Jak liczono pierwiastki bez kalkulatora — metoda z podręcznika Banacha
Zanim pojawiły się kalkulatory, uczniowie liczyli pierwiastki pisemnie — podobnie jak dzieli się pisemnie. Banach w podręczniku z 1936 roku nie podawał tej metody jako sztuczki: wyprowadzał ją ze wzoru na kwadrat sumy. Dziś to świetne ćwiczenie z rozumienia, skąd biorą się algorytmy.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Szukamy √529. Ponieważ 20² = 400 < 529 < 900 = 30², pierwiastek to 20 + x, gdzie x to cyfra jedności. (20 + x)2 = 400 + 40x + x2 = 400 + (40 + x)x, więc (40 + x)x = 529 − 400 = 129 i x = 3: √529 = 23. Ogólnie: (10a + x)2 = 100a2 + (20a + x)x — stąd reguła „podwój dotychczasowy wynik, dopisz cyfrę i pomnóż przez nią”. Liczbę dzieli się od prawej na klasy po dwie cyfry; każda klasa daje jedną cyfrę pierwiastka.
Krok 1 · Zadanie
Pierwiastek z 529
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Bez kalkulatora: ile to √529?
Rozwiązanie
20 < √529 < 30, a ostatnia cyfra kwadratu 9 daje cyfrę jedności 3 albo 7. 232 = 529, więc √529 = 23.
Krok 2 · Model
Skąd się bierze cyfra jedności
Pierwiastek to 20 + x. Z kwadratu sumy: (20 + x)2 = 400 + 40x + x2 = 400 + (40 + x)x. Ma wyjść 529, więc (40 + x)x = 129. Suwak ustawia cyfrę x, wykres pokazuje (40 + x)x, a pozioma linia — 129.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
(40 + x)x = 129 dla x = 3. Liczba 40 = 2 · 20 to podwojony dotychczasowy wynik — stąd reguła pisemnego pierwiastkowania.
Krok 3 · Badanie modelu
Gdy pierwiastek nie jest całkowity
Teraz √292. 172 = 289, więc pierwiastek to „siedemnaście i trochę”. Po pierwszej cyfrze: 12 = 1, reszta 1, dopisujemy klasę 92 i mamy 192. Szukamy największej cyfry x, dla której (20 + x)x ≤ 192 (20 to podwojona jedynka z dopisanym zerem).
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Suwak ustawia cyfrę x, wykres pokazuje (20 + x)x, linia — 192.
Podziel liczbę kreskami na klasy po dwie cyfry, zaczynając od prawej: 8|24|38 (w liczbie dziesiętnej — od przecinka w obie strony, dopisując zera).
Pierwsza cyfra wyniku to największa cyfra, której kwadrat mieści się w pierwszej klasie. Odejmij jej kwadrat.
Do reszty dopisz następną klasę. Podwój dotychczasowy wynik — to początek dzielnika.
Szukaj największej cyfry x, dla której (podwojony wynik z dopisanym x) · x mieści się w reszcie. Dopisz x do wyniku, odejmij iloczyn.
Powtarzaj dla kolejnych klas. Każda klasa daje jedną cyfrę pierwiastka.
Dlaczego to działa: jeśli dotychczasowy wynik to a, a nowa cyfra to x, to nowy wynik to 10a + x i
(10a + x)2 = 100a2 + (20a + x) · x
100a2 zostało już odjęte (to kwadrat dotychczasowego wyniku przesunięty o dwie cyfry — stąd klasy po dwie cyfry), a (20a + x) · x to właśnie „podwojony wynik z dopisaną cyfrą razy cyfra”.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Dopisanie jednej cyfry do wyniku mnoży go mniej więcej przez 10, a jego kwadrat — przez 100, czyli przesuwa o dwie cyfry. Każdej cyfrze pierwiastka odpowiadają więc dwie cyfry liczby pierwiastkowanej: np. liczby dwucyfrowe mają jednocyfrowe pierwiastki, czterocyfrowe — dwucyfrowe.
Krok 5 · Seria zadań
Zadania z podręcznika
Liczby z zadań Banacha (1936). Licz na kartce, a wynik sprawdź mnożeniem.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Oblicz √5 z dokładnością do trzech miejsc po przecinku (wpisz pierwsze trzy cyfry po przecinku, bez zaokrąglania). Wskazówka Banacha: dopisz pary zer — 5,00|00|00.
Po trzech krokach pisemnego pierwiastkowania Ala pisze: „√5 = 2,236”. Bob: „√5 ≈ 2,236”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. Reszta różna od zera oznacza, że 2,2362 < 5. Metoda daje kolejne cyfry rozwinięcia, ale dla √5 nigdy się nie kończy.
Krok 7 · Wyzwanie
Pierwiastek z pierwiastków
Przykład z podręcznika: aby obliczyć √(√3 + √5) z dokładnością do trzeciej cyfry, Banach najpierw liczył √3 ≈ 1,73 i √5 ≈ 2,23.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Ile wynosi w przybliżeniu √(√3 + √5)?
Rozwiązanie
√3 + √5 ≈ 1,732 + 2,236 = 3,968, a √3,968 ≈ 1,992 (1,992 = 3,9601, 22 = 4). Banach brał przybliżenia z niedomiarem, 1,73 i 2,23, i dostał √3,96 ≈ 1,98 — błąd dopiero na trzeciej cyfrze, czyli „w trzecim stopniu dokładności”.
Krok 8 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z liczbami z podręcznika. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Oblicz √2209.
Rozwiązanie
√2209 = 47.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Podaj część całkowitą √129.
Rozwiązanie
Część całkowita: 11.
Krok 9 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: pisemne pierwiastkowanie to wzór (10a + x)² = 100a² + (20a + x)x zastosowany cyfra po cyfrze. Każda para cyfr liczby daje jedną cyfrę pierwiastka.
Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (8.8) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś