Funkcja wykładnicza i logarytmiczna w zastosowaniach: procent składany, rozpad, decybele
Funkcja liniowa w każdym kroku dodaje tyle samo. Funkcja wykładnicza w każdym kroku mnoży przez tyle samo — i dlatego bakterie, oszczędności na lokacie i plotki rosną najpierw niepozornie, a potem gwałtownie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Funkcja wykładnicza f(x) = ax (a > 0, a ≠ 1) jest określona dla każdego x, przyjmuje tylko wartości dodatnie i przechodzi przez punkt (0, 1). Dla a > 1 rośnie, dla 0 < a < 1 maleje. Opisuje zjawiska, w których w równych odstępach czasu wielkość mnoży się przez tę samą liczbę: wzrost o p% to mnożenie przez 1 + p/100 (procent składany K · (1 + p/100)n), rozpad z okresem połowicznego zaniku T to m0 · (½)t/T. Funkcja logarytmiczna y = logax odwraca potęgowanie: jej wykres to odbicie wykresu y = ax względem prostej y = x.
Krok 1 · Zadanie
Bakterie
W próbce jest 100 bakterii, a ich liczba podwaja się co godzinę: po x godzinach jest ich 100 · 2x.
Po ilu pełnych godzinach liczba bakterii po raz pierwszy przekroczy 3000?
Rozwiązanie
100 · 24 = 1600 < 3000, a 100 · 25 = 3200 > 3000. Odpowiedź: po 5 godzinach.
Krok 2 · Przekształcenie
Suwak podstawy
Wykres y = ax. Suwak a zmienia podstawę, suwak x — punkt na wykresie.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
f(x) = ax, a > 0, a ≠ 1: D = ℝ, ZW = (0, +∞), f(0) = 1; rosnąca dla a > 1, malejąca dla 0 < a < 1.
Krok 3 · Model
Mnożenie w równych krokach
Wzrost o p% w każdym kroku to mnożenie przez 1 + p/100; po n krokach: K · (1 + p/100)n. Tak działa procent składany.
Spadek o p% to mnożenie przez 1 − p/100.
Podwajanie co T: N0 · 2t/T. Połowiczny rozpad co T: m0 · (½)t/T.
Na lokatę wpłacono 10 000 zł na 5% w skali roku, z roczną kapitalizacją odsetek. Ile pieniędzy będzie na lokacie po 2 latach (bez podatku)?
Rozwiązanie
10 000 · 1,052 = 10 000 · 1,1025 = 11 025 zł. Odsetki w drugim roku (525 zł) są większe niż w pierwszym (500 zł), bo liczone od większej kwoty.
Która z funkcji jest malejąca?
Rozwiązanie
⅔ < 1, więc (⅔)x jest malejąca. 3 i 3/2 są większe od 1 — te funkcje rosną.
Krok 4 · Badanie modelu
Okres połowicznego zaniku
Pacjent przyjął 200 mg leku. Organizm usuwa go tak, że co 6 godzin ilość leku we krwi zmniejsza się o połowę: m(x) = 200 · (½)x/6.
Potęga liczby dodatniej jest zawsze dodatnia: każdy krok w lewo dzieli wartość przez 2, więc wartości zbliżają się do zera, ale nigdy go nie osiągają. Logarytm odwraca potęgowanie, więc jego argumentami mogą być tylko liczby, które są wynikami potęgowania — liczby dodatnie. Dziedzina log₂x to (0, +∞).
Krok 6 · Seria zadań
Wzrost, spadek i skale
Poziom natężenia dźwięku w decybelach to L = 10 · log(I/I0). O ile decybeli wzrośnie poziom, gdy natężenie dźwięku I wzrośnie 100 razy?
Rozwiązanie
log(100x) = log 100 + log x = 2 + log x, więc L rośnie o 10 · 2 = 20 dB.
Nowy samochód kosztował 100 000 zł. Co roku jego wartość spada o 20%. Ile będzie wart po 2 latach?
Funkcja f(x) = (½)x. Ala: „Jest rosnąca, bo podstawa jest dodatnia”. Bob: „Jest malejąca, bo podstawa jest mniejsza od 1”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: dla 0 < a < 1 funkcja ax jest malejąca, np. (½)1 = ½ > (½)2 = ¼.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Do wykresu funkcji f(x) = 2x + a należy punkt (3, 5). Wtedy
Rozwiązanie
f(3) = 8 + a = 5 ⇔ a = −3. Odpowiedź A.
Miasto ma 50 000 mieszkańców, a liczba mieszkańców rośnie o 2% rocznie. Liczbę mieszkańców po n latach opisuje wzór
Rozwiązanie
Każdy rok to mnożenie przez 1 + 2/100 = 1,02, więc po n latach: 50 000 · 1,02n. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Na lokatę wpłacono 1000 zł na 10% w skali roku, z roczną kapitalizacją. Ile będzie na lokacie po 2 latach (bez podatku)?
Rozwiązanie
Po 2 latach: 1210 zł.
Okres połowicznego rozpadu izotopu wynosi 8 dni. Ile gramów z próbki 80 g zostanie po 24 dniach?
Rozwiązanie
Zostanie 10 g.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: funkcja wykładnicza w każdym kroku mnoży przez podstawę a — rośnie dla a > 1, maleje dla 0 < a < 1, zawsze jest dodatnia i przechodzi przez (0, 1). Logarytm odpowiada na pytanie „do jakiej potęgi?”, a wykres logax to odbicie wykresu ax względem prostej y = x.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.7) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś