Strona główna / Matematyka od nowa / Część 7: Algebra / Lekcja 7.5

Lekcja 7.5 · ok. 19 minut

Czym jest funkcja? Zależność między wielkościami: tabela, wzór i wykres

Przez cały kurs chodziło o porównywanie wielkości. Funkcja to krok dalej: jedna wielkość zależy od drugiej według stałego przepisu. Cena przejazdu zależy od kilometrów, pole kwadratu — od długości boku.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Funkcja to przepis, który każdej wartości x przyporządkowuje dokładnie jedną wartość y. Można ją zapisać tabelą, wzorem (np. y = 2x + 5) albo wykresem. Proporcja z lekcji 4.5 to najprostsza funkcja: y = a · x, a jej wykres to prosta przechodząca przez zero.

Krok 1 · Zadanie

Cena taksówki

Taksówka pobiera opłatę startową 5 zł i 2 zł za każdy kilometr. Ile kosztuje przejazd 8 km?

Rozwiązanie

8 · 2 + 5 = 21 zł.

Krok 2 · Przekształcenie

Tabela i punkty

km (x)0123810
cena w zł (y)579?21?

Zamiast liczyć każdą cenę osobno, zbieraj pary (kilometry, cena): każda trafia do tabeli i na rysunek jako punkt.

Suwak ustawia liczbę kilometrów. Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Za 3 km: 3 · 2 + 5 = 11 zł. Każdy kolejny kilometr dodaje 2 zł, więc punkty (0, 5), (1, 7), (2, 9), (3, 11)… leżą na jednej prostej.

Uzupełnij brakujące ceny w tabeli powyżej.

Rozwiązanie

Za 3 km: 11 zł, za 10 km: 25 zł. Z każdym kilometrem cena rośnie o 2 zł.

Krok 3 · Model

Wzór

Zapisz cenę y jako wyrażenie z liczbą kilometrów x.

Rozwiązanie

y = 2x + 5. Wzór zastępuje całą tabelę: dla każdego x od razu daje y.

Krok 4 · Badanie modelu

Co robią a i b — i czym funkcja nie jest

01234551015kmzł
Cena taksówki: x — kilometry, y — złote.

Wzór y = 2x + 5 ma dwie liczby: 2 zł za kilometr i 5 zł na start. Zapisz je ogólnie jako a i b: y = a · x + b. Co się stanie, gdy je zmienisz?

Suwaki a i b zmieniają taryfę taksówki, suwak x — długość przejazdu.

Podsumowanie

Gdy b = 0, prosta przechodzi przez punkt (0, 0) — to proporcja. Liczba a to nachylenie: o tyle rośnie y, gdy x wzrośnie o 1.

Wróć do taryfy y = 2x + 5. Co pokazuje jej wykres?

Rozwiązanie

Punkty leżą na prostej, bo każdy kilometr dokłada 2 zł. Prosta zaczyna się na wysokości 5 (opłata startowa), więc to nie jest proporcja — proporcja zaczyna się w zerze.

Funkcja każdemu x przypisuje dokładnie jedno y.

Rozwiązanie

Pierwsza tabela nie opisuje funkcji: x = 2 ma dwie wartości y (5 i 6). Funkcja musi każdemu x przypisać dokładnie jedno y.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Trzy zapisy jednej zależności

Funkcja to przepis, który każdej dopuszczalnej wartości x przypisuje dokładnie jedną wartość y. Tę samą funkcję można zapisać na trzy sposoby:

Funkcja y = a · x + b to funkcja liniowa: każdy krok x dokłada tyle samo (a), więc wykres to prosta. Gdy b = 0, dostajesz proporcję z lekcji 4.5. Dalej czekają funkcje, których wykresy się wyginają — możesz je zobaczyć w Wizualizatorze matematyki.

Na modelu poniżej wzór, tabela i wykres zmieniają się razem.

Ustawiaj suwaki i obserwuj wzór, tabelę i wykres.

Podsumowanie

Dla y = 3x + 1 i x = 4: y = 3 · 4 + 1 = 13. Na wykresie to punkt (4, 13), a w tabeli para x = 4, y = 13.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

W obu każdy krok x zwiększa y o 2, więc wykresy są równoległymi prostymi. y = 2x przechodzi przez zero i jest proporcją. y = 2x + 5 zaczyna się od 5, więc nie jest proporcją — podwojenie x nie podwaja y.

Krok 6 · Seria zadań

Funkcje wokół nas

Pole kwadratu o boku x to y = x². Suwak ustawia długość boku.

Podsumowanie

Punkty (0, 0), (1, 1), (2, 4), (3, 9), (4, 16)… Różnice między kolejnymi y to 1, 3, 5, 7 — rosną, więc wykres się wygina.

Pole kwadratu o boku x to y = x². Jakie jest pole kwadratu o boku 7?

Rozwiązanie

y = 7² = 49. Ta funkcja nie jest liniowa: dwa razy dłuższy bok daje cztery razy większe pole.

W zbiorniku jest 100 litrów wody. Co minutę wypływają 4 litry. Zapisz wzór na ilość wody y po t minutach.

Rozwiązanie

y = 100 − 4t. Na początku (t = 0) jest 100 litrów, a z każdą minutą o 4 mniej.

Po ilu minutach zbiornik z poprzedniego zadania będzie pusty?

Rozwiązanie

100 − 4t = 0, więc 4t = 100 i t = 25 minut.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Funkcja y = 3x. Ola: „Gdy x wzrośnie o 1, y wzrośnie o 3”. Kuba: „Gdy x wzrośnie o 1, y wzrośnie 3 razy”.

Rozwiązanie

Rację ma Ola. Dla x = 2 jest y = 6, a dla x = 3 — y = 9: wzrost o 3. W funkcji liniowej każdy krok x dodaje do y tyle samo.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez wykresu. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Funkcja: y = 3x + 2. Ile wynosi y dla x = 4?

Rozwiązanie

y = 14.

Taksówka: opłata startowa 6 zł i 3 zł za kilometr. Zapisz cenę y za x kilometrów.

Rozwiązanie

y = 3x + 6.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Matura

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (7.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (7.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.