Strona główna / Matematyka od nowa / Zadania Banacha

Z przedwojennych podręczników · do rozwiązania online

Zadania Stefana Banacha

Stefan Banach — twórca analizy funkcjonalnej, jeden z najwybitniejszych matematyków XX wieku — w latach trzydziestych pisał też podręczniki szkolne. Tu są zadania z jego algebr dla gimnazjum i nowe zadania w ich stylu: z podpowiedziami, sprawdzaniem odpowiedzi, a czasem z modelem do manipulowania.

93 zadania 15 lekcji kursu Za darmo, bez logowania

„Zadanie Banacha” pochodzi z podręcznika — czasem z uwspółcześnionymi liczbami i realiami. „W stylu Banacha” to nowe zadanie wzorowane na jego zadaniach. Teksty bierzemy z trzech algebr, które Banach napisał sam albo z Włodzimierzem Stożkiem (1934–1936); dziś są w domenie publicznej.

Lekcja 8.4 · matura podstawowa

Pierwiastek i liczby niewymierne

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 8.4.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Skąd pewność, że liczba, której kwadrat to 2, w ogóle istnieje? Banach pokazywał to na wykresie y = x2: pozioma prosta y = m przecina parabolę dokładnie tam, gdzie x2 = m. Suwak m przesuwa prostą, suwak x — punkt na paraboli.

Podsumowanie

Prosta y = m przecina parabolę y = x2 w dwóch punktach dla m > 0 (x = √m i x = −√m), w jednym dla m = 0 i nie przecina jej dla m < 0.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Jak duży kwadratowy plac pomieściłby wszystkich mieszkańców Polski (około 37 mln osób), gdyby każdy zajmował ¼ m2, czyli kwadrat 0,5 m na 0,5 m? Bok placu to około…

Rozwiązanie

Pole: 37 000 000 · 0,25 = 9 250 000 m2. Bok: √9 250 000 ≈ 3041 m, czyli około 3 km. Cała ludzkość (ok. 8,2 mld) zmieściłaby się na kwadracie o boku √2 050 000 000 ≈ 45 km. W 1936 roku Banach przyjmował 36 mln mieszkańców Polski i 2,5 mld ludzi na świecie.

Lekcja 8.5 · matura podstawowa

Działania na pierwiastkach

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 8.5.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Która liczba jest większa: 2√5 czy 3√2? Banach radził: porównaj kwadraty — z dwóch liczb dodatnich większa jest ta, której kwadrat jest większy.

Rozwiązanie

(2√5)2 = 20 > 18 = (3√2)2, a obie liczby są dodatnie, więc 2√5 > 3√2. Inaczej: 2√5 = √20, 3√2 = √18 — wprowadzenie czynnika pod pierwiastek to wyłączanie czytane od końca.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Uporządkuj rosnąco: 4√3, 5√2, 3√5. Wpisz najmniejszą i największą z nich jako jedną liczbę pod pierwiastkiem (np. √20).

Rozwiązanie

4√3 = √48, 5√2 = √50, 3√5 = √45. Rosnąco: 3√5 < 4√3 < 5√2.

Lekcja 8.8 · poza programem matury

Pierwiastek bez kalkulatora

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 8.8.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Bez kalkulatora: ile to √529?

Rozwiązanie

20 < √529 < 30, a ostatnia cyfra kwadratu 9 daje cyfrę jedności 3 albo 7. 232 = 529, więc √529 = 23.

Pierwiastek to 20 + x. Z kwadratu sumy: (20 + x)2 = 400 + 40x + x2 = 400 + (40 + x)x. Ma wyjść 529, więc (40 + x)x = 129. Suwak ustawia cyfrę x, wykres pokazuje (40 + x)x, a pozioma linia — 129.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

(40 + x)x = 129 dla x = 3. Liczba 40 = 2 · 20 to podwojony dotychczasowy wynik — stąd reguła pisemnego pierwiastkowania.

Teraz √292. 172 = 289, więc pierwiastek to „siedemnaście i trochę”. Po pierwszej cyfrze: 12 = 1, reszta 1, dopisujemy klasę 92 i mamy 192. Szukamy największej cyfry x, dla której (20 + x)x ≤ 192 (20 to podwojona jedynka z dopisanym zerem).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Suwak ustawia cyfrę x, wykres pokazuje (20 + x)x, linia — 192.

Podsumowanie

√292: 1, reszta 1, dopisujemy 92: 192. (20 + 7) · 7 = 189 ≤ 192 < 224. Część całkowita 17, reszta 3: 172 + 3 = 292.

Liczby z zadań Banacha (1936). Licz na kartce, a wynik sprawdź mnożeniem.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √1849.

Rozwiązanie

18|49: 42 = 16, reszta 2, dopisujemy 49 → 249. (80 + 3) · 3 = 249. √1849 = 43.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √12321.

Rozwiązanie

1|23|21: 1, reszta 0 → 23: (20 + 1) · 1 = 21, reszta 2 → 221: (220 + 1) · 1 = 221. √12321 = 111. Sprawdzenie: 1112 = 12321.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz część całkowitą √8002 i resztę.

Rozwiązanie

80|02: 8, reszta 16 → 1602; (160 + 9) · 9 = 1521, reszta 81. Część całkowita 89, reszta 81: 892 + 81 = 7921 + 81 = 8002.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √5 z dokładnością do trzech miejsc po przecinku (wpisz pierwsze trzy cyfry po przecinku, bez zaokrąglania). Wskazówka Banacha: dopisz pary zer — 5,00|00|00.

