Jak rozwiązać równanie kwadratowe? Dopełnianie do kwadratu i skąd się bierze delta
Wzór na deltę wygląda jak zaklęcie. Tymczasem to zapis jednego pomysłu sprzed tysiąca lat: dołożyć brakujący róg, żeby x2 i kafelki x złożyły się w pełny kwadrat.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Równanie ax2 + bx + c = 0 (a ≠ 0) rozwiązuje się, dopełniając do kwadratu: x2 + 6x = 16 ⇔ x2 + 6x + 9 = 25 ⇔ (x + 3)2 = 25 ⇔ x = 2 lub x = −8. To samo zrobione ogólnie daje wyróżnik Δ = b2 − 4ac i wzory x = (−b ± √Δ)/(2a). Δ > 0 — dwa rozwiązania, Δ = 0 — jedno, Δ < 0 — brak. Równania niepełne rozwiązuje się szybciej: x2 − 3x = 0 ⇔ x(x − 3) = 0.
Krok 1 · Zadanie
Prostokątna działka
Prostokątna działka ma powierzchnię 40 m2, a jej długość jest o 3 m większa od szerokości. Jaka jest szerokość?
Rozwiązanie
x(x + 3) = 40, czyli x2 + 3x − 40 = 0. Dla x = 5: 5 · 8 = 40. (Drugie rozwiązanie równania, x = −8, nie ma sensu jako długość.)
Krok 2 · Przekształcenie
Dopełnij do kwadratu
Równanie x2 + 6x = 16. Kafelek x2 i sześć kafelków x ułożono w kształt litery L — po trzy z dwóch stron. W rogu brakuje kawałka do pełnego kwadratu. Każdą jedynkę dokładasz po obu stronach równania.
Dokładaj jedynki suwakiem.
Podsumowanie
x2 + 6x + 9 = 16 + 9, czyli (x + 3)2 = 25. Stąd x + 3 = ±5, x = 2 lub x = −8.
Dopełnianie zrobione dla dowolnych liczb: x2 + bx dopełnia się do (x + b/2)2, dokładając (b/2)2. Dla równania ax2 + bx + c = 0 (dzielimy najpierw przez a) wychodzi:
Rozwiązania: x = (−b − √Δ)/(2a) i x = (−b + √Δ)/(2a); dla Δ = 0: x = −b/(2a).
Równania niepełne — bez delty: x2 − 9 = 0 ⇔ x = ±3; x2 − 3x = 0 ⇔ x(x − 3) = 0 ⇔ x = 0 lub x = 3.
Na kafelkach poniżej zobacz, ile trzeba dołożyć przy różnej liczbie kafelków x.
Pierwszy suwak to połowa liczby kafelków x (b/2), drugi — dokładane jedynki.
Podsumowanie
x2 + 8x + 16 = (x + 4)2.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Dziesięć kafelków x dzielę na dwie grupy po 5 i układam z dwóch stron kwadratu x2. W rogu brakuje kwadratu 5 na 5, czyli 25. Zatem x2 + 10x + 25 = (x + 5)2: dodaje się kwadrat połowy współczynnika przy x.
Krok 6 · Seria zadań
Równania kwadratowe
Rozwiąż x2 − 3x = 0.
Rozwiązanie
x(x − 3) = 0 ⇔ x = 0 lub x = 3.
Rozwiąż 4x2 = 9.
Rozwiązanie
x2 = 9/4 ⇔ x = −3/2 lub x = 3/2.
Iloczyn dwóch kolejnych liczb naturalnych wynosi 132. Jaka jest mniejsza z nich?
Rozwiązanie
x2 + x − 132 = 0, Δ = 529, √Δ = 23, x = (−1 + 23)/2 = 11 (drugie rozwiązanie −12 nie jest liczbą naturalną). Liczby: 11 i 12.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Równanie x2 = 16. Ala: „x = 4”. Bob: „x = 4 lub x = −4”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: x2 = 16 ⇔ x = 4 lub x = −4. Pierwiastek √16 = 4 to tylko jedno z nich.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie z krótką odpowiedzią (na egzaminie 2 pkt za pełne rozwiązanie).
Rozwiązaniami równania x2 − 2x − 8 = 0 są liczby
Rozwiązanie
Δ = 36, x = (2 ± 6)/2, czyli x = −2 lub x = 4. Odpowiedź A.
Rozwiąż równanie 3x2 − 2x − 1 = 0.
Rozwiązanie
Δ = 4 + 12 = 16, √Δ = 4, x = (2 − 4)/6 = −1/3 lub x = (2 + 4)/6 = 1.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz wyróżnik Δ równania x² + 3x − 4 = 0.
Rozwiązanie
Δ = 25.
Rozwiąż x² − 5x + 6 = 0.
Rozwiązanie
x = 2 lub x = 3.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: równanie kwadratowe rozwiązuje się, dopełniając do kwadratu — wzór z deltą to tylko gotowy wynik tego dopełniania. Znak Δ mówi, ile jest rozwiązań, a parabola pokazuje, gdzie przecina oś x.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś