałszywa.

Krok 2 · Przekształcenie

Szukanie kontrprzykładu

Zdanie: „Jeśli liczba n jest podzielna przez d, to n jest parzysta”. W tabeli liczby od 0 do 39: turkusowe spełniają założenie i tezę, czerwone — założenie, ale nie tezę. Każda czerwona kratka to kontrprzykład.

Zmieniaj d.

Podsumowanie

Tabela pokazuje tylko liczby do 39 — brak czerwonych kratek to jeszcze nie dowód. Dowodem jest zapis n = 4k = 2 · 2k, ważny dla każdego k.

Krok 3 · Model

Logika twierdzeń

Podaj najmniejszy kontrprzykład dodatni dla zdania: „Każda liczba podzielna przez 3 jest podzielna przez 6”.

Rozwiązanie

3 dzieli się przez 3, ale nie przez 6.

Jak brzmi zaprzeczenie zdania „Każdy uczeń zdał egzamin”?

Rozwiązanie

„Nie każdy zdał” = „istnieje uczeń, który nie zdał”.

Krok 4 · Badanie modelu

Twierdzenie odwrotne

Zdanie: „Jeśli n jest podzielna przez a, to n jest podzielna przez b”. Zmieniaj a i b, także zamieniaj je miejscami.

Zmieniaj a i b.

Podsumowanie

„Podzielna przez a ⇒ podzielna przez b” jest prawdziwe, gdy b dzieli a. Twierdzenie odwrotne zwykle trzeba sprawdzać osobno.

Podaj najmniejszy kontrprzykład dodatni dla zdania: „Jeśli liczba jest podzielna przez 2 i przez 4, to jest podzielna przez 8”.

Rozwiązanie

4 dzieli się przez 2 i 4, a nie przez 8.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Cecha podzielności przez 3

Zdanie: „Jeśli suma cyfr liczby jest podzielna przez d, to liczba jest podzielna przez d”. Tabela nie znajduje kontrprzykładów dla d = 3 i d = 9 — ale to tylko liczby do 39. Dowód dla każdej liczby dwucyfrowej: 10x + y = 9x + (x + y). Składnik 9x dzieli się przez 3 i przez 9, więc o podzielności przez nie decyduje sama suma cyfr x + y. Dla d = 2 ten rachunek nic nie daje — i od razu widać kontrprzykład.

Zmieniaj d.

Podsumowanie

Dla d = 3 i d = 9 implikacja jest prawdziwa (dowód: 10x + y = 9x + (x + y)). Dla pozostałych d istnieją kontrprzykłady.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Twierdzenie mówi coś o wszystkich przypadkach naraz. Jeden przypadek, w którym założenie zachodzi, a teza nie, pokazuje, że „dla wszystkich” jest nieprawdą. Tysiąc przykładów sprawdza tylko tysiąc przypadków — następny może być wyjątkiem, jak n = 40 we wzorze n² + n + 41. Dlatego potrzebne jest rozumowanie, które działa dla każdego przypadku, np. zapis n = 4k = 2 · 2k.

Krok 6 · Seria zadań

Kontrprzykłady w zadaniach

Podaj kontrprzykład dla zdania: „Każda liczba pierwsza jest nieparzysta”.

Rozwiązanie

2 jest liczbą pierwszą i jest parzysta.

Dla jakiego najmniejszego n ≥ 1 liczba 2ⁿ + 1 nie jest liczbą pierwszą?

Rozwiązanie

2³ + 1 = 9 = 3 · 3.

Podaj kontrprzykład dla zdania: „Jeśli x² = 4, to x = 2”.

Rozwiązanie

(−2)² = 4, ale −2 ≠ 2. Prawdziwe jest „jeśli x² = 4, to x = 2 lub x = −2”.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Teza zgadza się dla tysiąca kolejnych liczb, więc jest prawdziwa dla wszystkich”. Bob: „To jeszcze nie dowód — potrzebne jest rozumowanie dla dowolnej liczby”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: przykłady mogą obalić „dla każdego”, ale go nie dowodzą.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Kontrprzykładem dla zdania „Każda liczba naturalna podzielna przez 6 jest podzielna przez 4” jest liczba

Rozwiązanie

6 dzieli się przez 6, a nie przez 4. Odpowiedź A.

Zaprzeczeniem zdania „Dla każdej liczby rzeczywistej x prawdziwa jest nierówność x² ≥ 0” jest zdanie

Rozwiązanie

Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Dla jakiego najmniejszego n ≥ 1 liczba n² + n + 5 nie jest liczbą pierwszą?

Rozwiązanie

n = 4.

Podaj najmniejszą dodatnią liczbę, która jest kontrprzykładem dla zdania: „Jeśli n jest podzielna przez 4, to n jest podzielna przez 8”.

Rozwiązanie

n = 4.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (19.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (19.1) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.