Rozwiązanie

5,00|00|00: 2, reszta 1 → 100: 42 · 2 = 84, reszta 16 → 1600: 443 · 3 = 1329, reszta 271 → 27100: 4466 · 6 = 26796. √5 ≈ 2,236.

Przykład z podręcznika: aby obliczyć √(√3 + √5) z dokładnością do trzeciej cyfry, Banach najpierw liczył √3 ≈ 1,73 i √5 ≈ 2,23.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ile wynosi w przybliżeniu √(√3 + √5)?

Rozwiązanie

√3 + √5 ≈ 1,732 + 2,236 = 3,968, a √3,968 ≈ 1,992 (1,992 = 3,9601, 22 = 4). Banach brał przybliżenia z niedomiarem, 1,73 i 2,23, i dostał √3,96 ≈ 1,98 — błąd dopiero na trzeciej cyfrze, czyli „w trzecim stopniu dokładności”.

Dwa zadania z liczbami z podręcznika. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Oblicz √2209.

Rozwiązanie

√2209 = 47.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Podaj część całkowitą √129.

Rozwiązanie

Część całkowita: 11.

Lekcja 9.4 · matura podstawowa

Układy równań

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.4.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ojciec mówi do syna: „7 lat temu byłem 7 razy starszy od ciebie, a za 3 lata będę 3 razy starszy od ciebie”. Ile lat ma każdy z nich?

Rozwiązanie

o = 7s − 42 i o = 3s + 6, więc 7s − 42 = 3s + 6, s = 12, o = 42. Sprawdzenie: 7 lat temu 35 = 7 · 5, za 3 lata 45 = 3 · 15.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Jeżeli pierwszy bok prostokąta wydłużymy o 2 cm, a drugi o 3 cm, pole wzrośnie o 37 cm2. Jeżeli pierwszy bok skrócimy o 3 cm, a drugi o 2 cm, pole zmniejszy się o 28 cm2. Jakie są boki prostokąta?

Rozwiązanie

Po wymnożeniu nawiasów xy się redukuje i zostaje układ liniowy: 3x + 2y = 31, 2x + 3y = 34. Stąd x = 5, y = 8. Sprawdzenie: 7 · 11 = 77 = 40 + 37, 2 · 6 = 12 = 40 − 28.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Dwaj rowerzyści wyjeżdżają jednocześnie z miejscowości A i B odległych o 14 km. Jadąc naprzeciw siebie, spotkają się po pół godzinie. Jadąc w tę samą stronę (od A w kierunku B), pierwszy dogoni drugiego po 3,5 godziny. Oblicz ich prędkości.

Rozwiązanie

a + b = 28 i a − b = 4, więc a = 16 km/h, b = 12 km/h. Sprawdzenie: w pół godziny 8 + 6 = 14 km; w 3,5 godziny pierwszy przejedzie 56 km, drugi 42 km — różnica 14 km.

Lekcja 9.9 · matura podstawowa

Zadania tekstowe z równaniem kwadratowym

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.9.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

W turnieju szachowym każdy gracz rozegrał z każdym innym dokładnie jedną partię. Razem rozegrano 36 partii. Ilu było graczy?

Rozwiązanie

Każdy z n graczy gra z n − 1 przeciwnikami, ale każda partia ma dwóch graczy, więc partii jest n(n − 1)/2. Równanie n(n − 1)/2 = 36 daje n2 − n − 72 = 0, Δ = 1 + 288 = 289 = 172, n = (1 + 17)/2 = 9. Drugie rozwiązanie, n = (1 − 17)/2 = −8, nie jest liczbą graczy.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Czy istnieje wielokąt wypukły, który ma dokładnie 10 przekątnych?

Rozwiązanie

n(n − 3)/2 = 10 ⇔ n2 − 3n − 20 = 0, Δ = 89. √89 nie jest liczbą całkowitą, więc n nie jest naturalne. Sześciokąt ma 9 przekątnych, siedmiokąt 14 — dziesięciu nie ma żaden. Równanie ma rozwiązania, ale zadanie nie.

Zadania z podręcznika Banacha z 1936 roku — niektóre z nowymi liczbami albo realiami.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Przez prostokątny ogród o wymiarach 50 m na 40 m poprowadzono dwie ścieżki tej samej szerokości: jedną wzdłuż, drugą wszerz, tak że się krzyżują. Ścieżki zajmują razem 89 m2. Jaka jest ich szerokość?

Rozwiązanie

50x + 40x − x2 = 89 ⇔ x2 − 90x + 89 = 0 ⇔ (x − 1)(x − 89) = 0. Ścieżka o szerokości 89 m nie zmieściłaby się w ogrodzie, więc x = 1 m.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rowerzysta przejechał w czasie wyprawy 1200 km, każdego dnia tyle samo. Gdyby dziennie przejeżdżał o 10 km mniej, wyprawa trwałaby o 6 dni dłużej. Ile kilometrów przejeżdżał dziennie?

Rozwiązanie

1200/(v − 10) = 1200/v + 6. Po pomnożeniu przez v(v − 10): 1200v = 1200v − 12000 + 6v2 − 60v, czyli v2 − 10v − 2000 = 0, Δ = 100 + 8000 = 8100, v = (10 + 90)/2 = 50. Sprawdzenie: 1200 : 50 = 24 dni, 1200 : 40 = 30 dni — o 6 dni dłużej.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Do pewnej liczby dodano jej odwrotność i otrzymano 5,2. Co to za liczba? (Są dwie takie liczby.)

Rozwiązanie

x + 1/x = 26/5 ⇔ 5x2 − 26x + 5 = 0, Δ = 576, x = (26 ± 24)/10, czyli x = 5 lub x = 1/5. Rzeczywiście: 5 + 1/5 = 5,2. Obie liczby są dobre — tu oba rozwiązania mają sens.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Dwóch piechurów wychodzi jednocześnie z tego samego miejsca: pierwszy idzie na północ z prędkością 3 km/h, drugi na wschód z prędkością 4 km/h. Po ilu godzinach odległość między nimi wyniesie 20 km?

Rozwiązanie

(3t)2 + (4t)2 = 202 ⇔ 25t2 = 400 ⇔ t2 = 16. Czas nie jest ujemny, więc t = 4 h (piechurzy przejdą 12 km i 16 km).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Pole trójkąta prostokątnego jest równe 12 cm2, a suma długości jego przyprostokątnych wynosi 10 cm. Oblicz długości przyprostokątnych.

Rozwiązanie

a(10 − a)/2 = 12 ⇔ a2 − 10a + 24 = 0, Δ = 100 − 96 = 4, a = 4 lub a = 6. Przyprostokątne mają 4 cm i 6 cm (oba rozwiązania opisują ten sam trójkąt).

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Wielokąt wypukły ma 20 przekątnych. Ile ma boków?

Rozwiązanie

n(n − 3)/2 = 20, stąd n = 8.

Lekcja 9.10 · matura rozszerzona

Wzory Viète’a

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.10.

Trzy równania i ich rozwiązania:

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Bez liczenia delty zgadnij rozwiązania równania x2 − 11x + 24 = 0.

Rozwiązanie

We wszystkich przykładach liczba przy x ze zmienionym znakiem jest sumą rozwiązań, a wyraz wolny — iloczynem. Liczby o sumie 11 i iloczynie 24 to 3 i 8. Sprawdzenie: 9 − 33 + 24 = 0 i 64 − 88 + 24 = 0.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Nie rozwiązując równania x2 − 6x + 4 = 0, oblicz x₁2 + x₂2.

Rozwiązanie

Δ = 20 > 0. s = 6, p = 4, x₁2 + x₂2 = s2 − 2p = 36 − 8 = 28.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Nie rozwiązując równania 2x2 − 5x + 1 = 0, oblicz 1/x₁ + 1/x₂.

Rozwiązanie

Δ = 25 − 8 = 17 > 0. s = 5/2, p = 1/2, więc 1/x₁ + 1/x₂ = s/p = (5/2) : (1/2) = 5.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ułóż równanie kwadratowe x2 + bx + c = 0, którego rozwiązaniami są liczby 3 i −5. Wpisz jego lewą stronę.

Rozwiązanie

x2 − (3 + (−5))x + 3 · (−5) = x2 + 2x − 15 = (x − 3)(x + 5).

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozłóż trójmian 2x2 − 5x − 3 na czynniki liniowe.

Rozwiązanie

Δ = 49, x₁ = −1/2, x₂ = 3. 2x2 − 5x − 3 = 2(x + 1/2)(x − 3) = (2x + 1)(x − 3).

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Równanie x2 + bx + 12 = 0 ma dwa rozwiązania, z których jedno jest trzy razy większe od drugiego. Wyznacz b.

Rozwiązanie

x₁ = t, x₂ = 3t. Iloczyn: 3t2 = 12, t = ±2. Dla t = 2 rozwiązania 2 i 6, b = −(2 + 6) = −8; dla t = −2 rozwiązania −2 i −6, b = 8. Sprawdzenie Δ: b2 − 48 = 64 − 48 > 0.

Lekcja 9.11 · matura rozszerzona

Równanie kwadratowe z parametrem

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.11.

W lekcja 9.9 liczba dodana do swojej odwrotności dawała 5,2 — były dwie takie liczby: 5 i 1/5. Banach zapytał dalej: czy przy każdym wyniku taka liczba istnieje?

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Czy istnieje liczba, która dodana do swojej odwrotności daje 1?

Rozwiązanie

x + 1/x = 1 ⇔ x2 − x + 1 = 0, Δ = 1 − 4 = −3 < 0. Ogólnie x + 1/x = a ⇔ x2 − ax + 1 = 0, Δ = a2 − 4. Rozwiązanie istnieje tylko dla a ≤ −2 albo a ≥ 2.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Bok rombu ma 5 cm, a jedna przekątna jest o 2 cm dłuższa od drugiej. Oblicz długości przekątnych.

Rozwiązanie

f2 + (f + 2)2 = 100 ⇔ 2f2 + 4f − 96 = 0 ⇔ f2 + 2f − 48 = 0, Δ = 196, f = (−2 + 14)/2 = 6. Przekątne: 6 cm i 8 cm.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Banach dodał do tego zadania polecenie: bok rombu ma a, różnica przekątnych wynosi d — wykaż, że zadanie nie ma rozwiązania, gdy d > 2a. Który argument to pokazuje?

Rozwiązanie

Połowy przekątnych e/2 i f/2 są przyprostokątnymi trójkąta o przeciwprostokątnej a, więc e/2 < a, czyli e < 2a. Różnica d = e − f jest mniejsza od e, więc d < 2a. Gdy d > 2a, rombu nie ma. (Rachunkiem: f2 + (f + d)2 = 4a2 ma rozwiązanie dodatnie tylko dla d < 2a.)

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Równanie x2 − 6x + m = 0 ma dwa rozwiązania, z których jedno jest 2 razy większe od drugiego. Wyznacz m.

Rozwiązanie

Z sumy (k + 1)t = 6 wyznaczasz t, a m = kt2 = 8.

Lekcja 9.12 · poza programem matury

Równania pierwiastkowe i dwukwadratowe

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.12.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √(x + 2) = x.

Rozwiązanie

x + 2 = x2 ⇔ x2 − x − 2 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −1. Sprawdzenie: √4 = 2 ✓, √1 = 1 ≠ −1 ✗. Rozwiązanie: x = 2.

Zadanie z podręcznika Banacha. Ktoś „udowadnia”, że 3 = 5. Niech a = 3, b = 5, c = 8. Wtedy a = c − b, więc a − c = −b. Mnożymy stronami a = c − b i a − c = −b:

a(a − c) = −b(c − b), czyli a2 − ac = b2 − bc

Dodajemy do obu stron c2/4:

a2 − ac + c2/4 = b2 − bc + c2/4, czyli (a − c/2)2 = (b − c/2)2

Pierwiastkujemy: a − c/2 = b − c/2, więc a = b, czyli 3 = 5.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Gdzie jest błąd?

Rozwiązanie

a − c/2 = −1, b − c/2 = 1. Kwadraty są równe (1 = 1), ale same liczby — przeciwne. Z x2 = y2 wynika tylko x = y lub x = −y, czyli |x| = |y|. Ten sam błąd popełnia, kto po podniesieniu równania do kwadratu nie sprawdza rozwiązań.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √(2x + 3) = x.

Rozwiązanie

2x + 3 = x2 ⇔ x = 3 lub x = −1. √9 = 3 ✓, √1 ≠ −1 ✗. Rozwiązanie: x = 3.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √(x + 7) = x + 1.

Rozwiązanie

x + 7 = x2 + 2x + 1 ⇔ x2 + x − 6 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −3. √9 = 3 = 2 + 1 ✓; √4 = 2 ≠ −2 ✗. Rozwiązanie: x = 2.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie x4 − 13x2 + 36 = 0. Wpisz rozwiązania od najmniejszego.

Rozwiązanie

t2 − 13t + 36 = 0 ⇔ t = 4 lub t = 9. x2 = 4 ⇔ x = ±2, x2 = 9 ⇔ x = ±3. Rozwiązania: −3, −2, 2, 3.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ile rozwiązań ma równanie x4 + 3x2 − 4 = 0?

Rozwiązanie

t2 + 3t − 4 = 0 ⇔ t = 1 lub t = −4. Ujemne t odpada, x2 = 1 ⇔ x = ±1. Dwa rozwiązania.

Gdy w równaniu są dwa pierwiastki, zostaw jeden po każdej stronie i podnieś do kwadratu dwa razy.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż równanie √x + √(x + 5) = 5.

Rozwiązanie

√(x + 5) = 5 − √x ⇒ x + 5 = 25 − 10√x + x ⇒ √x = 2 ⇒ x = 4. Sprawdzenie: √4 + √9 = 2 + 3 = 5 ✓.

Lekcja 9.13 · matura podstawowa

Równania z literami i przekształcanie wzorów

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.13.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Na łące pasą się owce i gęsi. Razem mają 35 głów i 94 nogi. Ile jest owiec, a ile gęsi?

Rozwiązanie

4x + 2(35 − x) = 94 ⇔ 2x = 24 ⇔ x = 12. Owiec 12, gęsi 35 − 12 = 23. Sprawdzenie: 48 + 46 = 94.

Równanie ax = b rozwiązujemy, dzieląc obie strony przez a: x = b/a. Ale co, jeśli a = 0?

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ile rozwiązań ma równanie 0 · x = 5?

Rozwiązanie

0 · x = 0 ≠ 5 dla każdego x — równanie nie ma rozwiązań. Takie równanie nazywamy sprzecznym.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ile rozwiązań ma równanie 0 · x = 0?

Rozwiązanie

0 · x = 0 dla każdego x. Równanie spełnia każda liczba — to równanie tożsamościowe (tożsamość).

Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku: najpierw wzór, potem liczby.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Dwóch piechurów idzie tą samą drogą w tym samym kierunku: pierwszy z prędkością a km/h, drugi b km/h. Na początku drugi jest s km przed pierwszym. Po ilu godzinach pierwszy dogoni drugiego? Podaj wzór, a potem podstaw a = 4,5, b = 4, s = 2.

Rozwiązanie

at = bt + s ⇔ (a − b)t = s ⇔ t = s/(a − b) dla a ≠ b. Dla a = 4,5, b = 4, s = 2: t = 2/0,5 = 4 h. Gdy a = b, równanie jest sprzeczne (s ≠ 0) — piechurzy idą równo i odległość się nie zmienia; gdy a < b, t wychodzi ujemne — pierwszy nigdy nie dogoni drugiego.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Kupiec sprzedaje 1 kg towaru za a zł i zarabia przy tym p% ceny, którą sam zapłacił. Ile zapłacił za 1 kg? Podaj wzór, a potem podstaw a = 4,28, p = 7.

Rozwiązanie

x + px/100 = a ⇔ x(100 + p) = 100a ⇔ x = 100a/(100 + p). Dla a = 4,28, p = 7: x = 428/107 = 4 zł.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Trzej bracia mają dziś a, b i c lat. Po ilu latach najstarszy będzie miał tyle lat, co dwaj pozostali razem? Ze wzoru x = a − b − c dla a = 18, b = 14, c = 9 wychodzi x = −5. Co to znaczy?

Rozwiązanie

a + x = (b + x) + (c + x) ⇔ x = a − b − c. Dla 18, 14, 9: x = −5, czyli 5 lat temu: 13 = 9 + 4. Banach pytał właśnie o to: jakie znaczenie ma wynik ujemny.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pole trapezu to P = (a + b)h/2. Wyznacz z tego wzoru wysokość h.

Rozwiązanie

P = (a + b)h/2 ⇔ 2P = (a + b)h ⇔ h = 2P/(a + b).

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Równanie ax = 3a. Ala: „x = 3”. Bob: „Dla a ≠ 0 x = 3, a dla a = 0 każda liczba jest rozwiązaniem”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. a ≠ 0: x = 3. a = 0: 0 · x = 0 — tożsamość.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Owce i gęsi mają razem 35 głów i 94 nogi. Ile jest owiec?

Rozwiązanie

Owiec (94 − 2 · 35)/2 = 12.

Lekcja 9.14 · matura rozszerzona

Układy z równaniem kwadratowym

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.14.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Liczba dwucyfrowa jest 6 razy większa od iloczynu swoich cyfr. Jeżeli jej cyfry przestawimy, otrzymamy liczbę o 9 większą. Co to za liczba?

Rozwiązanie

Z drugiego równania 9y = 9x + 9, czyli y = x + 1. Wstawiamy do pierwszego: 11x + 1 = 6x(x + 1), czyli 6x2 − 5x − 1 = 0, x = 1 lub x = −1/6. Cyfra musi być naturalna, więc x = 1, y = 2: liczba 12. Banach dodaje: drugie rozwiązanie układu nie ma znaczenia dla zadania.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż układ x + y = 9, xy = 14. Wskazówka Banacha: x i y to rozwiązania równania z2 − 9z + 14 = 0.

Rozwiązanie

z2 − 9z + 14 = 0 ⇔ z = 2 lub z = 7. Układ ma dwa rozwiązania: x = 2, y = 7 oraz x = 7, y = 2.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Ile rozwiązań ma układ 2x2 + 3y2 = 12, x + y = 4?

Rozwiązanie

Po podstawieniu y = 4 − x: 5x2 − 24x + 36 = 0, Δ = 576 − 720 = −144 < 0. Równanie nie ma rozwiązań, więc układ też nie — prosta x + y = 4 omija elipsę 2x2 + 3y2 = 12.

Zadania z podręcznika Banacha z 1936 roku.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Rozwiąż układ x2 + y2 = 104, y − x = 8. Pierwsza para to ta z mniejszym x.

Rozwiązanie

y = x + 8; x2 + (x + 8)2 = 104 ⇔ 2x2 + 16x − 40 = 0 ⇔ x2 + 8x − 20 = 0 ⇔ x = −10 lub x = 2. Pary: (−10, −2) i (2, 10).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Iloczyn cyfr liczby dwucyfrowej wynosi 12. Jeżeli przestawimy jej cyfry, otrzymamy liczbę większą o 36. Co to za liczba?

Rozwiązanie

y − x = 4, x(x + 4) = 12 ⇔ x2 + 4x − 12 = 0 ⇔ x = 2 lub x = −6. Cyfry 2 i 6: liczba 26 (62 − 26 = 36).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Jeżeli długość prostokąta zmniejszymy o 3 m, a szerokość o 1 m, otrzymamy prostokąt o polu dwa razy mniejszym. Jeżeli jednak długość zwiększymy o 9 m, a szerokość zmniejszymy o 2 m, pole się nie zmieni. Oblicz boki prostokąta.

Rozwiązanie

Z drugiego równania xy − 2x + 9y − 18 = xy, czyli x = (9y − 18)/2. Pierwsze: 2(x − 3)(y − 1) = xy. Po wstawieniu: 3y2 − 16y + 16 = 0, y = 4 lub y = 4/3. Dla y = 4/3 wychodzi x = −3 — odpada. Boki: 9 m i 4 m. Sprawdzenie: 6 · 3 = 18 = 36 : 2, 18 · 2 = 36.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma 65 cm, a różnica przyprostokątnych wynosi 23 cm. Oblicz przyprostokątne.

Rozwiązanie

x2 + (x + 23)2 = 4225 ⇔ x2 + 23x − 1848 = 0, Δ = 529 + 7392 = 7921 = 892, x = (−23 + 89)/2 = 33, y = 56. Sprawdzenie: 332 + 562 = 1089 + 3136 = 4225 = 652. Ujemne rozwiązanie nie jest długością.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

W trójkącie równoramiennym suma ramienia i podstawy wynosi 11 cm, a wysokość opuszczona na podstawę ma 4 cm. Oblicz boki trójkąta.

Rozwiązanie

16 + a2/4 = (11 − a)2 ⇔ 3a2 − 88a + 420 = 0, a = 6 lub a = 70/3. Drugie rozwiązanie daje ujemne ramię, więc podstawa 6 cm, ramię 5 cm (trójkąt z dwóch trójkątów 3–4–5).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Suma licznika i mianownika pewnego ułamka o dodatnim liczniku i mianowniku wynosi 33. Jeżeli licznik zwiększymy o 39, a mianownik o 20, otrzymamy ułamek dwa razy większy. Co to za ułamek?

Rozwiązanie

y = 33 − x; x(33 − x) + 40x − 39(33 − x) = 0 ⇔ x2 − 112x + 1287 = 0, Δ = 7396 = 862, x = 13 lub x = 99. Dla x = 99 mianownik byłby ujemny (−66), więc ułamek 13/20. Sprawdzenie: 52/40 = 13/10 = 2 · 13/20.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Odcinek długości 2 podzielono na dwie części tak, że dłuższa część jest średnią geometryczną całego odcinka i krótszej części (Banach: „tzw. złoty podział”). Ile ma dłuższa część?

Rozwiązanie

x2 = 2(2 − x) ⇔ x2 + 2x − 4 = 0 ⇔ x = −1 + √5 ≈ 1,236 (drugie rozwiązanie jest ujemne). Stosunek całości do dłuższej części: 2 : (√5 − 1) = (1 + √5)/2 ≈ 1,618 — złota liczba, ten sam stosunek co dłuższej części do krótszej.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Układ x + y = 9, xy = 14. Jakie liczby są wartościami x i y? Podaj mniejszą i większą.

Rozwiązanie

Liczby 2 i 7 — w dowolnej kolejności, więc układ ma dwa rozwiązania.

Lekcja 9.15 · matura podstawowa

Zadania z równaniem wymiernym

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 9.15.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pewna instytucja rozdzieliła 1800 zł po równo między potrzebujących. W następnym roku potrzebujących było o połowę więcej, więc każdy dostał o 20 zł mniej. Ilu potrzebujących otrzymało pieniądze w pierwszym roku?

Rozwiązanie

1800/n − 1800/(1,5n) = 20 ⇔ 1800/n − 1200/n = 20 ⇔ 600/n = 20 ⇔ n = 30. Pierwszy rok: 30 osób po 60 zł; drugi: 45 osób po 40 zł.

Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku — niektóre z nowymi realiami.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Do zbiornika prowadzą trzy rury. Gdy woda płynie pierwszą i drugą rurą, zbiornik napełnia się w 84 minuty; drugą i trzecią — w 28 minut; pierwszą i trzecią — w 30 minut. W jakim czasie napełni zbiornik każda rura osobno?

Rozwiązanie

Dodając równania: 2(a + b + c) = 5/420 + 15/420 + 14/420 = 34/420, więc a + b + c = 17/420. Stąd c = 17/420 − 1/84 = 12/420 = 1/35, a = 17/420 − 1/28 = 2/420 = 1/210, b = 17/420 − 1/30 = 3/420 = 1/140. Czasy: 210, 140 i 35 minut.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Nieuczciwy sprzedawca dolał wody do 5 l mleka. Litr mleka ważył 1,04 kg, litr wody waży 1 kg, a litr rozcieńczonego mleka waży 1,02 kg. Ile litrów wody dolano?

Rozwiązanie

5,2 + x = 5,1 + 1,02x ⇔ 0,1 = 0,02x ⇔ x = 5. Dolano 5 l wody — tyle, ile było mleka.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ile kilogramów wody trzeba odparować z 66 kg syropu cukrowego o stężeniu 48%, żeby otrzymać syrop o stężeniu 64%?

Rozwiązanie

Cukier: 31,68 kg. 31,68 = 0,64(66 − x) ⇔ 66 − x = 49,5 ⇔ x = 16,5 kg. W podręczniku Banacha to samo zadanie dotyczyło destylacji alkoholu.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pierwszy pociąg przejeżdża drogę AB w czasie o 2 godziny krótszym niż drugi. Gdy jadą w tym samym kierunku, odległość między nimi rośnie o 30 km na godzinę, a gdy jadą naprzeciw siebie — zmienia się o 150 km na godzinę. Jak długa jest droga AB?

Rozwiązanie

v₁ + v₂ = 150 i v₁ − v₂ = 30, więc v₁ = 90 km/h, v₂ = 60 km/h. d/60 − d/90 = 2 ⇔ d/180 = 2 ⇔ d = 360 km. Czasy: 4 h i 6 h.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Suma dwóch liczb podzielona przez ich różnicę daje 3, a suma ich odwrotności wynosi 0,5. Co to za liczby?

Rozwiązanie

x + y = 3x − 3y ⇔ x = 2y. Wtedy 1/(2y) + 1/y = 3/(2y) = 1/2 ⇔ y = 3, x = 6. Sprawdzenie: 9 : 3 = 3, 1/6 + 1/3 = 1/2.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Księgarnia sprzedała 600 egzemplarzy książki po 30 zł, a resztę nakładu po 20 zł. Średnia cena sprzedanego egzemplarza wyniosła 27,50 zł. Jaki był nakład książki?

Rozwiązanie

(18 000 + 20n − 12 000)/n = 27,5 ⇔ 6000 + 20n = 27,5n ⇔ n = 800. Sprawdzenie: (18 000 + 4000)/800 = 27,50 zł.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pociąg osobowy przejeżdża w pewnym czasie 200 km, a pośpieszny w tym samym czasie 320 km. Pociąg towarowy przejeżdża 270 km w czasie o 5 godzin dłuższym. Prędkość pośpiesznego jest równa sumie prędkości osobowego i towarowego. Oblicz prędkości pociągów.

Rozwiązanie

Towarowy: 320/t − 200/t = 120/t. Jego czas: 270 : (120/t) = 2,25t = t + 5, więc t = 4 h. Prędkości: 200 : 4 = 50, 320 : 4 = 80, 120 : 4 = 30 km/h. Towarowy jedzie 270 : 30 = 9 h = 4 + 5 h.

Lekcja 10.2 · matura podstawowa

Funkcja liniowa

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 10.2.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Skąd wiadomo, że wykres y = mx jest prostą, a nie lekko wygiętą linią? Banach dowodził tego tak: weź punkt M(1, m) i dowolny punkt P(a, ma) wykresu. Opuść z nich prostopadłe na oś x — powstaną trójkąty OMM′ i OPP′ z kątem prostym przy M′ i P′. Który argument kończy dowód?

Rozwiązanie

MM′ : OM′ = m : 1 = m, a PP′ : OP′ = ma : a = m. Trójkąty prostokątne OMM′ i OPP′ mają proporcjonalne przyprostokątne, więc są podobne i kąty MOM′ i POP′ są równe. Zatem każdy punkt P wykresu leży na prostej OM. Wykres y = mx + n to ta sama prosta przesunięta o n w pionie.

Lekcja 10.9 · matura podstawowa

Proporcjonalność prosta i odwrotna

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 10.9.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Z dwóch zazębionych kół drugie ma o 27 zębów więcej niż pierwsze. Gdy pierwsze koło wykonało 240 obrotów, drugie obróciło się tylko 150 razy. Ile zębów ma każde koło?

Rozwiązanie

Przez styk przechodzi tyle samo zębów obu kół: 240x = 150(x + 27) ⇔ 90x = 4050 ⇔ x = 45. Koła mają 45 i 72 zęby.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Suwak ustawia liczbę robotników x, wykres pokazuje liczbę dni y = 120/x.

Podsumowanie

Liczba dni jest odwrotnie proporcjonalna do liczby robotników: y = 120/x, iloczyn xy = 120 jest stały.

Zadania z podręcznika Banacha z 1935 roku — niektóre z nowymi cenami.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Zapas żywności wystarczy pewnej liczbie osób na 40 dni. Gdyby osób było o 8 mniej, ten sam zapas wystarczyłby na 60 dni. Ile było osób?

Rozwiązanie

Zapas to 40n porcji dziennych: 40n = 60(n − 8) ⇔ 20n = 480 ⇔ n = 24. Sprawdzenie: 24 · 40 = 16 · 60 = 960.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pewna liczba robotników wykonuje pracę w 6 dni. Gdyby było ich o 4 więcej, skończyliby w 4 dni. Ilu było robotników?

Rozwiązanie

6n = 4(n + 4) ⇔ 2n = 16 ⇔ n = 8. Praca to 48 dniówek: 8 · 6 = 12 · 4.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Pociąg jadący ze stałą prędkością przejechał 165 km. Gdyby jechał o 20 km/h szybciej, w tym samym czasie przejechałby 225 km. Z jaką prędkością jechał?

Rozwiązanie

Czas ten sam, więc droga jest wprost proporcjonalna do prędkości: 165(v + 20) = 225v ⇔ 60v = 3300 ⇔ v = 55 km/h.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Odległość dwóch miejscowości na mapie w skali 1 : 25 000 jest o 2,7 cm większa niż na mapie w skali 1 : 40 000. Jaka jest rzeczywista odległość tych miejscowości?

Rozwiązanie

d/25 000 − d/40 000 = 2,7 cm ⇔ d · (8 − 5)/200 000 = 2,7 ⇔ d = 180 000 cm = 1,8 km. Na mapach: 7,2 cm i 4,5 cm.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Ojciec postanowił podzielić 6000 zł między trzech synów proporcjonalnie do ich wieku: 20, 15 i 25 lat. Ile dostanie najstarszy?

Rozwiązanie

60 części po 100 zł: synowie dostają 2000, 1500 i 2500 zł.

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

6 pracowników wykonuje pracę w 20 dni. W ilu dniach wykona ją 10 pracowników?
Rozwiązanie 6 · 20 dniówek podzielone przez 10 daje 12 dni.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Dwa zazębione koła mają 30 i 45 zębów. Ile obrotów wykona drugie koło, gdy pierwsze wykona 60 obrotów?

Rozwiązanie 30 · 60 zębów przechodzi przez styk, więc drugie koło wykona 40 obrotów.

Lekcja 17.4 · matura podstawowa

Dane w tabeli i na wykresie

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 17.4.

Tablica z podręcznika Banacha: liczba urodzeń i zgonów na 1000 mieszkańców Polski.

RokUrodzenia na 1000Zgony na 1000
191930,526,4
192032,226,3
192132,720,7
192235,219,8
192335,617,3
192434,617,9
192535,216,7
192633,017,8
192731,617,4
192832,316,4
192932,016,7
193032,315,6
193130,215,5
193228,715,0
193326,514,2

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Przyrost naturalny to różnica: urodzenia − zgony. W którym roku był największy?

Rozwiązanie

Przyrost w latach 1923, 1924, 1925: 18,3; 16,7; 18,5. Największy w 1925 r. — 18,5 na 1000. Najwięcej urodzeń było w 1923 r., ale wtedy było też więcej zgonów.

Wykres przyrostu naturalnego (urodzenia − zgony na 1000 mieszkańców) z tablicy Banacha. Punkty z kolejnych lat połączono odcinkami. Suwak wybiera rok.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Przyrost: 4,1 (1919), 5,9, 12,0, 15,4, 18,3, 16,7, 18,5 (1925), 15,2, 14,2, 15,9, 15,3, 16,7, 14,7, 13,7, 12,3 (1933).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Wykres z osią pionową od 430.

Podsumowanie

1930: 489, 1932: 437 mln m³ — różnica 52 mln m³.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Te same dane, oś pionowa od zera.

Podsumowanie

Na osi od zera widać prawdziwą skalę zmian: wydobycie wahało się między 437 a 489 mln m³.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Temperatura wrzenia wody na różnych wysokościach (tablica z podręcznika Banacha):

Wysokość (m n.p.m.)0100200300400500600700800900
Temperatura wrzenia (°C)100,0099,6799,3398,9998,6598,3497,9997,6797,3297,00

O ile mniej więcej stopni obniża się temperatura wrzenia na każde 300 m wysokości?

Rozwiązanie

Co 300 m: 100,00 → 98,99 → 97,99 → 97,00 — za każdym razem o około 1 °C.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Kasprowy Wierch ma wysokość 1987 m n.p.m. — więcej niż w tablicy. Zakładając, że temperatura wrzenia spada dalej tak samo (o około 1 °C na 300 m), oszacuj, w jakiej temperaturze wrze tam woda.

Rozwiązanie

1987 : 300 ≈ 6,6, więc temperatura wrzenia ≈ 100 − 6,6 ≈ 93,4 °C. Wyjście poza zakres tablicy (ekstrapolacja) to tylko oszacowanie — tu bliskie rzeczywistości (ok. 93,5 °C).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Największa ilość soli, którą można rozpuścić w 100 g wody (tablica z podręcznika Banacha):

Temperatura wody (°C)0101520406080100
Sól w 100 g wody (g)35,735,835,936,036,6373839

Ile najwięcej soli rozpuścisz w 250 g wody o temperaturze 20 °C?

Rozwiązanie

2,5 · 36,0 = 90 g. Rozpuszczalność soli prawie nie zależy od temperatury: między 0 °C a 100 °C rośnie tylko z 35,7 do 39 g.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Zbiory żyta w Polsce (tablica z podręcznika Banacha):

Rok1927192819291930193119321933
Żyto (mln kwintali)58,961,170,169,657,061,170,7

Oblicz średnie roczne zbiory (z dokładnością do 0,1) i medianę.

Rozwiązanie

Średnia: 448,5 : 7 ≈ 64,1 mln kwintali. Uporządkowane: 57,0; 58,9; 61,1; 61,1; 69,6; 70,1; 70,7 — mediana to czwarta liczba, 61,1.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Liczba urodzeń na 1000 mieszkańców Polski w latach 1927–1933 wynosiła kolejno: 31,6; 32,3; 32,0; 32,3; 30,2; 28,7; 26,5. Mediana tych danych jest równa

Rozwiązanie

26,5; 28,7; 30,2; 31,6; 32,0; 32,3; 32,3 — mediana to czwarta liczba: 31,6. Odpowiedź A.

Dwa zadania z danymi z tablic Banacha. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Temperatura wody (°C)0101520406080100
Sól w 100 g wody (g)35,735,835,936,036,6373839

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

W 1921 r. urodzenia wynosiły 32,7 na 1000 mieszkańców, a zgony 20,7 na 1000. Ile wynosił przyrost naturalny na 1000 mieszkańców?

Rozwiązanie

Przyrost: 12 na 1000 mieszkańców.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Korzystając z tablicy rozpuszczalności soli: ile najwięcej soli rozpuścisz w 200 g wody o temperaturze 0 °C?

Rozwiązanie

Najwięcej 71,4 g soli.

Lekcja 19.2 · matura podstawowa

Dowody algebraiczne

Wyjaśnienie, modele i pozostałe zadania: lekcja 19.2.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Zadanie Banacha: jeżeli x = p2 − q2 i y = 2pq, to √(x2 + y2) jest liczbą całkowitą (dla całkowitych p, q). Zapisz √(x2 + y2) jako wyrażenie z p i q.

Rozwiązanie

x2 + y2 = (p2 − q2)2 + 4p2q2 = p4 + 2p2q2 + q4 = (p2 + q2)2, więc √(x2 + y2) = p2 + q2 — liczba całkowita. Tak powstają wszystkie trójki pitagorejskie: p = 2, q = 1 daje 3, 4, 5; p = 3, q = 2 daje 5, 12, 13.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Podstaw p = 4, q = 1 do wzorów x = p2 − q2, y = 2pq. Jaką długość ma przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego o przyprostokątnych x i y?

Rozwiązanie

x = 16 − 1 = 15, y = 8, przeciwprostokątna p2 + q2 = 17. Sprawdzenie: 152 + 82 = 225 + 64 = 289 = 172.

Dalej

Więcej w kursie

Każde zadanie pochodzi z lekcji kursu „Matematyka od nowa” — tam jest wyjaśnienie krok po kroku, model do manipulowania i seria ćwiczeń.