Strona główna / Matematyka od nowa / Część 8: Potęgi, pierwiastki i logarytmy / Lekcja 8.4

Lekcja 8.4 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Czym jest pierwiastek kwadratowy i dlaczego √2 nie jest ułamkiem?

Potęga pyta: ile wyjdzie? Pierwiastek pyta odwrotnie: kwadrat ma pole 49 — jaki ma bok? Czasem odpowiedź zaskakuje: bok istnieje, ale nie da się go dokładnie zmierzyć żadną częścią jednostki.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

√a to nieujemna liczba, której kwadrat jest równy a: √49 = 7, bo 72 = 49. Geometrycznie to bok kwadratu o polu a. √2 ≈ 1,414 to przekątna kwadratu o boku 1 — liczba niewymierna: nie da się jej zapisać jako ułamka, a jej rozwinięcie dziesiętne nie kończy się i nie powtarza. ∛a to krawędź sześcianu o objętości a; istnieje także dla liczb ujemnych: ∛(−8) = −2.

Krok 1 · Zadanie

Kwadratowy ogród

Kwadratowy ogród ma pole 49 m2. Jaki ma bok?

Rozwiązanie

Pole kwadratu to bok · bok. Skoro 7 · 7 = 49, bok ma 7 m. Zapis: √49 = 7.

Krok 2 · Przekształcenie

Kwadrat o danym polu

Suwak zmienia pole kwadratu. Miarka pod spodem pokazuje, gdzie kończy się jego bok.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

√9 = 3, √2 ≈ 1,414, √20 ≈ 4,47. Pola 1, 4, 9, 16, 25 mają boki całkowite, pozostałe — nie.

Krok 3 · Model

Obliczanie i szacowanie

√a (pierwiastek kwadratowy z a) to liczba nieujemna, której kwadrat jest równy a. Pierwiastek kwadratowy istnieje tylko dla a ≥ 0 — żadna liczba podniesiona do kwadratu nie daje wyniku ujemnego.

Oblicz.

Rozwiązanie

√64 = 8, √0,25 = 0,5, √(9/16) = 3/4 — sprawdzenie: 82 = 64, 0,52 = 0,25, (3/4)2 = 9/16.

Między jakimi kolejnymi liczbami całkowitymi leży √30?

Rozwiązanie

25 < 30 < 36, więc 5 < √30 < 6.

Krok 4 · Badanie modelu

Przekątna i liczby niewymierne

pole 2
Kwadrat 2 × 2 ma pole 4. Przechylony kwadrat w środku zajmuje dokładnie połowę — ma pole 2. Jego bok to przekątna kwadratu jednostkowego.

Jaką długość ma przekątna kwadratu o boku 1?

Rozwiązanie

Przechylony kwadrat ma pole 2, więc jego bok — przekątna kwadratu jednostkowego — ma długość √2.

Sprawdź przybliżenia: 1,42 = 1,96, 1,412 = 1,9881, 1,4142 = 1,999396. Czy √2 da się zapisać jako ułamek?

Rozwiązanie

√2 nie jest ilorazem dwóch liczb całkowitych — to liczba niewymierna (dowód jest w lekcji 19.4). Przekątnej kwadratu nie da się więc zmierzyć żadną częścią jego boku, choć sama przekątna ma całkiem konkretną długość.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Skąd pewność, że liczba, której kwadrat to 2, w ogóle istnieje? Banach pokazywał to na wykresie y = x2: pozioma prosta y = m przecina parabolę dokładnie tam, gdzie x2 = m. Suwak m przesuwa prostą, suwak x — punkt na paraboli.

Podsumowanie

Prosta y = m przecina parabolę y = x2 w dwóch punktach dla m > 0 (x = √m i x = −√m), w jednym dla m = 0 i nie przecina jej dla m < 0.

Sześcian ma objętość 64 cm3. Jaką ma krawędź? To pierwiastek sześcienny: ∛64.

Rozwiązanie

4 · 4 · 4 = 64, więc ∛64 = 4 cm.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Pierwiastki i liczby niewymierne

Liczba niewymierna ma swoje dokładne miejsce na osi liczbowej. Znajdź je poniżej z dokładnością do 0,1.

Suwak przesuwa punkt x co 0,1.

Podsumowanie

√2 ≈ 1,414, √3 ≈ 1,732.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Geometrycznie √2 to bok kwadratu o polu 2, czyli przekątna kwadratu o boku 1. Liczbowo to nieujemna liczba, której kwadrat jest równy 2. 1,414 to tylko przybliżenie: 1,4142 = 1,999396, a nie 2. Rozwinięcie √2 nigdy się nie kończy.

Krok 6 · Seria zadań

Pierwiastki w praktyce

Kwadratowa działka ma pole 200 m2. Podaj długość jej boku z dokładnością do 0,1 m.

Rozwiązanie

√200 ≈ 14,14, więc bok ma około 14,1 m.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Jak duży kwadratowy plac pomieściłby wszystkich mieszkańców Polski (około 37 mln osób), gdyby każdy zajmował ¼ m2, czyli kwadrat 0,5 m na 0,5 m? Bok placu to około…

Rozwiązanie

Pole: 37 000 000 · 0,25 = 9 250 000 m2. Bok: √9 250 000 ≈ 3041 m, czyli około 3 km. Cała ludzkość (ok. 8,2 mld) zmieściłaby się na kwadracie o boku √2 050 000 000 ≈ 45 km. W 1936 roku Banach przyjmował 36 mln mieszkańców Polski i 2,5 mld ludzi na świecie.

Ile to √((−5)2)?

Rozwiązanie

√((−5)2) = √25 = 5. Ogólnie √(a2) = |a|.

Oblicz ∛(−27).

Rozwiązanie

(−3)3 = −27, więc ∛(−27) = −3.

Która z liczb jest niewymierna?

Rozwiązanie

√8 jest niewymierny: 8 nie jest kwadratem żadnej liczby wymiernej (√8 = 2√2 — więcej w lekcji 8.5).

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Marta: „√(16 + 9) = √16 + √9 = 7”. Jurek: „√(16 + 9) = √25 = 5”.

Rozwiązanie

Rację ma Jurek. Pod pierwiastkiem jest 25, a √25 = 5. Pierwiastka nie rozdziela się na składniki sumy: przekątna prostokąta 3 × 4 ma długość 5, a nie 3 + 4 = 7 (twierdzenie Pitagorasa — lekcja 12.3).

Krok 8 · Na maturze

Zadanie w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt).

Liczba √0,36 + ∛(−8) jest równa

Rozwiązanie

√0,36 = 0,6, ∛(−8) = −2, a 0,6 + (−2) = −1,4. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez modelu. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Oblicz √144.

Rozwiązanie √144 = 12.

Między którymi kolejnymi liczbami całkowitymi leży √40? Podaj mniejszą z nich.

Rozwiązanie

Mniejsza liczba: 6.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (8.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (8.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.