Czym jest funkcja? Zależność między wielkościami: tabela, wzór i wykres
Przez cały kurs chodziło o porównywanie wielkości. Funkcja to krok dalej: jedna wielkość zależy od drugiej według stałego przepisu. Cena przejazdu zależy od kilometrów, pole kwadratu — od długości boku.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Funkcja to przepis, który każdej wartości x przyporządkowuje dokładnie jedną wartość y. Można ją zapisać tabelą, wzorem (np. y = 2x + 5) albo wykresem. Proporcja z lekcji 4.5 to najprostsza funkcja: y = a · x, a jej wykres to prosta przechodząca przez zero.
Krok 1 · Zadanie
Cena taksówki
Taksówka pobiera opłatę startową 5 zł i 2 zł za każdy kilometr. Ile kosztuje przejazd 8 km?
Rozwiązanie
8 · 2 + 5 = 21 zł.
Krok 2 · Przekształcenie
Tabela i punkty
km (x)
0
1
2
3
8
10
cena w zł (y)
5
7
9
?
21
?
Zamiast liczyć każdą cenę osobno, zbieraj pary (kilometry, cena): każda trafia do tabeli i na rysunek jako punkt.
Suwak ustawia liczbę kilometrów. Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
Za 3 km: 3 · 2 + 5 = 11 zł. Każdy kolejny kilometr dodaje 2 zł, więc punkty (0, 5), (1, 7), (2, 9), (3, 11)… leżą na jednej prostej.
Uzupełnij brakujące ceny w tabeli powyżej.
Rozwiązanie
Za 3 km: 11 zł, za 10 km: 25 zł. Z każdym kilometrem cena rośnie o 2 zł.
Krok 3 · Model
Wzór
Zapisz cenę y jako wyrażenie z liczbą kilometrów x.
Rozwiązanie
y = 2x + 5. Wzór zastępuje całą tabelę: dla każdego x od razu daje y.
Krok 4 · Badanie modelu
Co robią a i b — i czym funkcja nie jest
Cena taksówki: x — kilometry, y — złote.
Wzór y = 2x + 5 ma dwie liczby: 2 zł za kilometr i 5 zł na start. Zapisz je ogólnie jako a i b: y = a · x + b. Co się stanie, gdy je zmienisz?
Suwaki a i b zmieniają taryfę taksówki, suwak x — długość przejazdu.
Podsumowanie
Gdy b = 0, prosta przechodzi przez punkt (0, 0) — to proporcja. Liczba a to nachylenie: o tyle rośnie y, gdy x wzrośnie o 1.
Wróć do taryfy y = 2x + 5. Co pokazuje jej wykres?
Rozwiązanie
Punkty leżą na prostej, bo każdy kilometr dokłada 2 zł. Prosta zaczyna się na wysokości 5 (opłata startowa), więc to nie jest proporcja — proporcja zaczyna się w zerze.
Funkcja każdemu x przypisuje dokładnie jedno y.
Rozwiązanie
Pierwsza tabela nie opisuje funkcji: x = 2 ma dwie wartości y (5 i 6). Funkcja musi każdemu x przypisać dokładnie jedno y.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Trzy zapisy jednej zależności
Funkcja to przepis, który każdej dopuszczalnej wartości x przypisuje dokładnie jedną wartość y. Tę samą funkcję można zapisać na trzy sposoby:
tabelą — kilka par (x, y),
wzorem — np. y = 2x + 5, który działa dla każdego x,
wykresem — punkty (x, y) w układzie współrzędnych.
Funkcja y = a · x + b to funkcja liniowa: każdy krok x dokłada tyle samo (a), więc wykres to prosta. Gdy b = 0, dostajesz proporcję z lekcji 4.5. Dalej czekają funkcje, których wykresy się wyginają — możesz je zobaczyć w Wizualizatorze matematyki.
Na modelu poniżej wzór, tabela i wykres zmieniają się razem.
Ustawiaj suwaki i obserwuj wzór, tabelę i wykres.
Podsumowanie
Dla y = 3x + 1 i x = 4: y = 3 · 4 + 1 = 13. Na wykresie to punkt (4, 13), a w tabeli para x = 4, y = 13.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
W obu każdy krok x zwiększa y o 2, więc wykresy są równoległymi prostymi. y = 2x przechodzi przez zero i jest proporcją. y = 2x + 5 zaczyna się od 5, więc nie jest proporcją — podwojenie x nie podwaja y.
Krok 6 · Seria zadań
Funkcje wokół nas
Pole kwadratu o boku x to y = x². Suwak ustawia długość boku.
Podsumowanie
Punkty (0, 0), (1, 1), (2, 4), (3, 9), (4, 16)… Różnice między kolejnymi y to 1, 3, 5, 7 — rosną, więc wykres się wygina.
Pole kwadratu o boku x to y = x². Jakie jest pole kwadratu o boku 7?
Rozwiązanie
y = 7² = 49. Ta funkcja nie jest liniowa: dwa razy dłuższy bok daje cztery razy większe pole.
W zbiorniku jest 100 litrów wody. Co minutę wypływają 4 litry. Zapisz wzór na ilość wody y po t minutach.
Rozwiązanie
y = 100 − 4t. Na początku (t = 0) jest 100 litrów, a z każdą minutą o 4 mniej.
Po ilu minutach zbiornik z poprzedniego zadania będzie pusty?
Rozwiązanie
100 − 4t = 0, więc 4t = 100 i t = 25 minut.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Funkcja y = 3x. Ola: „Gdy x wzrośnie o 1, y wzrośnie o 3”. Kuba: „Gdy x wzrośnie o 1, y wzrośnie 3 razy”.
Rozwiązanie
Rację ma Ola. Dla x = 2 jest y = 6, a dla x = 3 — y = 9: wzrost o 3. W funkcji liniowej każdy krok x dodaje do y tyle samo.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez wykresu. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Funkcja: y = 3x + 2. Ile wynosi y dla x = 4?
Rozwiązanie
y = 14.
Taksówka: opłata startowa 6 zł i 3 zł za kilometr. Zapisz cenę y za x kilometrów.
Rozwiązanie
y = 3x + 6.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: funkcja to przepis „x → dokładnie jedno y”, który można zapisać tabelą, wzorem albo wykresem. Proporcja y = a · x to najprostszy przypadek.
Ten temat pojawia się na maturze. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (7.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś