Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.7

Lekcja 10.7 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Funkcja wykładnicza i logarytmiczna w zastosowaniach: procent składany, rozpad, decybele

Funkcja liniowa w każdym kroku dodaje tyle samo. Funkcja wykładnicza w każdym kroku mnoży przez tyle samo — i dlatego bakterie, oszczędności na lokacie i plotki rosną najpierw niepozornie, a potem gwałtownie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Funkcja wykładnicza f(x) = ax (a > 0, a ≠ 1) jest określona dla każdego x, przyjmuje tylko wartości dodatnie i przechodzi przez punkt (0, 1). Dla a > 1 rośnie, dla 0 < a < 1 maleje. Opisuje zjawiska, w których w równych odstępach czasu wielkość mnoży się przez tę samą liczbę: wzrost o p% to mnożenie przez 1 + p/100 (procent składany K · (1 + p/100)n), rozpad z okresem połowicznego zaniku T to m0 · (½)t/T. Funkcja logarytmiczna y = logax odwraca potęgowanie: jej wykres to odbicie wykresu y = ax względem prostej y = x.

Krok 1 · Zadanie

Bakterie

W próbce jest 100 bakterii, a ich liczba podwaja się co godzinę: po x godzinach jest ich 100 · 2x.

Po ilu pełnych godzinach liczba bakterii po raz pierwszy przekroczy 3000?

Rozwiązanie

100 · 24 = 1600 < 3000, a 100 · 25 = 3200 > 3000. Odpowiedź: po 5 godzinach.

Krok 2 · Przekształcenie

Suwak podstawy

Wykres y = ax. Suwak a zmienia podstawę, suwak x — punkt na wykresie.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

f(x) = ax, a > 0, a ≠ 1: D = ℝ, ZW = (0, +∞), f(0) = 1; rosnąca dla a > 1, malejąca dla 0 < a < 1.

Krok 3 · Model

Mnożenie w równych krokach

Na lokatę wpłacono 10 000 zł na 5% w skali roku, z roczną kapitalizacją odsetek. Ile pieniędzy będzie na lokacie po 2 latach (bez podatku)?

Rozwiązanie

10 000 · 1,052 = 10 000 · 1,1025 = 11 025 zł. Odsetki w drugim roku (525 zł) są większe niż w pierwszym (500 zł), bo liczone od większej kwoty.

Która z funkcji jest malejąca?

Rozwiązanie

⅔ < 1, więc (⅔)x jest malejąca. 3 i 3/2 są większe od 1 — te funkcje rosną.

Krok 4 · Badanie modelu

Okres połowicznego zaniku

Pacjent przyjął 200 mg leku. Organizm usuwa go tak, że co 6 godzin ilość leku we krwi zmniejsza się o połowę: m(x) = 200 · (½)x/6.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

m(6) = 100, m(12) = 50, m(18) = 25, m(24) = 12,5 mg.

Okres połowicznego rozpadu pewnego izotopu wynosi 8 dni. Ile gramów z próbki 80 g zostanie po 24 dniach?

Rozwiązanie

24 : 8 = 3 okresy. 80 · (½)3 = 80/8 = 10 g.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Logarytm odwraca potęgowanie

logab = c znaczy ac = b (lekcja 8.6). Funkcja y = logax robi więc odwrotnie niż y = ax: dostaje wynik potęgowania, a zwraca wykładnik.

Turkusowa krzywa to y = log₂x, czerwona przerywana — y = 2ˣ. Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

log28 = 3, log21 = 0, log2½ = −1. Dziedzina (0, +∞), funkcja rosnąca (podstawa 2 > 1).

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Potęga liczby dodatniej jest zawsze dodatnia: każdy krok w lewo dzieli wartość przez 2, więc wartości zbliżają się do zera, ale nigdy go nie osiągają. Logarytm odwraca potęgowanie, więc jego argumentami mogą być tylko liczby, które są wynikami potęgowania — liczby dodatnie. Dziedzina log₂x to (0, +∞).

Krok 6 · Seria zadań

Wzrost, spadek i skale

Poziom natężenia dźwięku w decybelach to L = 10 · log(I/I0). O ile decybeli wzrośnie poziom, gdy natężenie dźwięku I wzrośnie 100 razy?

Rozwiązanie

log(100x) = log 100 + log x = 2 + log x, więc L rośnie o 10 · 2 = 20 dB.

Nowy samochód kosztował 100 000 zł. Co roku jego wartość spada o 20%. Ile będzie wart po 2 latach?

Rozwiązanie

100 000 · 0,82 = 100 000 · 0,64 = 64 000 zł.

Zbiorem wartości funkcji f(x) = 3 · 2x − 1 jest

Rozwiązanie

2x > 0 ⇒ 3 · 2x > 0 ⇒ 3 · 2x − 1 > −1. ZW = (−1, +∞).

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Funkcja f(x) = (½)x. Ala: „Jest rosnąca, bo podstawa jest dodatnia”. Bob: „Jest malejąca, bo podstawa jest mniejsza od 1”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: dla 0 < a < 1 funkcja ax jest malejąca, np. (½)1 = ½ > (½)2 = ¼.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Do wykresu funkcji f(x) = 2x + a należy punkt (3, 5). Wtedy

Rozwiązanie

f(3) = 8 + a = 5 ⇔ a = −3. Odpowiedź A.

Miasto ma 50 000 mieszkańców, a liczba mieszkańców rośnie o 2% rocznie. Liczbę mieszkańców po n latach opisuje wzór

Rozwiązanie

Każdy rok to mnożenie przez 1 + 2/100 = 1,02, więc po n latach: 50 000 · 1,02n. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Na lokatę wpłacono 1000 zł na 10% w skali roku, z roczną kapitalizacją. Ile będzie na lokacie po 2 latach (bez podatku)?

Rozwiązanie

Po 2 latach: 1210 zł.

Okres połowicznego rozpadu izotopu wynosi 8 dni. Ile gramów z próbki 80 g zostanie po 24 dniach?

Rozwiązanie

Zostanie 10 g.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.7) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.7) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.