Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.6

Lekcja 9.6 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Jak rozwiązać równanie w postaci iloczynowej i proste równanie wymierne?

Równanie (x − 1)(x + 2)(x − 3) = 0 wygląda na trudne, a rozwiązuje się je w pamięci. Wystarczy jedna własność zera: iloczyn jest zerem tylko wtedy, gdy któryś z czynników jest zerem.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Iloczyn jest równy 0 wtedy i tylko wtedy, gdy co najmniej jeden czynnik jest równy 0. Dlatego (x − 1)(x + 2)(x − 3) = 0 ⇔ x = 1 lub x = −2 lub x = 3. Równanie trzeba najpierw doprowadzić do postaci „iloczyn = 0”: wyłączyć wspólny czynnik (x3 − 4x = x(x − 2)(x + 2)) albo pogrupować wyrazy. W równaniu wymiernym najpierw ustala się dziedzinę: mianownik nie może być zerem.

Krok 1 · Zadanie

Iloczyn równy zero

Rozwiąż (x − 2)(x + 5) = 0.

Rozwiązanie

x − 2 = 0 lub x + 5 = 0, czyli x = 2 lub x = −5.

Krok 2 · Przekształcenie

Gdzie wielomian się zeruje

Wykres W(x) = (x − 1)(x + 2)(x − 3). Suwak przesuwa punkt po wykresie — obserwuj, kiedy y = 0.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

(x − 1)(x + 2)(x − 3) = 0 ⇔ x = 1 lub x = −2 lub x = 3.

Krok 3 · Model

Własność zera

a · b = 0 ⇔ a = 0 lub b = 0. Dla iloczynu wielu czynników tak samo: wystarczy, że jeden jest zerem. Ta własność działa tylko dla zera: z a · b = 6 nic jeszcze nie wiadomo o a ani b.

Rozwiąż x(x − 4)(2x + 1) = 0. Podaj rozwiązania od najmniejszego.

Rozwiązanie

x = 0 lub x = 4 lub x = −1/2.

Kasia rozwiązuje (x − 1)(x + 2) = 6 tak: „x − 1 = 6 lub x + 2 = 6”. Czy to dobra metoda?

Rozwiązanie

Nie. Tylko zero ma tę własność, że iloczyn jest nim wtedy i tylko wtedy, gdy któryś czynnik nim jest. Przy (x − 1)(x + 2) = 6 trzeba wymnożyć i przenieść 6 na lewą stronę.

Krok 4 · Badanie modelu

Doprowadź do iloczynu; równania wymierne

Rozwiąż x3 − 4x = 0. Podaj rozwiązania od najmniejszego.

Rozwiązanie

x3 − 4x = x(x2 − 4) = x(x − 2)(x + 2) = 0, więc x = −2, 0 lub 2.

Rozwiąż (x + 1)/(x − 2) = 3.

Rozwiązanie

Dziedzina: x ≠ 2. x + 1 = 3(x − 2) ⇔ x + 1 = 3x − 6 ⇔ 2x = 7 ⇔ x = 7/2 (należy do dziedziny).

Rozwiąż (x2 − 4)/(x − 2) = 0.

Rozwiązanie

Dziedzina: x ≠ 2. Ułamek jest zerem, gdy licznik x2 − 4 = 0, czyli x = ±2. Po odrzuceniu x = 2 zostaje x = −2.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Strategia: najpierw iloczyn

  1. Wszystko na jedną stronę, po drugiej ma zostać 0.
  2. Rozłóż na czynniki: wyłącz wspólny czynnik (x3 − 4x = x(x2 − 4)), skorzystaj ze wzorów skróconego mnożenia albo pogrupuj wyrazy: x3 + 2x2 − 9x − 18 = x2(x + 2) − 9(x + 2) = (x + 2)(x2 − 9).
  3. Przyrównaj każdy czynnik do zera. Czynnik kwadratowy rozwiąż deltą.
  4. Równanie wymierne: zacznij od dziedziny (mianowniki ≠ 0), pomnóż przez mianowniki, na końcu odrzuć rozwiązania spoza dziedziny.

Sprawdź na wykresie wynik grupowania z punktu 2.

Wykres W(x) = x³ + 2x² − 9x − 18 = (x + 2)(x − 3)(x + 3).

Podsumowanie

x3 + 2x2 − 9x − 18 = (x + 2)(x2 − 9) = (x + 2)(x − 3)(x + 3) = 0 ⇔ x ∈ {−3, −2, 3}.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Iloczyn liczb różnych od zera nigdy nie jest zerem, więc jeśli iloczyn to 0, któryś czynnik musi być zerem. Liczbę 6 można natomiast dostać z wielu różnych par (2 · 3, 1 · 6, 0,5 · 12…), więc z „iloczyn = 6” nie wynika nic o pojedynczym czynniku.

Krok 6 · Seria zadań

Ćwiczenia

Rozwiąż x3 − 3x2 − 4x + 12 = 0. Podaj rozwiązania od najmniejszego.

Rozwiązanie

(x − 3)(x2 − 4) = (x − 3)(x − 2)(x + 2) = 0 ⇔ x ∈ {−2, 2, 3}.

Rozwiąż 2/(x + 1) = 1/(x − 1).

Rozwiązanie

Dziedzina: x ∉ {−1, 1}. 2(x − 1) = x + 1 ⇔ x = 3 (należy do dziedziny).

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Równanie x(x − 3) = x. Ala dzieli obie strony przez x: „x − 3 = 1, więc x = 4”. Bob: „x(x − 3) − x = 0, x(x − 4) = 0, więc x = 0 lub x = 4”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. Ala podzieliła przez x, nie sprawdzając, czy x może być zerem — i zgubiła rozwiązanie x = 0.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt każde).

Równanie (x2 − 1)(x + 3) = 0 ma

Rozwiązanie

x ∈ {−3, −1, 1} — trzy rozwiązania. Odpowiedź A.

Rozwiązaniem równania (2x − 1)/(x + 3) = 1 jest liczba

Rozwiązanie

Dziedzina: x ≠ −3. 2x − 1 = x + 3 ⇔ x = 4. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Rozwiąż (x − 1)(x + 4)(x − 6) = 0. Podaj rozwiązania od najmniejszego.

Rozwiązanie

x ∈ {−4, 1, 6}.

Rozwiąż (x + 3)/(x − 1) = 2.

Rozwiązanie

x = 5.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.6) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.6) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.