Przestrzenne twierdzenie Pitagorasa i przekroje torusa — kółko IMPAN
Kółko matematyczne IMPAN⏱ 19 min
Follow-up po spotkaniu kółka matematycznego IMPAN z 11.03.2026: zapowiedź „speedrunu” teorii liczb od kongruencji i remanent zadań z geometrii przestrzennej. Na deser – przestrzenne twierdzenie Pitagorasa i zaskakujący związek ze wzorem Herona.
W tym nagraniu
Zapowiedź zajęć z kongruencji i teorii liczb
Przekroje torusa i równanie torusa
Szeregi i metoda Kummera
„Twierdzenie Tritagorasa” i wzór Herona dla trójkątów ostrokątnych
Krótki follow-up po spotkaniu kółka matematycznego IMPAN z 11 marca 2026 roku. Zaczyna się od zapowiedzi kolejnych zajęć — „speedrunu” teorii liczb, który startuje od kongruencji — a potem przechodzi do remanentu zadań z geometrii przestrzennej, m.in. przekrojów torusa i jego równania.
Osobny fragment dotyczy szeregów: jak przyspieszyć zbieżność szeregu ∑ 1/k² metodą Kummera, czyli odjąć od niego szereg o znanej sumie i podobnie zachowujących się wyrazach, tak by reszta zbiegała dużo szybciej. To technika przydatna, gdy sumę trzeba policzyć numerycznie z dobrą dokładnością.
Na deser „twierdzenie Tritagorasa”, czyli przestrzenne twierdzenie Pitagorasa: w czworościanie o trzech prostopadłych krawędziach wychodzących z jednego wierzchołka kwadrat pola ściany naprzeciw tego wierzchołka jest sumą kwadratów pól trzech pozostałych ścian. Nagranie pokazuje, że to twierdzenie jest równoważne wzorowi Herona dla trójkątów ostrokątnych.
Rozdziały
Kliknij czas, żeby przewinąć nagranie do wybranego fragmentu.
Transkrypt został wygenerowany automatycznie na podstawie napisów YouTube, więc może zawierać błędy w zapisie wzorów, nazwisk i terminów. Kliknij znacznik czasu, aby przewinąć wideo do danego fragmentu. (2165 słów)
Chciałbym jeszcze raz wszystkim bardzo podziękować za tłumne przybycie w zeszłą środę. O i chciałbym jeszcze zapowiedzieć jutrzejsze zajęcia i i zrobić mały remanent z zadań, które zostały z tydzień temu. Jutro, jak widać będziemy robić teorię liczb. Domyślnie zaczynając od od zera. To znaczy zrobimy speedrun od kongruencji tak daleka jak dojdziemy. O, no także tak, tu są zadania. Być może będzie i więcej, jak te nam się znudzą. One, one i potem tablica z tego wszystkiego będzie będzie pod linkiem w w opisie w opisie filmu i będzie na Discordzie.
Dorzuciłem jeszcze dwa zadania niezwiązane z głównym tematem. To dlatego, że że jest naturalnym uogólnieniem tego przestrzennego twierdzenia Pitagorasa, który ostatnio o którym ostatnio mówiliśmy. No a to to wzięło się z tego, że klasyczne zadanie jest takie, że zakładamy, że ten czworokąt jest nachylony pod kątem 45 stopni i coś o nim trzeba policzyć. Na przykład właśnie jak zakładamy, że jest, że jest prostokątem, jest pod 45 stopni i spośród takich prostokątów trzeba wybrać o największym polu. To jest takie tam normalne zadanie maturalne.
Natomiast jak się zacząłem zastanawiać czy to założenie jest potrzebne to ja jestem w stanie udowodnić że ono nie jest potrzebne da się że już ten warunek wymusza to, że to jest prostokąt i ma wierzchołki tam gdzie ma to wymusza to nachylenie ale to nie jest szczególnie piękny dowód i bardzo chętnie bym usłyszał że ktoś to jest w stanie zrobić lepiej ode mnie tymczasem remanent z tego, co nam zostało. Zostało nam 02, które jest, które jest bardzo przyjemnym zadaniem, żeby sobie napisać równanie Torusa, podstawić i i zobaczyć, że to jest ten sam typ równania, co tu w tym sensie nawet, że przekrój torusa i stałejka yyy przekrój torusa ma 3 stopnie swobody, bo ma yyy Promień tego pierścienia dookoła, którego jest torus, ma ma grubość tej tej całej dętki i ma położenie płaszczyzny, którą którą się robi przekrój.
