Kąt w bryle trudno zmierzyć kątomierzem, a na rysunku często wygląda inaczej niż w rzeczywistości. Jest jednak sposób: każdy taki kąt siedzi w trójkącie prostokątnym, który da się wyjąć z bryły i narysować na płasko. Wtedy wystarczy Pitagoras i trygonometria.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między tą prostą a jej rzutem na płaszczyznę (cieniem przy świetle padającym pionowo). Odcinek, jego rzut i odcinek prostopadły do płaszczyzny tworzą trójkąt prostokątny. Przekątna prostopadłościanu AG z rzutem AC daje trójkąt ACG z kątem prostym przy C. W ostrosłupie prawidłowym: krawędź boczna SA tworzy z podstawą kąt SAO, a ściana boczna — kąt SMO, gdzie O to środek podstawy, a M środek krawędzi podstawy. W stożku tworząca tworzy z podstawą kąt w trójkącie SOA o bokach h, r, l.
Krok 1 · Zadanie
Pręt w pudełku
Pudełko ma dno 4 × 3 i wysokość 5. Pręt włożono ukośnie, od rogu A na dnie do przeciwległego rogu G przy pokrywie.
Pod jakim kątem pręt jest nachylony do dna?
Rozwiązanie
|AC| = √(42 + 32) = 5, |CG| = 5. Trójkąt ACG jest prostokątny (kąt prosty przy C) i równoramienny, więc kąt GAC = 45°.
Krok 2 · Przekształcenie
Trójkąt ukryty w bryle
Kąt między prętem a dnem to kąt między prętem AG a jego cieniem AC. Razem z krawędzią CG tworzą trójkąt ACG. Zmieniaj wysokość pudełka i obracaj je.
Zbadaj trójkąt ACG.
Podsumowanie
Trójkąt ACG jest prostokątny, bo krawędź CG jest prostopadła do całego dna, więc i do AC. Stąd tg ∢GAC = |CG| / |AC|.
Krok 3 · Model
Jak szukać kąta
Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między prostą a jej rzutem prostokątnym na tę płaszczyznę.
Szukaj trójkąta prostokątnego: odcinek, jego rzut i odcinek prostopadły do płaszczyzny (wysokość, krawędź boczna graniastosłupa prostego).
Kąt między płaszczyznami (np. ściany bocznej z podstawą) mierzy się w płaszczyźnie prostopadłej do ich wspólnej krawędzi.
Ostrosłup prawidłowy czworokątny o krawędzi podstawy 6. O to środek podstawy (spodek wysokości), M — środek krawędzi BC. Turkusowy trójkąt SOM daje kąt ściany bocznej z podstawą, czerwony SOA — kąt krawędzi bocznej z podstawą.
Zmieniaj wysokość ostrosłupa i porównuj kąty.
Podsumowanie
W trójkącie SOM: |OM| = połowa krawędzi podstawy, tg ∢SMO = H / |OM|. W trójkącie SOA: |OA| = połowa przekątnej podstawy, tg ∢SAO = H / |OA|.
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz wysokość ściany bocznej.
Rozwiązanie
|SM| = √(42 + 32) = 5.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Stożek
Stożek przecięty płaszczyzną przez oś daje trójkąt równoramienny o podstawie 2r i ramionach l (tworzących). Jego połowa — trójkąt SOA — ma przyprostokątne h, r i przeciwprostokątną l, a kąt przy A to kąt nachylenia tworzącej do podstawy.
Zmieniaj promień i wysokość stożka.
Podsumowanie
Trójkąt SOA: |SO| = h, |OA| = r, |SA| = l, kąt prosty przy O. Kąt nachylenia tworzącej do podstawy to ∢SAO.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Z wierzchołka S opuszczam wysokość do środka podstawy O. Dla ściany bocznej prowadzę z O odcinek do środka M krawędzi podstawy — prostopadły do niej — i kąt SMO jest szukanym kątem. Dla krawędzi bocznej łączę O z wierzchołkiem podstawy A i liczę kąt SAO. Oba kąty siedzą w trójkątach prostokątnych z kątem prostym przy O.
Krok 6 · Seria zadań
Kąty w zadaniach
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 8. Krawędź boczna jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem 45°. Oblicz wysokość ostrosłupa.
Rozwiązanie
Przekątna podstawy 8√2, |OA| = 4√2. Trójkąt SOA jest prostokątny równoramienny, więc H = 4√2.
Tworząca stożka ma długość 4 i jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem α takim, że cos α = 3/4. Oblicz wysokość stożka.
Rozwiązanie
r = l cos α = 3, h = √(16 − 9) = √7.
Tworząca stożka ma długość 10 i jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem 60°. Oblicz promień podstawy.
Rozwiązanie
r = 10 · cos 60° = 5.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
S to wierzchołek ostrosłupa prawidłowego czworokątnego ABCD, O — środek podstawy, M — środek krawędzi BC. Ala: „Kąt nachylenia ściany bocznej BCS do podstawy to kąt SBO”. Bob: „To kąt SMO”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. Wspólna krawędź ściany BCS i podstawy to BC; odcinki SM i OM są do niej prostopadłe, więc kąt nachylenia ściany to ∢SMO.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Przekątna sześcianu jest nachylona do płaszczyzny jego podstawy pod kątem α. Wtedy tg α jest równy
Rozwiązanie
tg α = a / (a√2) = 1/√2 = √2/2. Odpowiedź A.
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 8 i wysokość 3. Wysokość ściany bocznej tego ostrosłupa jest równa
Rozwiązanie
|SM| = √(32 + 42) = 5. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Prostopadłościan ma podstawę 3 × 4 i wysokość 12. Oblicz cosinus kąta nachylenia przekątnej prostopadłościanu do płaszczyzny podstawy.
Rozwiązanie
cos α = 5/13.
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz wysokość ściany bocznej.
Rozwiązanie
hb = 5.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: kąt w bryle liczy się w trójkącie prostokątnym, którego jednym bokiem jest rzut odcinka na podstawę, a drugim — wysokość. Dla ściany bocznej ostrosłupa idzie się do środka krawędzi podstawy (kąt SMO), dla krawędzi bocznej — do wierzchołka (kąt SAO).
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś