Czym jest pierwiastek kwadratowy i dlaczego √2 nie jest ułamkiem?
Potęga pyta: ile wyjdzie? Pierwiastek pyta odwrotnie: kwadrat ma pole 49 — jaki ma bok? Czasem odpowiedź zaskakuje: bok istnieje, ale nie da się go dokładnie zmierzyć żadną częścią jednostki.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
√a to nieujemna liczba, której kwadrat jest równy a: √49 = 7, bo 72 = 49. Geometrycznie to bok kwadratu o polu a. √2 ≈ 1,414 to przekątna kwadratu o boku 1 — liczba niewymierna: nie da się jej zapisać jako ułamka, a jej rozwinięcie dziesiętne nie kończy się i nie powtarza. ∛a to krawędź sześcianu o objętości a; istnieje także dla liczb ujemnych: ∛(−8) = −2.
Krok 1 · Zadanie
Kwadratowy ogród
Kwadratowy ogród ma pole 49 m2. Jaki ma bok?
Rozwiązanie
Pole kwadratu to bok · bok. Skoro 7 · 7 = 49, bok ma 7 m. Zapis: √49 = 7.
Krok 2 · Przekształcenie
Kwadrat o danym polu
Suwak zmienia pole kwadratu. Miarka pod spodem pokazuje, gdzie kończy się jego bok.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
√9 = 3, √2 ≈ 1,414, √20 ≈ 4,47. Pola 1, 4, 9, 16, 25 mają boki całkowite, pozostałe — nie.
Krok 3 · Model
Obliczanie i szacowanie
√a (pierwiastek kwadratowy z a) to liczba nieujemna, której kwadrat jest równy a. Pierwiastek kwadratowy istnieje tylko dla a ≥ 0 — żadna liczba podniesiona do kwadratu nie daje wyniku ujemnego.
Między jakimi kolejnymi liczbami całkowitymi leży √30?
Rozwiązanie
25 < 30 < 36, więc 5 < √30 < 6.
Krok 4 · Badanie modelu
Przekątna i liczby niewymierne
Kwadrat 2 × 2 ma pole 4. Przechylony kwadrat w środku zajmuje dokładnie połowę — ma pole 2. Jego bok to przekątna kwadratu jednostkowego.
Jaką długość ma przekątna kwadratu o boku 1?
Rozwiązanie
Przechylony kwadrat ma pole 2, więc jego bok — przekątna kwadratu jednostkowego — ma długość √2.
Sprawdź przybliżenia: 1,42 = 1,96, 1,412 = 1,9881, 1,4142 = 1,999396. Czy √2 da się zapisać jako ułamek?
Rozwiązanie
√2 nie jest ilorazem dwóch liczb całkowitych — to liczba niewymierna (dowód jest w lekcji 19.4). Przekątnej kwadratu nie da się więc zmierzyć żadną częścią jego boku, choć sama przekątna ma całkiem konkretną długość.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Skąd pewność, że liczba, której kwadrat to 2, w ogóle istnieje? Banach pokazywał to na wykresie y = x2: pozioma prosta y = m przecina parabolę dokładnie tam, gdzie x2 = m. Suwak m przesuwa prostą, suwak x — punkt na paraboli.
Podsumowanie
Prosta y = m przecina parabolę y = x2 w dwóch punktach dla m > 0 (x = √m i x = −√m), w jednym dla m = 0 i nie przecina jej dla m < 0.
Sześcian ma objętość 64 cm3. Jaką ma krawędź? To pierwiastek sześcienny: ∛64.
Rozwiązanie
4 · 4 · 4 = 64, więc ∛64 = 4 cm.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Pierwiastki i liczby niewymierne
Pierwiastek kwadratowy: √a = b oznacza b ≥ 0 i b2 = a. Istnieje tylko dla a ≥ 0. Uwaga: √(a2) = |a|, np. √((−5)2) = 5.
Pierwiastek sześcienny: ∛a = b oznacza b3 = a. Istnieje dla każdej liczby, także ujemnej: ∛(−27) = −3.
Liczby wymierne to ułamki p/q (q ≠ 0); ich rozwinięcia dziesiętne kończą się albo są okresowe, np. 1/3 = 0,(3).
Liczby niewymierne, np. √2, √3, π, nie są ułamkami; ich rozwinięcia są nieskończone i nieokresowe. Razem z wymiernymi tworzą liczby rzeczywiste — wszystkie punkty osi liczbowej.
Szacowanie: √a leży między pierwiastkami sąsiednich kwadratów liczb całkowitych: 7² = 49 < 50 < 64 = 8², więc 7 < √50 < 8.
Liczba niewymierna ma swoje dokładne miejsce na osi liczbowej. Znajdź je poniżej z dokładnością do 0,1.
Suwak przesuwa punkt x co 0,1.
Podsumowanie
√2 ≈ 1,414, √3 ≈ 1,732.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Geometrycznie √2 to bok kwadratu o polu 2, czyli przekątna kwadratu o boku 1. Liczbowo to nieujemna liczba, której kwadrat jest równy 2. 1,414 to tylko przybliżenie: 1,4142 = 1,999396, a nie 2. Rozwinięcie √2 nigdy się nie kończy.
Krok 6 · Seria zadań
Pierwiastki w praktyce
Kwadratowa działka ma pole 200 m2. Podaj długość jej boku z dokładnością do 0,1 m.
Rozwiązanie
√200 ≈ 14,14, więc bok ma około 14,1 m.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Jak duży kwadratowy plac pomieściłby wszystkich mieszkańców Polski (około 37 mln osób), gdyby każdy zajmował ¼ m2, czyli kwadrat 0,5 m na 0,5 m? Bok placu to około…
Rozwiązanie
Pole: 37 000 000 · 0,25 = 9 250 000 m2. Bok: √9 250 000 ≈ 3041 m, czyli około 3 km. Cała ludzkość (ok. 8,2 mld) zmieściłaby się na kwadracie o boku √2 050 000 000 ≈ 45 km. W 1936 roku Banach przyjmował 36 mln mieszkańców Polski i 2,5 mld ludzi na świecie.
Ile to √((−5)2)?
Rozwiązanie
√((−5)2) = √25 = 5. Ogólnie √(a2) = |a|.
Oblicz ∛(−27).
Rozwiązanie
(−3)3 = −27, więc ∛(−27) = −3.
Która z liczb jest niewymierna?
Rozwiązanie
√8 jest niewymierny: 8 nie jest kwadratem żadnej liczby wymiernej (√8 = 2√2 — więcej w lekcji 8.5).
Rację ma Jurek. Pod pierwiastkiem jest 25, a √25 = 5. Pierwiastka nie rozdziela się na składniki sumy: przekątna prostokąta 3 × 4 ma długość 5, a nie 3 + 4 = 7 (twierdzenie Pitagorasa — lekcja 12.3).
Krok 8 · Na maturze
Zadanie w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt).
Liczba √0,36 + ∛(−8) jest równa
Rozwiązanie
√0,36 = 0,6, ∛(−8) = −2, a 0,6 + (−2) = −1,4. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez modelu. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz √144.
Rozwiązanie√144 = 12.
Między którymi kolejnymi liczbami całkowitymi leży √40? Podaj mniejszą z nich.
Rozwiązanie
Mniejsza liczba: 6.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: √a to bok kwadratu o polu a — liczba nieujemna, której kwadrat to a. Nie każdy taki bok da się zmierzyć ułamkiem: √2 jest liczbą niewymierną, a 1,414 to tylko jej przybliżenie.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (8.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś