Strona główna / Matematyka od nowa / Część 19: Rozumowanie i dowód / Lekcja 19.4

Lekcja 19.4 · ok. 17 minut · matura rozszerzona

Jak udowodnić, że czegoś nie ma?

Ułamek 7/5 podniesiony do kwadratu daje 1,96, a 17/12 — 2,0069. Coraz bliżej 2, ale nigdy dokładnie. Żeby wykazać, że takiego ułamka nie ma wcale, nie da się sprawdzić wszystkich — trzeba założyć, że jest, i pokazać, że to prowadzi do sprzeczności.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Dowód nie wprost: zakładamy zaprzeczenie tezy i wyprowadzamy z niego sprzeczność (z założeniami, ze znanym faktem albo samo ze sobą). Skoro zaprzeczenie prowadzi do fałszu, prawdziwa jest teza. √2 jest niewymierne: załóżmy, że √2 = p/q, gdzie ułamek jest nieskracalny. Wtedy p² = 2q², więc p² jest parzyste, a stąd p jest parzyste (kwadrat liczby nieparzystej jest nieparzysty): p = 2m. Wtedy 4m² = 2q², czyli q² = 2m² — więc i q jest parzyste. Ułamek p/q dałoby się skrócić przez 2 — sprzeczność. Ten sam schemat działa dla √3, √5, √6, … — dla każdej liczby, która nie jest kwadratem liczby naturalnej. Uwaga: zakładamy zaprzeczenie tezy, a nie samą tezę.

Krok 1 · Zadanie

Szukamy ułamka

Czy √2 = p/q dla jakichś liczb naturalnych p, q? To znaczy: p² = 2q², czyli p² − 2q² = 0. W tabeli wartości p² − 2q² dla p od 1 do 10 i q od 1 do 7. Wyróżnione byłyby kratki z zerem.

Co wynika z tabeli i co z tego wynika ogólnie?

Rozwiązanie

Tabela pokazuje, że wśród 70 par nie ma rozwiązania p² = 2q². Że nie ma go wcale, wykażemy dowodem nie wprost.

Krok 2 · Przekształcenie

Najbliżej, ale nie trafiamy

Wyróżnione są kratki, w których p² − 2q² = k.

Zmieniaj k.

Podsumowanie

√2 = p/q ⇔ p² = 2q². Ułamki 3/2, 7/5, 17/12, … dają p² − 2q² = ±1, ale nigdy 0.

Krok 3 · Model

Schemat dowodu nie wprost

  1. Załóż zaprzeczenie tezy: √2 = p/q, ułamek nieskracalny.
  2. Wyprowadzaj wnioski: p² = 2q² ⇒ p² parzyste ⇒ p parzyste ⇒ p = 2m ⇒ q² = 2m² ⇒ q parzyste.
  3. Wskaż sprzeczność: p i q parzyste, a ułamek miał być nieskracalny.
  4. Wniosek: założenie było fałszywe, więc √2 jest niewymierny.

Co zakładamy na początku dowodu nie wprost, że √3 jest liczbą niewymierną?

Rozwiązanie

Zakładamy, że √3 jest wymierny: √3 = p/q z nieskracalnym ułamkiem.

W dowodzie dla √2: p² = 2q² i p = 2m. Wtedy 4m² = 2q², czyli q² = ? · m². Uzupełnij.

Rozwiązanie

q² = 2m², więc q² jest parzyste, a zatem q jest parzyste.

Krok 4 · Badanie modelu

Lemat: jeśli m dzieli n², to m dzieli n?

Dowód korzysta z kroku „p² parzyste ⇒ p parzyste”. Czy podobny krok działa dla innych dzielników? Zdanie: „Jeśli n² dzieli się przez m, to n dzieli się przez m”. Czerwone kratki to kontrprzykłady.

Zmieniaj m.

Podsumowanie

Dla m pierwszego: jeśli m dzieli n · n, to dzieli któryś czynnik, czyli n. Dla m = 4: 4 | 2², ale 4 ∤ 2.

W dowodzie niewymierności √3: p² = 3q². Przez jaką liczbę musi dzielić się p?

Rozwiązanie

3 | p² ⇒ 3 | p, p = 3m, wtedy 9m² = 3q², q² = 3m², więc 3 | q — sprzeczność z nieskracalnością.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Które pierwiastki są wymierne

Wyróżnione kratki to pary, dla których p² = m · q², czyli √m = p/q. Dla m będącego kwadratem (4, 9) takie pary istnieją — dowód nie wprost musi się wtedy gdzieś załamać i rzeczywiście: krok „m | p² ⇒ m | p” jest dla m = 4 fałszywy. Dla pozostałych m (2, 3, 5, 6, 7, 8) par nie ma: √m jest niewymierny.

Zmieniaj m.

Podsumowanie

Wśród m od 2 do 9 tylko 4 i 9 mają wymierny pierwiastek.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Zakładam, że teza jest fałszywa, czyli przyjmuję jej zaprzeczenie. Wyciągam z tego poprawne wnioski, aż dojdę do zdania, które przeczy założeniom albo znanemu faktowi. Skoro z zaprzeczenia tezy wynika fałsz, zaprzeczenie nie może być prawdziwe — a jedno ze zdań „teza” i „zaprzeczenie tezy” musi być prawdziwe, więc prawdziwa jest teza.

Krok 6 · Seria zadań

Dowody nie wprost w zadaniach

W dowodzie niewymierności √2 doszliśmy do tego, że p i q są parzyste. Z jakim założeniem jest to sprzeczne?

Rozwiązanie

Każdy ułamek można skrócić do nieskracalnego, więc takie założenie jest uprawnione. Dwie parzyste liczby dają się skrócić przez 2 — sprzeczność.

Euklides dowodził nie wprost, że liczb pierwszych jest nieskończenie wiele: gdyby p₁, …, pₖ były wszystkimi, to N = p₁ · … · pₖ + 1 nie dzieliłaby się przez żadną z nich. Na przykład N = 2 · 3 · 5 · 7 · 11 · 13 + 1 = 30031 = 59 · 509. Czy N musi być liczbą pierwszą?

Rozwiązanie

N daje resztę 1 przy dzieleniu przez każdą liczbę z listy, więc każdy jej dzielnik pierwszy jest spoza listy — sprzeczność z założeniem, że lista była pełna.

Dowód, że log₂3 jest niewymierny: zakładamy log₂3 = p/q (p, q naturalne dodatnie), więc 2ᵖ = 3^q. Dlaczego to niemożliwe?

Rozwiązanie

2ᵖ jest parzyste dla p ≥ 1, 3^q zawsze nieparzyste — równość niemożliwa, sprzeczność.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Jak zacząć dowód nie wprost, że √2 jest niewymierny? Ala: „Zakładam, że √2 jest wymierny, i szukam sprzeczności”. Bob: „Zakładam, że √2 jest niewymierny, i sprawdzam, że nic złego z tego nie wynika”.

Rozwiązanie

Rację ma Ala: zakłada się zaprzeczenie tezy.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i dowód (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej. Dowód napisz samodzielnie i porównaj z wzorem.

Dowodząc nie wprost, że liczba log₂5 jest niewymierna, zakładamy, że

Rozwiązanie

Zakładamy, że log₂5 jest wymierny: log₂5 = p/q (log₂5 > 0, więc p, q naturalne dodatnie). Odpowiedź A. Dalej: 2ᵖ = 5^q — lewa strona parzysta, prawa nieparzysta.

Wykaż, że √6 jest liczbą niewymierną.

Wzorcowe wyjaśnienie

Załóżmy nie wprost, że √6 = p/q, gdzie p, q są liczbami naturalnymi, a ułamek jest nieskracalny (1 pkt). Wtedy p² = 6q², więc p² jest parzyste, a zatem p jest parzyste: p = 2m. Stąd 4m² = 6q², czyli 2m² = 3q². Lewa strona jest parzysta, więc 3q² jest parzyste, a skoro 3 jest nieparzyste — q² jest parzyste, czyli q jest parzyste (2 pkt). Liczby p i q są parzyste, co przeczy nieskracalności ułamka. Zatem √6 jest niewymierny (3 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Dla ilu liczb naturalnych m od 1 do 10 liczba √m jest wymierna?

Rozwiązanie

Liczb: 3.

Oblicz N = (iloczyn 2 najmniejszych liczb pierwszych) + 1.

Rozwiązanie

N = 7.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (19.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (19.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.