Ten obrazek ma dwa stopnie swobody. Ma odległość punktów A i B i stałą K. Więc tak naprawdę to to jest tak, że spośród tych wszystkich przekrojów Torusa to tylko te, które spełniają jakieś jedno równanie pochodzą z z takiej sytuacji. No ale to jest straight forward. O tym chciałbym opowiedzieć, jak to się wiąże ze wzorem Herona, bo bo zrobiliśmy takie rozwiązanie strasznie strasznie z kapelusza, że potraktowaliśmy analityczną i zrobimy to przy użyciu czegoś przyjemniejszego, to znaczy sorona.
No i i ten i jeszcze chciałbym wrócić do tego jak liczyliśmy i jak z tych dwóch rzeczy szacowaliśmy błąd w w tym szeregu napiwat przez 6 po przyspieszeniu zbieżności i udowodniliśmy, że taka nieskończona suma to jest pi kwadrat przez 6, jak i powiedzieliśmy sobie, że ten szereg jest bieżny dość wolno, bo to jest tak, że masa tego co zostaje jest rzędu 1a.
Więc jak chcę mieć dokładność jednom miliardowa, to muszę dodać około miliard wyrazów. Więc jakoś toer musiał zrobić, bo bo Oer najpierw znalazł numeryczną wartość tego tego czegoś tam w zależności od źródeł do 13 po przecinku, a potem zgadł, że to zgadza się. z pi kwadrat przez 6, więc to nie może być przypadek i i z tego wykombinował swój dowód. No i co my ostatnio zrobiliśmy? Powiedzieliśmy, że jak rozbijemy te sumy na początkowy kawałek i na ogon, to począt z początkowym kawałkiem trudno cokolwiek zrobić. Na to nie ma jednego wzoru. To po prostu się dodaje ułamki.
I zrobiliśmy algebraczne sztuczki, w wyniku których przepisaliśmy ob w taki sposób. To całe rozbicie tego to ma jak na razie jeden stopień swobody z wyboru B i drugi stopień swobody z wyboru M. Tak to M odpowiada liczbie razy, którą zastosowaliśmy algebraiczną sztuczkę, która tak naprawdę jest szczególnym przypadkiem metody metody kumera. szeregów. To była cała dłuższa historia. No i coś tam wyszło. Wyszło nam tyle, że jak urwiemy z tego ogona takie m ułamków, z których każdy jest normalnym, uczciwym, deterministycznym ułamkiem, to zostaje nam takie coś.
Na to nie ma jawnego wzoru, bo to, bo to n kwadrat bruzi. Tylko, że to już jest dużo szybciej zbieżny szereg. Ogólnie bezwzględnie to z niego wychodzi jest małe, bo tu jest ten czynnik korekcyjny m silnia. Natomiast błąd względny, który popełniamy, jak w tym szeregu dropniemy wszystkie wyrazy oprócz 10 jest dużo mniejszy niż gdybyśmy w tym szeregu dropnęli wszystkie wyraże oprócz 10. Właśnie dlatego, że te maleją dużo szybciej, bo to jest stopnia stopnia n + 2 od n. No i potem się zastanawialiśmy dokładnie jak jak duży to jest zysk.
No i to jest dokładne kwadrat przez 6. Jak to przybliżamy tym szeregiem przeciętym do jakiegoś miejsca, tu już jest trzeci stopień swobody. Dyskretny, ale wciąż jest B, jest M, jest C. To jak na razie B jest jakiekolwiek, to błąd, który popełniamy, no to jest to, co tej sumie brakuje do tej sumy. Czyli to jest razem z czynnikiem ta suma od C + 1 do nieskończoności. No jest sobie taki napis bezpośrednio, to się go trudno liczy, bo tu jest n kwadrat, ale możemy go oszacować na hama z góry, zmniejszając mu mianownik.
Co więcej, jeśli c nie jest małe, to to oszacowanie ma, ono jest dość jasne. Tak, ono ma co najwyżej taki błąd względny jak rzędu 1/ c, bo jak n jest przynajmniej przynajmniej około c, to zastąpienie n przez n-1 przedłukuje taki błąd względny, a reszta się nie zmieni. I na to już mamy jawny wzór. Tu mamy iloczyn m plus 2 czynników. zaczynające się od n- 1 to robimy przeksięgowanie. Naszym nowym n jest stary n- 1. N- 1 zaczyna się teraz od c. No i mamy m + 2 czynników idących o jeden w górę zaczynających się od n.
By the way, to to się nazywa symbolem po hammera. Ewentualnie górną bodę kroczącą. Jaki to jest? A to jest to, co tutaj napisałem, że że taki napis to to jest notacja po hammera, to jest notacja knuta. A no no i o tym policzyliśmy, że to się wyraża takim jawnym sormem. A i no i no i widać zysk. To generalnie maleje bardzo szybko, w szczególności wykładniczo jak C i M są porównywalne. No więc ja bym jeszcze chciał zauważyć, że o ile sam ten napis tutaj on zależy od B, tak? Bo najpierw bierzemy B oryginalnych ułamków, potem piszemy coś zależnego od B, a potem mamy jeszcze ten szereg od B.
Ale jak już przychodzi to do czego, jak już go przecinamy na tym C i się zastanawiamy jaki błąd popełniliśmy, to ten błąd już nie zależy od B. Tu w ogóle od samego początku nie zależy od B. Więc jak pragniemy napisać za pomocą rachunków na ułamkach zwykłych bardzo dokładne przybliżanie tej całej nieskończonej sumy tutaj to to wszystko jedno jakie weźmiemy B byle by nam to się liczyło prościej no i akurat tu nie ma niespodzianek to się liczy najprościej dla b rówego Jak wezmę b równe 1, to się po prostu redukuje do kilnia.
Czyli tego w ogóle nie ma dla b równego 1, bo to jest suma, to jest pusta suma. A tu jest suma od k1 rów 1 do m. Tu jest k- 1 silnia, tu jest 1/ k, a tu jest k silnia. To k silnia odnosi pryusowe zwycięstwo w walce z k- 1 silnie i zostaje nam k w mianowniku, czyli w sumie k kwadrat. Czyli wygląda jakbyśmy zamienili siekierkę na kijek. Tak wygląda jakbyśmy taki szereg w którym musimy policzyć dużo ułamków zamieni na taki w którym musimy policzyć dużo ułamków. Tylko zysk jest zupełnienie tego rzędu. Tu jak policzymy yyy 100 ułamków to mamy dokładność 1 tu jak policzymy 100 ułamków i weźmiemy m równe 100 to jak jeszcze tutaj albo nawet jak weźmiemy równe 50 to jak tu policzymy kolejne 50 ułamków to to to będzie bardzo bardzo znacząco szybciej spikało.
My tak naprawdę zrobiliśmy przekształcenie algebraiczne na samym tym o o tym tutaj ogonie szeregu, tylko po prostu tutaj ogon się nazywa, że jest od B, a tu się nazywa, że jest od M. Jest to M przejęł rolę B. M. No, no i tam się da da policzyć chyba, że dla C rzędu 20 to już jest kilkanaście miejsc po przecinku. Tu się wrzuca w kalkulator i wychodzi. To tyle o tym.
I i co ja teraz jeszcze chciał wrócić do tego zadania z tym twierdzeniem o o tym jak to w płaskiej wersji jak to była suma odwrotności kwadratu przyprostokątnych a nie kwadratu przyprostokątnych to ja to nazwam twierdzeniem antypitagoreasa jest to nasze zadanie 03 a a a a pitagoras dla czworościanu to takiego prostokątnego to oczywiście jest tritoras więc tu jest stwierdzenie antytagorasa A tu jest twierdzenie Tritorasa. A no i ja twierdzę, że one są równoważne w bardzo prosty sposób. Tak my akurat zrobiliśmy tak, że to wyciągnęliśmy z równania płaszczyzny i to potraktowaliśmy jako wniosek.
Można też na odwrót, a można z tego wyciągać wnioski. Dlaczego są równoważne? No dlatego, że objętość to po prostu jest iloczyn tych krawędzi przy tych trzech kątach prostych, a z drugiej strony to jest to jest pole tej tej wyróżnionej podstawy razy razy wysokość, o które nam chodzi. Więc to równanie tak naprawdę powoduje, że to jest teatr, w którym są tylko cztery postacie. Są A, BC i H. Tutaj to pole ABC się po prostu zamienia na na ilość ABC podzielony przez przez 2h. Te pola to są po prostu pola trójkątów prostokątnych, więc to się tak pisze w terminach tych czterech literek i potem się wszystko skraca. Skracają się czwórki z mianowników. Zostaje nam takie coś i już jak to podzielimy przez to, co tu zostało, tam zostaje dokładnie to.
Niestety twierdzenia mają z grubsza ten sam poziom trudności, skoro jeden z drugiego wynika w łatwy sposób. Ja bym jeszcze chciał zauważyć, że taki brut forceowe podejście do tego zadania, jak się nie ma w głowie tego, to jest takie, że no jak nic innego nie zadziała, to można zrobić wzór Herona. Oczywiście to jest katorga, ponieważ wzór Herona ma iloczyny jakieś sumy, a te UVW, te długości boków trójkąta ABC to są pierwiastki, ale tu to nasze twierdzenie Tritagorasa to ono mówi, że jaki by nie był wzór na pole No to on ma on do kwadratu ma zwracać taką sumę.
I teraz zobaczcie, że informacja UVW jest dużo łatwiej wymienna na informację ABC niż się wydaje, bo tu jest Pitagoras. U kwadrat i są pozostałe trzy cykliczne Pitagorasy. Jak tu mamy porządek cykliczny ABC, to mamy porządek cykliczny UVW. No więc tak naprawdę relacja między UVW i ABC jest taka sama jak między długościami boków zaczy między U kwadrat V kwadrat i WW jest taka sama jak między między tymi i a kw b kw c kwest taka sama jak między długościami boków trójkąta i tymi odcineczkami stwierdzenia o czaperce krasnoludkach nieformalnie mówiąc tymi odcinkami od wierzchołków trójkąta do punktów styczności okręgu pisanego.
No więc tego się po prostu wylicza a kwadrat liniowo od UVW. No i analogicznie b kwadrat i c kw też z cyklicznością. Więc ten klaim to nie jest wielka niespodzianka. Ten napis jego się daje napisać w terminach UVW. A kwadrat b² to jest takie coś. To jest to przez 2 razy to przez 2. Więc mye efektywnie miałem to przez 2 razy to przez 2 i jeszcze razy 1/4. Stąd napisałem 116. I to jest jeden składnik i dlatego napisałem sumę cykliczną. No i no i to się upraszcza, jak to się upraszcza, bo ja tu mam w kw- u, a tu mam w kw- V²- u Kw, czyli ja tu mam różnicę kwadratów.
No i teraz to się już po prostu liczy. Ten kwadrat po prostu jest taki, to się rozbija. Tu mam jedną sztukę sumy czwartych potęg zmiennych UVW. Tu mam minus1 i jeszcze minus1. W sumie naliczyłem min1, a tu mam plus dwie sztuki sumy kwadratów iloczynów parami, tak jak jest tutaj napisane. Czyli gdybyśmy gdybyśmy traktowali wzór Herona jako coś, co kiedyś udowodniliśmy, to byśmy powiedzieli sobie, że heron od UVW to jest taki napis, no to się wymnaża, wymnaża, wymnaża i też wychodzi to, co jest tu. Więc jakby jakbyśmy to traktowali jako twierdzenie, to wtedy to jest równe temu, więc pole trójkąta o bokach UVW jest takie, to się tłumaczy na BC, czyli to dowodzi tego stwierdzenia tutaj. To dowodzi twierdzenia tritorasa i twierdzenia antytitorasa.
Albo możemy o tym myśleć tak, że jak to udowodniliśmy geometrię analityczną, to mamy dowód wzoru Herona w którejkolwiek postaci, która nam się bardziej podoba. Albo albo w takiej, albo w takiej. Tu jest jeden kawiat, bo to jest dowód tylko dla takich UVW, które pochodzą od jakichś ABC. Nie trudno się przekonać, że UVW, które pochodzą od jakichś ABC, to są takie, w których no te kwadraty są dodatnie, czyli takie, w których jest taka nierówność trójkąta, tylko że z kwadratami. Po polsku UVW są długościami boku trójkąta ostrokątnego. Więc wniosek stwierdzenia Tritagorasa to jest wzór Herona.
Dla trójkątów ostrokątnych. Mnie to bawi, a ja mam osobliwe poczucie humoru. No także także ten widzimy się w środę.