Strona główna / Matematyka od nowa / Część 8: Potęgi, pierwiastki i logarytmy / Lekcja 8.8

Lekcja 8.8 · ok. 16 minut · poza programem matury

Jak liczono pierwiastki bez kalkulatora — metoda z podręcznika Banacha

Zanim pojawiły się kalkulatory, uczniowie liczyli pierwiastki pisemnie — podobnie jak dzieli się pisemnie. Banach w podręczniku z 1936 roku nie podawał tej metody jako sztuczki: wyprowadzał ją ze wzoru na kwadrat sumy. Dziś to świetne ćwiczenie z rozumienia, skąd biorą się algorytmy.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Szukamy √529. Ponieważ 20² = 400 < 529 < 900 = 30², pierwiastek to 20 + x, gdzie x to cyfra jedności. (20 + x)2 = 400 + 40x + x2 = 400 + (40 + x)x, więc (40 + x)x = 529 − 400 = 129 i x = 3: √529 = 23. Ogólnie: (10a + x)2 = 100a2 + (20a + x)x — stąd reguła „podwój dotychczasowy wynik, dopisz cyfrę i pomnóż przez nią”. Liczbę dzieli się od prawej na klasy po dwie cyfry; każda klasa daje jedną cyfrę pierwiastka.

Krok 1 · Zadanie

Pierwiastek z 529

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Bez kalkulatora: ile to √529?

Rozwiązanie

20 < √529 < 30, a ostatnia cyfra kwadratu 9 daje cyfrę jedności 3 albo 7. 232 = 529, więc √529 = 23.

Krok 2 · Model

Skąd się bierze cyfra jedności

Pierwiastek to 20 + x. Z kwadratu sumy: (20 + x)2 = 400 + 40x + x2 = 400 + (40 + x)x. Ma wyjść 529, więc (40 + x)x = 129. Suwak ustawia cyfrę x, wykres pokazuje (40 + x)x, a pozioma linia — 129.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

(40 + x)x = 129 dla x = 3. Liczba 40 = 2 · 20 to podwojony dotychczasowy wynik — stąd reguła pisemnego pierwiastkowania.

Krok 3 · Badanie modelu

Gdy pierwiastek nie jest całkowity

Teraz √292. 172 = 289, więc pierwiastek to „siedemnaście i trochę”. Po pierwszej cyfrze: 12 = 1, reszta 1, dopisujemy klasę 92 i mamy 192. Szukamy największej cyfry x, dla której (20 + x)x ≤ 192 (20 to podwojona jedynka z dopisanym zerem).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Suwak ustawia cyfrę x, wykres pokazuje (20 + x)x, linia — 192.

Podsumowanie

√292: 1, reszta 1, dopisujemy 92: 192. (20 + 7) · 7 = 189 ≤ 192 < 224. Część całkowita 17, reszta 3: 172 + 3 = 292.

Krok 4 · Wyjaśnienie

Pisemne pierwiastkowanie krok po kroku

  1. Podziel liczbę kreskami na klasy po dwie cyfry, zaczynając od prawej: 8|24|38 (w liczbie dziesiętnej — od przecinka w obie strony, dopisując zera).
  2. Pierwsza cyfra wyniku to największa cyfra, której kwadrat mieści się w pierwszej klasie. Odejmij jej kwadrat.
  3. Do reszty dopisz następną klasę. Podwój dotychczasowy wynik — to początek dzielnika.
  4. Szukaj największej cyfry x, dla której (podwojony wynik z dopisanym x) · x mieści się w reszcie. Dopisz x do wyniku, odejmij iloczyn.
  5. Powtarzaj dla kolejnych klas. Każda klasa daje jedną cyfrę pierwiastka.

Dlaczego to działa: jeśli dotychczasowy wynik to a, a nowa cyfra to x, to nowy wynik to 10a + x i

(10a + x)2 = 100a2 + (20a + x) · x

100a2 zostało już odjęte (to kwadrat dotychczasowego wyniku przesunięty o dwie cyfry — stąd klasy po dwie cyfry), a (20a + x) · x to właśnie „podwojony wynik z dopisaną cyfrą razy cyfra”.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Dopisanie jednej cyfry do wyniku mnoży go mniej więcej przez 10, a jego kwadrat — przez 100, czyli przesuwa o dwie cyfry. Każdej cyfrze pierwiastka odpowiadają więc dwie cyfry liczby pierwiastkowanej: np. liczby dwucyfrowe mają jednocyfrowe pierwiastki, czterocyfrowe — dwucyfrowe.

Krok 5 · Seria zadań

Zadania z podręcznika

Liczby z zadań Banacha (1936). Licz na kartce, a wynik sprawdź mnożeniem.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √1849.

Rozwiązanie

18|49: 42 = 16, reszta 2, dopisujemy 49 → 249. (80 + 3) · 3 = 249. √1849 = 43.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √12321.

Rozwiązanie

1|23|21: 1, reszta 0 → 23: (20 + 1) · 1 = 21, reszta 2 → 221: (220 + 1) · 1 = 221. √12321 = 111. Sprawdzenie: 1112 = 12321.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz część całkowitą √8002 i resztę.

Rozwiązanie

80|02: 8, reszta 16 → 1602; (160 + 9) · 9 = 1521, reszta 81. Część całkowita 89, reszta 81: 892 + 81 = 7921 + 81 = 8002.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √5 z dokładnością do trzech miejsc po przecinku (wpisz pierwsze trzy cyfry po przecinku, bez zaokrąglania). Wskazówka Banacha: dopisz pary zer — 5,00|00|00.

Rozwiązanie

5,00|00|00: 2, reszta 1 → 100: 42 · 2 = 84, reszta 16 → 1600: 443 · 3 = 1329, reszta 271 → 27100: 4466 · 6 = 26796. √5 ≈ 2,236.

Krok 6 · Kontrola

Kto ma rację?

Po trzech krokach pisemnego pierwiastkowania Ala pisze: „√5 = 2,236”. Bob: „√5 ≈ 2,236”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. Reszta różna od zera oznacza, że 2,2362 < 5. Metoda daje kolejne cyfry rozwinięcia, ale dla √5 nigdy się nie kończy.

Krok 7 · Wyzwanie

Pierwiastek z pierwiastków

Przykład z podręcznika: aby obliczyć √(√3 + √5) z dokładnością do trzeciej cyfry, Banach najpierw liczył √3 ≈ 1,73 i √5 ≈ 2,23.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ile wynosi w przybliżeniu √(√3 + √5)?

Rozwiązanie

√3 + √5 ≈ 1,732 + 2,236 = 3,968, a √3,968 ≈ 1,992 (1,992 = 3,9601, 22 = 4). Banach brał przybliżenia z niedomiarem, 1,73 i 2,23, i dostał √3,96 ≈ 1,98 — błąd dopiero na trzeciej cyfrze, czyli „w trzecim stopniu dokładności”.

Krok 8 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z liczbami z podręcznika. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √2209.

Rozwiązanie

√2209 = 47.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Podaj część całkowitą √129.

Rozwiązanie

Część całkowita: 11.

Krok 9 · Dalej

Co dalej

Z nauczycielem

Przerób to z nauczycielem

Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (8.8) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (8.8) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.