4 + 5 + 6 = 15, 7 + 8 + 9 = 24, 20 + 21 + 22 = 63 — za każdym razem wielokrotność 3. Przykłady nie dowodzą, ale podsuwają pomysł: zapisać liczby literami i przekształcić wyrażenie tak, żeby teza była widać od razu, dla wszystkich liczb naraz.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
W dowodzie algebraicznym zapisujemy dowolne liczby literami: kolejne — n, n + 1, n + 2; parzysta — 2k; nieparzysta — 2k + 1; podzielna przez 3 — 3k (dwie różne liczby to różne litery: 2k + 1 i 2m + 1). Potem przekształcamy wyrażenie do postaci, z której widać tezę: podzielność — wyłączamy dzielnik przed nawias (n + (n + 1) + (n + 2) = 3(n + 1)); nierówność — przenosimy wszystko na jedną stronę i szukamy kwadratu, który jest nieujemny (a² + b² − 2ab = (a − b)² ≥ 0, równość tylko dla a = b). Przydatne fakty: z dwóch kolejnych liczb całkowitych jedna jest parzysta, z trzech kolejnych jedna dzieli się przez 3.
Krok 1 · Zadanie
Trzy kolejne liczby
Słupki to trzy kolejne liczby całkowite n, n + 1, n + 2. Ich suma zawsze dzieli się przez 3.
Dlaczego suma trzech kolejnych liczb całkowitych zawsze jest podzielna przez 3?
Rozwiązanie
n + (n + 1) + (n + 2) = 3n + 3 = 3(n + 1) — iloczyn 3 i liczby całkowitej, więc podzielny przez 3.
Krok 2 · Przekształcenie
Wyrównanie do środkowej
Ostatnia liczba ma o 1 więcej niż środkowa, pierwsza o 1 mniej. Przełożenie tej jedynki wyrównuje słupki — suma to trzy równe słupki.
Zmieniaj n.
Podsumowanie
Średnia trzech kolejnych liczb to środkowa, więc suma = 3 · środkowa.
Krok 3 · Model
Zapis liczb literami
Kolejne liczby całkowite: n, n + 1, n + 2. Parzysta: 2k. Nieparzysta: 2k + 1. Wielokrotność 3: 3k.
Różne dowolne liczby — różne litery (2k + 1 i 2m + 1, a nie dwa razy 2k + 1).
Podzielność: doprowadź do postaci d · (liczba całkowita).
Nierówność: przenieś na jedną stronę, zapisz jako sumę kwadratów (≥ 0).
Suma dwóch kolejnych liczb nieparzystych 2k + 1 i 2k + 3 jest równa 4(k + 1). Przez jaką największą liczbę dzieli się taka suma dla każdego k?
Rozwiązanie
(2k + 1) + (2k + 3) = 4(k + 1), a dla k = 0 suma to 4 — więc największy wspólny dzielnik to 4.
(2k + 1)² = 4k² + 4k + 1 = 4k(k + 1) + 1, a k(k + 1) jest parzyste. Jaką resztę daje kwadrat liczby nieparzystej przy dzieleniu przez 8?
Wykres wyrażenia x² + b² − 2bx (różnica stron nierówności x² + b² ≥ 2bx) dla ustalonego b.
Zmieniaj b i x.
Podsumowanie
a² + b² − 2ab = (a − b)² ≥ 0, więc a² + b² ≥ 2ab dla dowolnych a, b.
Żeby wykazać, że x² − 6x + 10 > 0 dla każdego x, zapisz wyrażenie jako (x − p)² + q.
Rozwiązanie
x² − 6x + 10 = (x − 3)² + 1 ≥ 1 > 0.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Od tabeli do dowodu
Zdanie: „Jeśli n jest nieparzysta, to n² − 1 dzieli się przez m”. Tabela sprawdza liczby do 39 — dla m = 8 nie ma kontrprzykładów. Dowód dla każdej liczby: n = 2k + 1, więc n² − 1 = 4k² + 4k = 4k(k + 1). Z dwóch kolejnych liczb k i k + 1 jedna jest parzysta, więc k(k + 1) = 2m i n² − 1 = 8m.
Zmieniaj m.
Podsumowanie
(2k + 1)² − 1 = 4k(k + 1), a k(k + 1) jest parzyste — więc 8 | n² − 1 dla każdego nieparzystego n.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Niech a = 2k + 1 i b = 2m + 1, gdzie k, m są liczbami całkowitymi (różne litery, bo liczby są dowolne). Wtedy a + b = 2k + 2m + 2 = 2(k + m + 1). Liczba k + m + 1 jest całkowita, więc a + b jest parzysta.
Krok 6 · Seria zadań
Dowody w zadaniach
n³ − n = (n − 1)n(n + 1) to iloczyn trzech kolejnych liczb całkowitych. Przez jaką największą liczbę dzieli się n³ − n dla każdej liczby całkowitej n?
Rozwiązanie
Iloczyn dzieli się przez 2 i przez 3, więc przez 6, a dla n = 2 równa się 6 — większego wspólnego dzielnika nie ma.
Dla a > 0: a + 1/a − 2 = (a − 1)²/a ≥ 0, więc a + 1/a ≥ 2. Dla jakiego a zachodzi równość?
Rozwiązanie
Równość dla a = 1: 1 + 1 = 2.
Suma kwadratów dwóch kolejnych liczb całkowitych: n² + (n + 1)² = 2n² + 2n + 1. Jaką resztę daje zawsze przy dzieleniu przez 2?
Rozwiązanie
2(n² + n) + 1 — liczba nieparzysta, reszta 1.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Zadanie Banacha: jeżeli x = p2 − q2 i y = 2pq, to √(x2 + y2) jest liczbą całkowitą (dla całkowitych p, q). Zapisz √(x2 + y2) jako wyrażenie z p i q.
Rozwiązanie
x2 + y2 = (p2 − q2)2 + 4p2q2 = p4 + 2p2q2 + q4 = (p2 + q2)2, więc √(x2 + y2) = p2 + q2 — liczba całkowita. Tak powstają wszystkie trójki pitagorejskie: p = 2, q = 1 daje 3, 4, 5; p = 3, q = 2 daje 5, 12, 13.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Podstaw p = 4, q = 1 do wzorów x = p2 − q2, y = 2pq. Jaką długość ma przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego o przyprostokątnych x i y?
Teza: suma dwóch liczb nieparzystych jest parzysta. Ala: „3 + 5 = 8, 7 + 9 = 16, 11 + 1 = 12 — zgadza się, więc to dowód”. Bob: „Niech liczby to 2k + 1 i 2m + 1. Suma: 2(k + m + 1)”.
Rozwiązanie
Dowód przeprowadził Bob. Ważne, że użył dwóch różnych liter: zapis 2k + 1 i 2k + 3 dotyczyłby tylko kolejnych liczb nieparzystych.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i dowód (0–2 pkt) jak na maturze podstawowej. Dowód napisz samodzielnie i porównaj z wzorem.
Dla każdej liczby całkowitej n liczba n² + n jest
Rozwiązanie
n² + n = n(n + 1) — iloczyn dwóch kolejnych liczb, z których jedna jest parzysta. Odpowiedź A.
Wykaż, że dla dowolnych liczb rzeczywistych a i b prawdziwa jest nierówność a² + b² ≥ 2ab.
Wzorcowe wyjaśnienie
a² + b² − 2ab = (a − b)². Kwadrat liczby rzeczywistej jest nieujemny, więc (a − b)² ≥ 0, czyli a² + b² − 2ab ≥ 0, a stąd a² + b² ≥ 2ab. To kończy dowód. (Zapis różnicy jako (a − b)² — 1 pkt, uzasadnienie i wniosek — 2 pkt.)
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Suma pięciu kolejnych liczb całkowitych, z których najmniejsza to 3, jest równa 5 · m. Oblicz m.
Rozwiązanie
m = 5.
x² − 6x + 10 = (x − 3)² + r. Oblicz r.
Rozwiązanie
r = 1.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: dowód algebraiczny zapisuje dowolne liczby literami i przekształca wyrażenie do postaci „dzielnik · (…)” albo „kwadrat ≥ 0”. Wtedy teza zachodzi dla wszystkich liczb naraz.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (19.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.