Podobieństwo figur: dlaczego dwa razy większy trójkąt ma cztery razy większe pole?
Tales z Miletu podobno zmierzył wysokość piramidy, nie wchodząc na nią — wystarczył mu cień i patyk. Działa to dzięki podobieństwu: figury o tym samym kształcie różnią się tylko skalą, a skala rządzi wszystkimi długościami naraz.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Figury są podobne w skali k, gdy jedną można otrzymać z drugiej, mnożąc wszystkie odległości przez k (i ewentualnie przesuwając, obracając, odbijając). Wtedy wszystkie długości (boki, obwody, wysokości) rosną k razy, kąty się nie zmieniają, a pola rosną k2 razy. Trójkąty są podobne, gdy mają równe kąty (wystarczą dwa), albo gdy ich boki są proporcjonalne. Twierdzenie Talesa: jeśli ramiona kąta przetniemy prostymi równoległymi, to odcinki wyznaczone na jednym ramieniu są proporcjonalne do odpowiednich odcinków na drugim.
Krok 1 · Zadanie
Wysokość drzewa z cienia
Kij o wysokości 1 m rzuca cień długości 1,5 m. W tym samym momencie cień drzewa ma 12 m. Promienie słońca są równoległe, więc oba trójkąty (obiekt, cień, promień) mają takie same kąty.
Jak wysokie jest drzewo?
Rozwiązanie
Trójkąty mają równe kąty, więc są podobne: h/1 = 12/1,5, h = 8 m.
Krok 2 · Przekształcenie
Powiększanie z punktu O
Złoty trójkąt powstaje z turkusowego przez jednokładność: każdy punkt odsuwa się od punktu O k razy dalej, wzdłuż przerywanej półprostej.
Zmieniaj skalę k i porównuj boki i pola.
Podsumowanie
Trójkąt A′B′C′ jest podobny do ABC w skali k: |A′B′| = k · |AB|, P′ = k2 · P. Kąty się nie zmieniają.
Krok 3 · Model
Podobieństwo trójkątów
Trójkąty są podobne, jeśli mają dwa kąty równe (trzeci wtedy też, bo suma to 180°) — cecha kkk;
albo jeśli trzy pary boków są proporcjonalne — cecha bbb;
albo jeśli dwie pary boków są proporcjonalne, a kąty między nimi równe — cecha bkb.
W skali k: boki, obwody, wysokości ×k; pola ×k2. Odpowiadające boki leżą naprzeciw równych kątów.
Trójkąt o bokach 3, 4, 5 jest podobny do trójkąta, którego najdłuższy bok ma 15. Oblicz pozostałe boki większego trójkąta.
Rozwiązanie
k = 15/5 = 3, więc boki 3 · 3 = 9 i 4 · 3 = 12.
Trójkąt o polu 6 powiększono w skali 3. Jakie pole ma powiększony trójkąt?
Rozwiązanie
P′ = k2 · P = 9 · 6 = 54.
Krok 4 · Badanie modelu
Twierdzenie Talesa
Ramiona kąta o wierzchołku O przecinają dwie równoległe proste: turkusowa AB (stała) i złota CD (przesuwana suwakiem).
Przesuwaj złotą prostą i porównuj stosunki odcinków.
Podsumowanie
AB ∥ CD, więc kąty przy A i C są odpowiadające (równe), a kąt przy O wspólny: trójkąty OAB i OCD są podobne. Stąd proporcje |OA|/|OC| = |OB|/|OD| = |AB|/|CD|, a także |OA|/|AC| = |OB|/|BD|.
Na jednym ramieniu kąta o wierzchołku O leżą punkty A i C, na drugim B i D, przy czym AB ∥ CD. Wiadomo, że |OA| = 4, |AC| = 6 i |OB| = 5. Oblicz |BD|.
Wysokość CH opuszczona na przeciwprostokątną dzieli trójkąt prostokątny ABC na dwa trójkąty podobne do niego i do siebie nawzajem (mają te same kąty). Z podobieństwa trójkątów AHC i CHB:
h / p = q / h, czyli h2 = p · q,
gdzie p = |AH|, q = |HB|, h = |CH|. Wierzchołek C porusza się po okręgu o średnicy AB — kąt przy C jest wtedy zawsze prosty (zobaczysz to w następnej lekcji).
Przesuwaj wierzchołek C i porównuj h² z iloczynem p · q.
Podsumowanie
Trójkąty AHC i CHB mają równe kąty (oba mają kąt prosty przy H, a kąt przy A w pierwszym jest równy kątowi przy C w drugim), więc h/p = q/h i h2 = pq.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Pole trójkąta to podstawa razy wysokość przez 2. Przy powiększeniu w skali 2 podstawa rośnie 2 razy i wysokość też rośnie 2 razy, więc pole rośnie 2 · 2 = 4 razy. W powiększonym trójkącie mieszczą się cztery kopie małego.
Krok 6 · Seria zadań
Podobieństwo w zadaniach
Mapa ma skalę 1 : 50 000. Odcinek na mapie ma 4 cm, a jezioro zajmuje na mapie 2 cm2. Podaj rzeczywistą długość odcinka i powierzchnię jeziora.
Rozwiązanie
1 cm → 0,5 km, więc 4 cm → 2 km. 1 cm2 → 0,25 km2, więc 2 cm2 → 0,5 km2.
Zdjęcie powiększono tak, że jego boki są 3 razy dłuższe. Ile razy więcej papieru potrzeba na odbitkę?
Rozwiązanie
Powierzchnia rośnie k2 = 9 razy.
Osoba o wzroście 1,8 m rzuca cień długości 2,4 m. W tym samym momencie cień budynku ma 16 m. Oblicz wysokość budynku.
Rozwiązanie
h/16 = 1,8/2,4 = 0,75, więc h = 12 m.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Kwadrat o boku 3 powiększono tak, że bok ma 6. Ala: „Pole też wzrosło 2 razy”. Bob: „Pole wzrosło 4 razy”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: 9 → 36, czyli 4 = 22 razy więcej.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Trójkąty ABC i KLM są podobne w skali 3 (trójkąt KLM jest większy). Pole trójkąta ABC jest równe 5. Pole trójkąta KLM jest równe
Rozwiązanie
P = 32 · 5 = 45. Odpowiedź A.
Punkty A i C leżą na jednym ramieniu kąta o wierzchołku O, a punkty B i D — na drugim, przy czym AB ∥ CD. |OA| = 2, |OC| = 5, |OB| = 3. Długość odcinka OD jest równa
Rozwiązanie
2/5 = 3/|OD| ⇔ |OD| = 15/2 = 7,5. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Figurę o polu 4 przekształcono przez podobieństwo w skali 3. Oblicz pole otrzymanej figury.
Rozwiązanie
Pole: 36.
Na ramionach kąta o wierzchołku O leżą punkty A, C (na jednym) i B, D (na drugim), AB ∥ CD. |OA| = 2, |OB| = 3, |OC| = 6. Oblicz |OD|.
Rozwiązanie
|OD| = 9.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: w figurach podobnych w skali k długości mnożą się przez k, a pola przez k2 (bo pole to długość razy długość). Proste równoległe przecinające ramiona kąta tworzą trójkąty podobne — stąd proporcje z twierdzenia Talesa.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (12.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś