Ciąg geometryczny: wzór na n-ty wyraz i na sumę n wyrazów
Legenda mówi, że wynalazca szachów poprosił władcę o ziarno ryżu na pierwszym polu, dwa na drugim, cztery na trzecim — i tak dalej, za każdym razem dwa razy więcej. Władca się zgodził, zanim ktokolwiek policzył, ile to jest.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Ciąg geometryczny to ciąg, w którym każdy następny wyraz powstaje przez pomnożenie poprzedniego przez tę samą liczbę q (iloraz ciągu): an+1 = an · q. Wzór na n-ty wyraz: an = a1 · qn−1. Dla a1 > 0 i q > 1 ciąg rośnie, dla 0 < q < 1 maleje, dla q < 0 znaki wyrazów się zmieniają. Trzy liczby x, y, z tworzą ciąg geometryczny ⇔ y2 = xz. Suma n początkowych wyrazów (q ≠ 1): Sn = a1 · (1 − qn)/(1 − q); dla q = 1: Sn = n · a1.
Krok 1 · Zadanie
Ziarna na szachownicy
Na pierwszym polu szachownicy leży 1 ziarno, na drugim 2, na trzecim 4 — na każdym następnym dwa razy więcej niż na poprzednim. Słupki to liczby ziaren na kolejnych polach, podświetlone — pola od 1 do n.
Ile ziaren leży łącznie na pierwszych 10 polach?
Rozwiązanie
1 + 2 + 4 + … + 512 = 1023 = 210 − 1.
Krok 2 · Przekształcenie
Suwak ilorazu
Ciąg an = qn−1 (pierwszy wyraz 1). Skala osi dopasowuje się do wyrazów.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
an = a1 · qn−1. O zachowaniu ciągu decyduje q (i znak a1).
Krok 3 · Model
Wzory ciągu geometrycznego
an = a1 · qn−1, a ogólniej am = ak · qm−k.
q = an+1 : an (gdy wyrazy są różne od zera).
Trzy liczby x, y, z (w tej kolejności) tworzą ciąg geometryczny ⇔ y2 = x · z.
Sn = a1 · (1 − qn)/(1 − q) dla q ≠ 1; dla q = 1: Sn = n · a1.
W ciągu geometrycznym a1 = 3 i q = 2. Oblicz a6 i S6.
W arytmetycznym każdy krok dodaje tę samą liczbę r, więc słupki rosną (lub maleją) równymi schodkami — jak punkty na prostej. W geometrycznym każdy krok mnoży przez q, więc przyrosty są coraz większe (dla q > 1) albo coraz mniejsze (dla 0 < q < 1) — słupki rosną lub maleją wykładniczo.
Krok 6 · Seria zadań
Ciąg geometryczny w zadaniach
Liczby x, 6, 18 (w tej kolejności) tworzą ciąg geometryczny. Oblicz x.
Rozwiązanie
q = 18/6 = 3, więc x = 6 : 3 = 2. Sprawdzenie: 62 = 2 · 18.
Liczby 4, x, 9 (w tej kolejności) tworzą ciąg geometryczny, a x > 0. Oblicz x.
Rozwiązanie
x2 = 4 · 9 = 36, a x > 0, więc x = 6 (ciąg 4, 6, 9 ma iloraz 1,5).
Pierwszego dnia ktoś przeczytał 4 strony książki, a każdego następnego dnia dwa razy więcej niż poprzedniego. Ile stron przeczytał łącznie przez 5 dni?
Rozwiązanie
S5 = 4 · (25 − 1)/(2 − 1) = 4 · 31 = 124.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ciąg geometryczny 3, −6, 12, −24, … Ala: „Iloraz to q = 2, bo wyrazy co do wartości rosną dwa razy”. Bob: „Iloraz to q = −2”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: q = −6 : 3 = −2. Ujemny iloraz zmienia znak przy każdym kroku.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
W ciągu geometrycznym (an) pierwszy wyraz jest równy 4, a iloraz jest równy −½. Wyraz a4 jest równy
Rozwiązanie
a4 = 4 · (−½)3 = 4 · (−⅛) = −½. Odpowiedź A.
Liczby x − 1, 4, 8 (w podanej kolejności) są pierwszym, drugim i trzecim wyrazem ciągu geometrycznego. Wtedy x jest równe
Rozwiązanie
16 = 8(x − 1) ⇔ x − 1 = 2 ⇔ x = 3. Ciąg: 2, 4, 8. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
W ciągu geometrycznym a1 = 3 i q = 2. Oblicz wyraz o numerze 5.
Rozwiązanie
Wyraz: 48.
W ciągu geometrycznym a1 = 1 i q = 2. Oblicz sumę 8 początkowych wyrazów.
Rozwiązanie
Suma: 255.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: w ciągu geometrycznym każdy krok mnoży przez q, więc an = a1qn−1. Sumę wyprowadza się sztuczką: qSn − Sn = a1qn − a1, bo prawie wszystkie wyrazy się skracają.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (11.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś