Strona główna / Matematyka od nowa / Część 5: Ułamki / Lekcja 5.3

Lekcja 5.3 · ok. 15 minut

Dlaczego przy dodawaniu ułamków trzeba sprowadzić je do wspólnego mianownika?

Reguła „sprowadź do wspólnego mianownika” ma prosty powód. Sprawdzisz go na paskach — bez wkuwania wzorów.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

1/2 i 1/3 to pomiary różnymi jednostkami — połówkami i trzecimi częściami. Nie dodasz 3 m i 2 cm, pisząc „5”. Tak samo nie dodasz połówek do trzecich części bez zamiany na wspólną jednostkę — tutaj na szóste części: 1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6. Wspólny mianownik to po prostu wspólna jednostka.

Krok 1 · Zadanie

Czy 1/2 + 1/3 może być równe 2/5?

Ktoś dodał ułamki tak: licznik do licznika, mianownik do mianownika — 1/2 + 1/3 = (1 + 1)/(2 + 3) = 2/5. Porównaj paski.

Rozwiązanie

2/5 to mniej niż 1/2 — pasek 2/5 jest krótszy. Tymczasem 1/2 + 1/3 musi być dłuższe niż samo 1/2. Dodawanie „licznik do licznika, mianownik do mianownika” daje więc wynik, który nie może być prawdziwy.

Krok 2 · Przekształcenie

Szukamy wspólnej jednostki

1/2 to pomiar połówkami, a 1/3 — trzecimi częściami. To dwie różne jednostki, tak jak metr i centymetr. Żeby dodać, potrzebna jest jedna jednostka, która dokładnie zmierzy oba paski.

Podziel całość suwakiem na równe części tak, żeby koniec każdego paska wypadł dokładnie na kresce podziału. Potem kliknij „Sprawdź podział”.

Rozwiązanie

Podział na 6 części: 1/2 = 3/6 i 1/3 = 2/6. Oba paski kończą się na kresce. Zadziała też podział na 12 części: 1/2 = 6/12 i 1/3 = 4/12.

Krok 3 · Model

Dodaj w jednej jednostce

W szóstych częściach: 1/2 = 3/6 i 1/3 = 2/6. Teraz oba ułamki są wyrażone w tej samej jednostce — szóstej części całości. Dodawanie jest już tak proste jak 3 cm + 2 cm.

Ile to razem? Wpisz wynik jako ułamek.

Rozwiązanie

1/2 + 1/3 = 3/6 + 2/6 = 5/6. Mianownik nazywa jednostkę (szóstą część), a licznik mówi, ile tej jednostki jest. Dodajemy liczniki, bo dodajemy ilości tej samej jednostki — mianownik się nie zmienia.

an+bn=a+bn

Mianownik n nazywa jednostkę (1/n całości), a liczniki a i b mówią, ile tej jednostki jest. Dodaje się tylko liczniki — jak 3 cm + 2 cm = 5 cm.

Krok 4 · Badanie modelu

Czy wspólny mianownik musi być najmniejszy?

Teraz dodasz 1/4 + 1/6. Suwak ma większy zakres. Gdy oba paski trafią w kreski, rysunek pokaże też ich sumę.

Znajdź najmniejszą liczbę części, przy której oba paski — 1/4 i 1/6 — kończą się na kresce.

Rozwiązanie

12 części: 1/4 = 3/12 i 1/6 = 2/12, więc 1/4 + 1/6 = 5/12. Pasuje też 24 — każda wielokrotność 12 — ale 12 jest najmniejsza. To najmniejsza wspólna wielokrotność mianowników: NWW(4, 6) = 12.

Przy podziale na 24 części suma wynosi 10/24, a przy podziale na 12 części — 5/12.

Rozwiązanie

Oba wyniki są poprawne: 10/24 = 5/12. To ten sam pasek zmierzony dwiema jednostkami. 1/24 jest dwa razy mniejsza niż 1/12, więc mieści się w nim dwa razy więcej razy — dokładnie jak w lekcja 2.3. Najmniejszy wspólny mianownik daje po prostu mniejsze liczby.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Wspólny mianownik to wspólna jednostka

Mianownik ułamka mówi, jaką jednostką mierzymy: 1/2 to „połówki”, 1/3 to „trzecie części”. Dodawać można tylko ilości tej samej jednostki — dlatego najpierw trzeba znaleźć jednostkę, która mierzy oba ułamki dokładnie. To jest właśnie wspólny mianownik.

Tak samo jest z jednostkami miary: 3 m + 2 cm to nie „5 czegoś”. Najpierw zamieniasz metry na centymetry: 300 cm + 2 cm = 302 cm.

ab+cd=a·db·d+c·bb·d=a·d+c·bb·d

Jednostka 1/(b·d) zawsze pasuje do obu ułamków. Często istnieje większa wspólna jednostka (mniejszy wspólny mianownik), np. 1/12 zamiast 1/24 dla 1/4 + 1/6 — wynik jest ten sam.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Połówki i trzecie części to różne jednostki, więc nie wolno ich po prostu zsumować. Trzeba je wyrazić w jednej jednostce (szóstych częściach): 3/6 + 2/6 = 5/6. Zresztą 2/5 jest mniejsze niż samo 1/2, więc nie może być wynikiem dodawania.

Krok 6 · Seria zadań

Ta sama metoda, różne ułamki

Za każdym razem: znajdź wspólną jednostkę, zamień na nią oba ułamki, policz.

Policz 2/3 + 1/4.

Rozwiązanie

Wspólna jednostka: 1/12. 2/3 = 8/12 i 1/4 = 3/12, więc 2/3 + 1/4 = 11/12.

Policz 1/2 − 1/3, czyli o ile pasek 1/2 jest dłuższy od paska 1/3.

Rozwiązanie

1/2 − 1/3 = 3/6 − 2/6 = 1/6. Pasek 1/2 jest dłuższy od paska 1/3 o jedną szóstą część całości.

Pół godziny i jeszcze kwadrans — ile to razem godziny? Zapisz jako ułamek godziny.

Rozwiązanie

3/4 godziny. Wspólną jednostką jest kwadrans (albo minuta): pół godziny to 2 kwadranse, razem z kwadransem — 3 kwadranse, czyli 3/4 h = 45 minut.

Krok 7 · Kontrola

Znajdź błąd

Basia liczy: 2/3 + 1/4 = (2 + 1)/(3 + 4) = 3/7. Kamil liczy: 2/3 + 1/4 = 8/12 + 3/12 = 11/12.

Rozwiązanie

Rację ma Kamil. 3/7 jest mniejsze niż samo 2/3 (3/7 ≈ 0,43, a 2/3 ≈ 0,67), więc nie może być wynikiem dodawania. Basia dodała mianowniki — a mianownik to nazwa jednostki. Dodając 3 + 4, „wymyśliła” jednostkę siódmych części, której nie było w żadnym z ułamków.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi ułamkami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Policz 1/2 + 1/4.

Rozwiązanie

Wynik: 3/4. Oba ułamki zamieniamy na wspólną jednostkę (wspólny mianownik dzieli się przez 2 i przez 4), a potem dodajemy liczniki.

Policz 3/4 − 1/2.

Rozwiązanie

Wynik: 1/4. Oba ułamki zamieniamy na wspólną jednostkę (wspólny mianownik dzieli się przez 4 i przez 2), a potem odejmujemy liczniki.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (5.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (5.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.