Jak mnożyć i dzielić ułamki — i dlaczego przy dzieleniu „odwracamy”?
Mnożenie ułamków to „część części”, a dzielenie — pytanie, ile razy jedna wielkość mieści się w drugiej. Z tych dwóch myśli wynikają obie szkolne reguły.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
1/2 · 2/3 to „połowa z dwóch trzecich”: na kwadracie podzielonym na 2 wiersze i 3 kolumny część wspólna to 2 z 6 kratek, czyli 1/3. Stąd reguła: licznik razy licznik, mianownik razy mianownik. Dzielenie 3 : 1/4 pyta, ile razy ćwiartka mieści się w 3 — 12 razy, bo w każdej całości mieszczą się 4 ćwiartki. Dlatego dzielenie przez 1/4 to mnożenie przez 4.
Krok 1 · Zadanie
Połowa z dwóch trzecich
Zostały 2/3 pizzy. Zjadasz połowę tego, co zostało. Jaką część całej pizzy zjadasz?
Rozwiązanie
2/3 to dwa kawałki po 1/3; połowa z nich to jeden kawałek — 1/3 pizzy. W zapisie: 1/2 · 2/3 = 1/3.
Krok 2 · Przekształcenie
Część części na kwadracie
Kwadrat to cała pizza. Kolumny dzielą ją na trzecie części, wiersze — na połowy. Część wspólna zacieniowanych kolumn i wierszy to „połowa z dwóch trzecich”.
Zacieniuj 2 z 3 kolumn (czyli 2/3) i 1 z 2 wierszy (czyli połowę). Kliknij „Sprawdź”.
Rozwiązanie
Część wspólna to 2 z 6 kratek, czyli 2/6 = 1/3 całości.
Krok 3 · Model
Reguła mnożenia
Na kwadracie: kratek jest 2 · 3 = 6 (iloczyn mianowników), a część wspólna ma 1 · 2 = 2 kratki (iloczyn liczników).
Rozwiązanie
1/2 · 2/3 = (1 · 2)/(2 · 3) = 2/6 = 1/3. Mianowniki mnożymy, bo kwadrat dzielą jednocześnie wiersze i kolumny; liczniki — bo część wspólna to wiersze razy kolumny.
Krok 4 · Badanie modelu
Mnożenie, które zmniejsza, i dzielenie, które zwiększa
Ile to 6 · 1/2? I czy mnożenie zawsze zwiększa liczbę?
Rozwiązanie
6 · 1/2 = 3. Mnożenie przez liczbę mniejszą od 1 zmniejsza — tak jak zmiana na większą jednostkę w lekcji 2.3.
Ile razy ćwiartka mieści się w 3 całych? Pasek ma długość 3, a całość podzielono na ćwiartki.
Rozwiązanie
W każdej całości mieszczą się 4 ćwiartki, więc w 3 całych — 12. Dlatego 3 : 1/4 = 3 · 4: dzielenie przez 1/4 to mnożenie przez 4.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Część części i mieszczenie
Mnożenie przez ułamek to branie części: „połowa z…”, „trzy czwarte z…”.
Dzielenie to mieszczenie: ile razy c/d mieści się w a/b? Skoro 1/d mieści się w całości d razy, to w a/b mieści się a/b · d razy, a c/d — c razy mniej. Stąd mnożenie przez d/c, czyli „odwracanie”.
Mnożenie przez liczbę mniejszą od 1 zmniejsza, a dzielenie przez nią — zwiększa.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
2 : 1/3 pyta, ile razy jedna trzecia mieści się w 2 całych. W każdej całości mieszczą się 3 trzecie części, więc w dwóch całych — 6.
Krok 6 · Seria zadań
Mnożenie i dzielenie w praktyce
Policz 3/4 · 2/5.
Rozwiązanie
3/4 · 2/5 = 6/20 = 3/10.
Ile razy 3/8 mieści się w 3/4?
Rozwiązanie
3/4 = 6/8, a 3/8 mieści się w 6/8 dwa razy. Regułą: 3/4 · 8/3 = 24/12 = 2.
Na porcję ciasta potrzeba 3/4 szklanki cukru. Ile cukru na 2/3 porcji?
Rozwiązanie
2/3 · 3/4 = 6/12 = 1/2 szklanki.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ile to 6 : 1/2? Ola: „3, bo dzielenie zmniejsza”. Piotr: „12 — połówka mieści się w 6 dwanaście razy”.
Rozwiązanie
Rację ma Piotr. W każdej całości są 2 połówki, więc w 6 całych — 12. Dzielenie przez liczbę mniejszą od 1 zwiększa.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Policz 1/2 · 3/4.
Rozwiązanie1/2 · 3/4 = 3/8.
Ile razy 1/3 mieści się w 2?
Rozwiązanie2 : 1/3 = 6.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: mnożenie przez ułamek to branie części — a/b · c/d = (a·c)/(b·d). Dzielenie to mieszczenie — a dzielenie przez c/d daje to samo co mnożenie przez d/c.
Ten temat pojawia się na maturze. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (5.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś