Strona główna / Matematyka od nowa / Część 11: Ciągi / Lekcja 11.3

Lekcja 11.3 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Ciąg geometryczny: wzór na n-ty wyraz i na sumę n wyrazów

Legenda mówi, że wynalazca szachów poprosił władcę o ziarno ryżu na pierwszym polu, dwa na drugim, cztery na trzecim — i tak dalej, za każdym razem dwa razy więcej. Władca się zgodził, zanim ktokolwiek policzył, ile to jest.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Ciąg geometryczny to ciąg, w którym każdy następny wyraz powstaje przez pomnożenie poprzedniego przez tę samą liczbę q (iloraz ciągu): an+1 = an · q. Wzór na n-ty wyraz: an = a1 · qn−1. Dla a1 > 0 i q > 1 ciąg rośnie, dla 0 < q < 1 maleje, dla q < 0 znaki wyrazów się zmieniają. Trzy liczby x, y, z tworzą ciąg geometryczny ⇔ y2 = xz. Suma n początkowych wyrazów (q ≠ 1): Sn = a1 · (1 − qn)/(1 − q); dla q = 1: Sn = n · a1.

Krok 1 · Zadanie

Ziarna na szachownicy

Na pierwszym polu szachownicy leży 1 ziarno, na drugim 2, na trzecim 4 — na każdym następnym dwa razy więcej niż na poprzednim. Słupki to liczby ziaren na kolejnych polach, podświetlone — pola od 1 do n.

Ile ziaren leży łącznie na pierwszych 10 polach?

Rozwiązanie

1 + 2 + 4 + … + 512 = 1023 = 210 − 1.

Krok 2 · Przekształcenie

Suwak ilorazu

Ciąg an = qn−1 (pierwszy wyraz 1). Skala osi dopasowuje się do wyrazów.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

an = a1 · qn−1. O zachowaniu ciągu decyduje q (i znak a1).

Krok 3 · Model

Wzory ciągu geometrycznego

W ciągu geometrycznym a1 = 3 i q = 2. Oblicz a6 i S6.

Rozwiązanie

a6 = 3 · 25 = 96. S6 = 3 · (1 − 64)/(1 − 2) = 3 · 63 = 189 (sprawdź: 3 + 6 + 12 + 24 + 48 + 96).

W ciągu geometrycznym a2 = 6 i a5 = 162. Wyznacz q i a1.

Rozwiązanie

q3 = 162 : 6 = 27, więc q = 3, a1 = 6 : 3 = 2.

Krok 4 · Badanie modelu

Suma i następny wyraz

Ciąg an = 2n−1. Podświetlone słupki to wyrazy dodawane do sumy Sn.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

1 + 2 + … + 2n−1 = 2n − 1 = 1 · (2n − 1)/(2 − 1).

Oblicz sumę 1 + 3 + 9 + … + 36.

Rozwiązanie

a1 = 1, q = 3, n = 7: S7 = (37 − 1)/(3 − 1) = 2186/2 = 1093.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Skąd wzór na sumę

Zapisz sumę i tę samą sumę pomnożoną przez q:

Sn = a1 + a1q + … + a1qn−1
qSn = a1q + … + a1qn−1 + a1qn

Po odjęciu prawie wszystko się skraca: qSn − Sn = a1qn − a1, więc (dla q ≠ 1) Sn = a1(qn − 1)/(q − 1) = a1(1 − qn)/(1 − q).

Wyrazy odległe o k kroków różnią się czynnikiem qk: am = ak · qm−k.

Ustaw ciąg geometryczny, w którym a1 = 2 i a4 = −16.

Podsumowanie

q3 = −16/2 = −8 ⇔ q = −2. Ciąg: 2, −4, 8, −16, 32, …

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

W arytmetycznym każdy krok dodaje tę samą liczbę r, więc słupki rosną (lub maleją) równymi schodkami — jak punkty na prostej. W geometrycznym każdy krok mnoży przez q, więc przyrosty są coraz większe (dla q > 1) albo coraz mniejsze (dla 0 < q < 1) — słupki rosną lub maleją wykładniczo.

Krok 6 · Seria zadań

Ciąg geometryczny w zadaniach

Liczby x, 6, 18 (w tej kolejności) tworzą ciąg geometryczny. Oblicz x.

Rozwiązanie

q = 18/6 = 3, więc x = 6 : 3 = 2. Sprawdzenie: 62 = 2 · 18.

Liczby 4, x, 9 (w tej kolejności) tworzą ciąg geometryczny, a x > 0. Oblicz x.

Rozwiązanie

x2 = 4 · 9 = 36, a x > 0, więc x = 6 (ciąg 4, 6, 9 ma iloraz 1,5).

Pierwszego dnia ktoś przeczytał 4 strony książki, a każdego następnego dnia dwa razy więcej niż poprzedniego. Ile stron przeczytał łącznie przez 5 dni?

Rozwiązanie

S5 = 4 · (25 − 1)/(2 − 1) = 4 · 31 = 124.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ciąg geometryczny 3, −6, 12, −24, … Ala: „Iloraz to q = 2, bo wyrazy co do wartości rosną dwa razy”. Bob: „Iloraz to q = −2”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: q = −6 : 3 = −2. Ujemny iloraz zmienia znak przy każdym kroku.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

W ciągu geometrycznym (an) pierwszy wyraz jest równy 4, a iloraz jest równy −½. Wyraz a4 jest równy

Rozwiązanie

a4 = 4 · (−½)3 = 4 · (−⅛) = −½. Odpowiedź A.

Liczby x − 1, 4, 8 (w podanej kolejności) są pierwszym, drugim i trzecim wyrazem ciągu geometrycznego. Wtedy x jest równe

Rozwiązanie

16 = 8(x − 1) ⇔ x − 1 = 2 ⇔ x = 3. Ciąg: 2, 4, 8. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W ciągu geometrycznym a1 = 3 i q = 2. Oblicz wyraz o numerze 5.

Rozwiązanie

Wyraz: 48.

W ciągu geometrycznym a1 = 1 i q = 2. Oblicz sumę 8 początkowych wyrazów.

Rozwiązanie

Suma: 255.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (11.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (11.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.