Czym jest proporcja? Ta sama relacja w dwóch jednostkach
Przepis jest na 4 osoby, a gości jest 6. Mapa jest w skali, a trzeba wiedzieć, ile kilometrów. To wszystko jedna idea: ta sama relacja zmierzona w dwóch jednostkach.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Proporcja to dwie wielkości, które rosną razem w tym samym stosunku: 2 kg jabłek kosztują 9 zł, 4 kg — 18 zł, 6 kg — 27 zł. Na podwójnej osi każda kreska ma dwie liczby. Najpewniej liczy się „przez jedność”: najpierw ile na 1 kg (4,50 zł), potem razy tyle, ile trzeba.
Krok 1 · Zadanie
Przepis na więcej osób
Przepis na naleśniki dla 4 osób wymaga 2 szklanek mąki. Ile mąki trzeba dla 6 osób?
Rozwiązanie
Na 1 osobę: 2 : 4 = 0,5 szklanki. Na 6 osób: 6 · 0,5 = 3 szklanki. Gości jest 1,5 raza więcej, więc mąki też 1,5 raza więcej.
Krok 2 · Przekształcenie
Podwójna oś
Górna skala liczy osoby, dolna — szklanki mąki. Każda kreska ma dwie liczby: tyle osób — tyle mąki.
Przesuń wskaźnik na 6 osób i odczytaj z dolnej skali (albo z opisu), ile potrzeba mąki. Potem przesuń go na 10 osób.
Rozwiązanie
6 osób — 3 szklanki, 10 osób — 5 szklanek. Liczba szklanek to zawsze połowa liczby osób.
Krok 3 · Model
Przez jedność
Najpewniejsza metoda: najpierw ustal, ile przypada na jedną osobę, a potem pomnóż.
Rozwiązanie
Na 1 osobę: 2 : 4 = 0,5 szklanki. Na 14 osób: 14 · 0,5 = 7 szklanek.
Krok 4 · Badanie modelu
Kiedy to nie jest proporcja?
W proporcji, gdy jedna wielkość rośnie 2 razy, druga też rośnie 2 razy.
Rozwiązanie
Wiek mamy i dziecka rośnie o tyle samo lat — stała jest różnica (jak w lekcji 1.4), a nie stosunek. To nie proporcja.
Mapa jest w skali 1 : 50 000: 1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie, czyli 500 m. Ile metrów w terenie to 7 cm na mapie?
Rozwiązanie
7 · 500 m = 3500 m, czyli 3,5 km.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Ta sama relacja, dwie jednostki
Proporcja to dwie wielkości, które zmieniają się tyle samo razy: dwa razy więcej osób — dwa razy więcej mąki. Ich stosunek jest stały (tu: pół szklanki na osobę).
Podwójna oś: każda kreska ma dwie liczby — to ta sama relacja w dwóch jednostkach, jak w lekcji 2.4.
Przez jedność: najpierw ile na 1, potem razy tyle, ile trzeba. Działa zawsze.
Mnożenie na krzyż (a/b = c/x, więc x = b·c/a) to tylko skrót tej samej metody — używaj go, gdy wiesz, że zależność naprawdę jest proporcjonalna.
Uwaga: nie wszystko jest proporcją. Wiek mamy i dziecka rośnie o tyle samo, a nie tyle samo razy. A czas pracy maleje, gdy pracowników przybywa — to proporcja odwrotna.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Trzeba sprawdzić, czy gdy jedna rośnie kilka razy, druga rośnie tyle samo razy — czyli czy stosunek jest stały. Przykład pary nieproporcjonalnej: wiek mamy i dziecka — rośnie o tyle samo lat, a nie tyle samo razy.
Krok 6 · Seria zadań
Proporcje na co dzień
3 zeszyty kosztują 12 zł. Ile kosztuje 7 takich zeszytów?
Rozwiązanie
Jeden zeszyt: 12 : 3 = 4 zł. Siedem: 7 · 4 = 28 zł.
Samochód spala 6 litrów paliwa na 100 km. Ile spali na 350 km?
Rozwiązanie
350 km = 3,5 · 100 km, więc paliwa 3,5 · 6 = 21 litrów.
Za 8 godzin pracy płaci się 160 zł. Ile za 5 godzin, przy tej samej stawce?
Rozwiązanie
Za godzinę: 160 : 8 = 20 zł. Za 5 godzin: 5 · 20 = 100 zł.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
6 malarzy maluje płot w 4 godziny. Ile zajmie to 3 malarzom, pracującym w tym samym tempie? Ela: „2 godziny — o połowę mniej malarzy, więc o połowę krócej”. Darek: „8 godzin — o połowę mniej malarzy, więc dwa razy dłużej”.
Rozwiązanie
Rację ma Darek. Praca do wykonania to 6 · 4 = 24 „godziny malarza”. Trzech malarzy potrzebuje 24 : 3 = 8 godzin. To proporcja odwrotna — tak jak jednostka i liczba w lekcji 2.3.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Za 2 kg jabłek płacisz 7 zł. Ile zapłacisz za 6 kg?
Rozwiązanie
1 kg kosztuje 7 : 2 zł, a 6 kg — 21 zł.
Górna skala: kilogramy, dolna: złote (1 kg kosztuje 3 zł). Ustaw wskaźnik na tylu kilogramach, ile można kupić za 12 zł.
Rozwiązanie
Za 12 zł kupisz 4 kg: na podwójnej osi pod tą kreską stoi 12 zł.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: w proporcji obie wielkości zmieniają się tyle samo razy. Licz „przez jedność” — ile na 1 — i sprawdzaj, czy zależność naprawdę jest proporcjonalna.
Ten temat pojawia się na maturze. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (4.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś