Strona główna / Matematyka od nowa / Część 9: Wyrażenia i równania / Lekcja 9.5

Lekcja 9.5 · ok. 19 minut · matura podstawowa

Jak rozwiązać równanie kwadratowe? Dopełnianie do kwadratu i skąd się bierze delta

Wzór na deltę wygląda jak zaklęcie. Tymczasem to zapis jednego pomysłu sprzed tysiąca lat: dołożyć brakujący róg, żeby x2 i kafelki x złożyły się w pełny kwadrat.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Równanie ax2 + bx + c = 0 (a ≠ 0) rozwiązuje się, dopełniając do kwadratu: x2 + 6x = 16 ⇔ x2 + 6x + 9 = 25 ⇔ (x + 3)2 = 25 ⇔ x = 2 lub x = −8. To samo zrobione ogólnie daje wyróżnik Δ = b2 − 4ac i wzory x = (−b ± √Δ)/(2a). Δ > 0 — dwa rozwiązania, Δ = 0 — jedno, Δ < 0 — brak. Równania niepełne rozwiązuje się szybciej: x2 − 3x = 0 ⇔ x(x − 3) = 0.

Krok 1 · Zadanie

Prostokątna działka

Prostokątna działka ma powierzchnię 40 m2, a jej długość jest o 3 m większa od szerokości. Jaka jest szerokość?

Rozwiązanie

x(x + 3) = 40, czyli x2 + 3x − 40 = 0. Dla x = 5: 5 · 8 = 40. (Drugie rozwiązanie równania, x = −8, nie ma sensu jako długość.)

Krok 2 · Przekształcenie

Dopełnij do kwadratu

Równanie x2 + 6x = 16. Kafelek x2 i sześć kafelków x ułożono w kształt litery L — po trzy z dwóch stron. W rogu brakuje kawałka do pełnego kwadratu. Każdą jedynkę dokładasz po obu stronach równania.

Dokładaj jedynki suwakiem.

Podsumowanie

x2 + 6x + 9 = 16 + 9, czyli (x + 3)2 = 25. Stąd x + 3 = ±5, x = 2 lub x = −8.

Krok 3 · Model

Dwa rozwiązania z kwadratu

Rozwiąż (x + 3)2 = 25.

Rozwiązanie

x + 3 = 5 ⇒ x = 2; x + 3 = −5 ⇒ x = −8.

Równanie x2 − 5x + 6 = 0. Oblicz wyróżnik i rozwiązania.

Rozwiązanie

Δ = 25 − 24 = 1, √Δ = 1, x = (5 − 1)/2 = 2 lub x = (5 + 1)/2 = 3. Sprawdzenie: x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3).

Krok 4 · Badanie modelu

Ile rozwiązań?

Rozwiązania równania x2 − 4x + c = 0 to miejsca, w których parabola y = x2 − 4x + c przecina oś x. Suwak c przesuwa parabolę w górę i w dół.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Dla x2 − 4x + c: Δ = 16 − 4c. c < 4 — dwa rozwiązania, c = 4 — jedno, c > 4 — brak.

Ile rozwiązań ma równanie 2x2 + x + 3 = 0?

Rozwiązanie

Δ = 1 − 24 = −23 < 0 — brak rozwiązań rzeczywistych.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Skąd się bierze wzór z deltą

Dopełnianie zrobione dla dowolnych liczb: x2 + bx dopełnia się do (x + b/2)2, dokładając (b/2)2. Dla równania ax2 + bx + c = 0 (dzielimy najpierw przez a) wychodzi:

(x + b/(2a))2 = (b2 − 4ac)/(4a2)

Na kafelkach poniżej zobacz, ile trzeba dołożyć przy różnej liczbie kafelków x.

Pierwszy suwak to połowa liczby kafelków x (b/2), drugi — dokładane jedynki.

Podsumowanie

x2 + 8x + 16 = (x + 4)2.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Dziesięć kafelków x dzielę na dwie grupy po 5 i układam z dwóch stron kwadratu x2. W rogu brakuje kwadratu 5 na 5, czyli 25. Zatem x2 + 10x + 25 = (x + 5)2: dodaje się kwadrat połowy współczynnika przy x.

Krok 6 · Seria zadań

Równania kwadratowe

Rozwiąż x2 − 3x = 0.

Rozwiązanie

x(x − 3) = 0 ⇔ x = 0 lub x = 3.

Rozwiąż 4x2 = 9.

Rozwiązanie

x2 = 9/4 ⇔ x = −3/2 lub x = 3/2.

Iloczyn dwóch kolejnych liczb naturalnych wynosi 132. Jaka jest mniejsza z nich?

Rozwiązanie

x2 + x − 132 = 0, Δ = 529, √Δ = 23, x = (−1 + 23)/2 = 11 (drugie rozwiązanie −12 nie jest liczbą naturalną). Liczby: 11 i 12.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Równanie x2 = 16. Ala: „x = 4”. Bob: „x = 4 lub x = −4”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: x2 = 16 ⇔ x = 4 lub x = −4. Pierwiastek √16 = 4 to tylko jedno z nich.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (1 pkt) i zadanie z krótką odpowiedzią (na egzaminie 2 pkt za pełne rozwiązanie).

Rozwiązaniami równania x2 − 2x − 8 = 0 są liczby

Rozwiązanie

Δ = 36, x = (2 ± 6)/2, czyli x = −2 lub x = 4. Odpowiedź A.

Rozwiąż równanie 3x2 − 2x − 1 = 0.

Rozwiązanie

Δ = 4 + 12 = 16, √Δ = 4, x = (2 − 4)/6 = −1/3 lub x = (2 + 4)/6 = 1.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Oblicz wyróżnik Δ równania x² + 3x − 4 = 0.

Rozwiązanie

Δ = 25.

Rozwiąż x² − 5x + 6 = 0.

Rozwiązanie

x = 2 lub x = 3.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (9.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (9.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.