Co oznacza litera w matematyce? Zmienna jako dowolna wielkość
W części 1 litery oznaczały długości pasków, zanim pojawiły się liczby. Algebra to ta sama idea: litera oznacza wielkość, której wartości jeszcze nie znamy albo która może być dowolna.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Litera w matematyce oznacza liczbę — konkretną, której szukamy (niewiadoma w równaniu), albo dowolną (zmienna we wzorze). Wyrażenie 2a + 3 to przepis: „weź liczbę, podwój ją, dodaj 3”. Litera nie jest skrótem nazwy przedmiotu: 3a nie znaczy „3 jabłka”, tylko „3 razy liczba a”.
Krok 1 · Zadanie
Cena biletów
Bilet kosztuje b zł. Ile kosztują 4 takie bilety? Zapisz wyrażeniem z literą b.
Rozwiązanie
4b, czyli 4 · b. Gdy bilet kosztuje 10 zł, to 40 zł; gdy 12 zł — 48 zł. Jeden zapis dla każdej ceny.
Krok 2 · Przekształcenie
Wyrażenie to przepis
Wyrażenie 2a + 3 to przepis: „weź liczbę a, podwój ją, dodaj 3”. Na rysunku każdy wyraz to kawałek paska: dwa kawałki długości a i kawałek długości 3. Suwak zmienia liczbę a — przepis zostaje ten sam.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
Dla a = 5: 2 · 5 + 3 = 13. Wynik 23 daje a = 10: 2 · 10 + 3 = 23. Przepis jest jeden, a liczb, które można do niego wstawić, nieskończenie wiele.
Teraz bez suwaka: oblicz wartość wyrażenia 2a + 3 dla trzech liczb.
Rozwiązanie
a = 4: 8 + 3 = 11. a = 7: 14 + 3 = 17. a = 20: 40 + 3 = 43.
Krok 3 · Model
Co znaczy litera?
Co oznacza zapis 3a?
Rozwiązanie
3a = 3 · a: trzy razy liczba a. Litera oznacza liczbę, a nie przedmiot ani cyfrę.
Zapisz wyrażeniem: liczba o 5 większa od x.
Rozwiązanie
x + 5. „O 5 większa” to dodawanie, a „5 razy większa” — mnożenie (5x).
Krok 4 · Badanie modelu
Co wolno łączyć?
Górny pasek to a + a + a, dolny to 3a.
Podsumowanie
a + a + a = 3a dla każdej liczby a, bo to trzy razy ta sama liczba. Na rysunku oba paski składają się z trzech jednakowych kawałków.
Górny pasek to 2a + 3b, dolny to 5ab.
Podsumowanie
Dla a = b = 1 obie strony dają 5, ale dla a = 2, b = 1 lewa daje 7, a prawa 10. Skoro jest choć jeden przykład, w którym strony się różnią, to 2a + 3b ≠ 5ab.
Czy 2a + 3b = 5ab?
Rozwiązanie
Nie. Dla a = 2 i b = 1: 2a + 3b = 7, a 5ab = 10. Łączyć można tylko wyrazy z tą samą literą — tak jak dodaje się tylko wielkości tej samej jednostki.
Uprość wyrażenie 4x + 2x − x do jednego wyrazu. Na rysunku czerwony kawałek to odejmowany x.
Rozwiązanie
4x + 2x − x = 5x: jak 4 jabłka + 2 jabłka − 1 jabłko, tylko jednostką jest x.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Niewiadoma i zmienna
Niewiadoma — konkretna liczba, której szukamy: w x + 5 = 12 to 7 (lekcja 2.6).
Zmienna — dowolna liczba we wzorze: w „cena = 4b” b może być każdą ceną.
Wyrażenie to przepis, co zrobić z liczbą. Jego wartość zależy od tego, co wstawisz za literę.
Wyrazy podobne (z tą samą literą) łączymy jak wielkości tej samej jednostki: 3a + 2a = 5a. Różnych liter nie łączymy.
a
1
2
5
10
2a + 3
5
7
13
23
Sprawdź na paskach poniżej, dlaczego 3a + 2b nie jest tym samym co 5a.
Górny pasek to 3a + 2b, dolny to 5a.
Podsumowanie
Gdy a = b = 3: 3 · 3 + 2 · 3 = 15 i 5 · 3 = 15. Gdy b = 4: 9 + 8 = 17, a 5 · 3 = 15. Wyrazy 3a i 2b mają różne „jednostki” (a i b), więc nie da się ich zsumować w jeden wyraz.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
3a + 2a to trzy razy pewna liczba i jeszcze dwa razy ta sama liczba — razem pięć razy. 3a + 2b to wielokrotności dwóch różnych liczb, więc nie ma jednej „jednostki”, w której można je zsumować.
Krok 6 · Seria zadań
Wyrażenia z życia
Prostokąt ma boki długości a i b. Zapisz jego obwód.
Rozwiązanie
Obwód = a + b + a + b = 2a + 2b, czyli 2(a + b).
Oblicz wartość wyrażenia 3m + 5 + 2m + 1 dla m = 4.
Rozwiązanie
3m + 5 + 2m + 1 = 5m + 6. Dla m = 4: 20 + 6 = 26.
Ola ma x lat, a jej mama jest 3 razy starsza. Ile lat będzie miała mama za 5 lat? Zapisz wyrażeniem.
Rozwiązanie
Mama ma teraz 3x lat, a za 5 lat będzie mieć 3x + 5.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Igor upraszcza: „3a + 2b = 5ab”. Ewa: „Tego nie da się uprościć — a i b to różne liczby”.
Rozwiązanie
Rację ma Ewa. Dla a = 2 i b = 1 lewa strona to 8, a prawa 10. Wyrazów z różnymi literami nie łączy się.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez pasków. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz wartość wyrażenia 3a + 4 dla a = 5.
Rozwiązanie
Wartość: 19.
Zapisz wyrażeniem: liczba o 7 mniejsza od y.
Rozwiązanie
Wyrażenie: y - 7.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: litera oznacza liczbę — szukaną albo dowolną. Wyrażenie to przepis, a łączyć można tylko wyrazy z tą samą literą: 3a + 2a = 5a, ale 3a + 2b zostaje bez zmian.
Ten temat pojawia się na maturze. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (7.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś