Strona główna / Matematyka od nowa / Część 15: Stereometria / Lekcja 15.3

Lekcja 15.3 · ok. 16 minut · matura podstawowa

Jak znaleźć kąt nachylenia w bryle?

Kąt w bryle trudno zmierzyć kątomierzem, a na rysunku często wygląda inaczej niż w rzeczywistości. Jest jednak sposób: każdy taki kąt siedzi w trójkącie prostokątnym, który da się wyjąć z bryły i narysować na płasko. Wtedy wystarczy Pitagoras i trygonometria.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między tą prostą a jej rzutem na płaszczyznę (cieniem przy świetle padającym pionowo). Odcinek, jego rzut i odcinek prostopadły do płaszczyzny tworzą trójkąt prostokątny. Przekątna prostopadłościanu AG z rzutem AC daje trójkąt ACG z kątem prostym przy C. W ostrosłupie prawidłowym: krawędź boczna SA tworzy z podstawą kąt SAO, a ściana boczna — kąt SMO, gdzie O to środek podstawy, a M środek krawędzi podstawy. W stożku tworząca tworzy z podstawą kąt w trójkącie SOA o bokach h, r, l.

Krok 1 · Zadanie

Pręt w pudełku

Pudełko ma dno 4 × 3 i wysokość 5. Pręt włożono ukośnie, od rogu A na dnie do przeciwległego rogu G przy pokrywie.

Pod jakim kątem pręt jest nachylony do dna?

Rozwiązanie

|AC| = √(42 + 32) = 5, |CG| = 5. Trójkąt ACG jest prostokątny (kąt prosty przy C) i równoramienny, więc kąt GAC = 45°.

Krok 2 · Przekształcenie

Trójkąt ukryty w bryle

Kąt między prętem a dnem to kąt między prętem AG a jego cieniem AC. Razem z krawędzią CG tworzą trójkąt ACG. Zmieniaj wysokość pudełka i obracaj je.

Zbadaj trójkąt ACG.

Podsumowanie

Trójkąt ACG jest prostokątny, bo krawędź CG jest prostopadła do całego dna, więc i do AC. Stąd tg ∢GAC = |CG| / |AC|.

Krok 3 · Model

Jak szukać kąta

Prostopadłościan ma podstawę 3 × 4 i wysokość 12. Oblicz cosinus kąta nachylenia przekątnej prostopadłościanu do płaszczyzny podstawy.

Rozwiązanie

Przekątna podstawy 5, przekątna bryły √(25 + 144) = 13, cos α = 5/13.

Krok 4 · Badanie modelu

Ostrosłup: krawędź czy ściana?

Ostrosłup prawidłowy czworokątny o krawędzi podstawy 6. O to środek podstawy (spodek wysokości), M — środek krawędzi BC. Turkusowy trójkąt SOM daje kąt ściany bocznej z podstawą, czerwony SOA — kąt krawędzi bocznej z podstawą.

Zmieniaj wysokość ostrosłupa i porównuj kąty.

Podsumowanie

W trójkącie SOM: |OM| = połowa krawędzi podstawy, tg ∢SMO = H / |OM|. W trójkącie SOA: |OA| = połowa przekątnej podstawy, tg ∢SAO = H / |OA|.

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz wysokość ściany bocznej.

Rozwiązanie

|SM| = √(42 + 32) = 5.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Stożek

Stożek przecięty płaszczyzną przez oś daje trójkąt równoramienny o podstawie 2r i ramionach l (tworzących). Jego połowa — trójkąt SOA — ma przyprostokątne h, r i przeciwprostokątną l, a kąt przy A to kąt nachylenia tworzącej do podstawy.

Zmieniaj promień i wysokość stożka.

Podsumowanie

Trójkąt SOA: |SO| = h, |OA| = r, |SA| = l, kąt prosty przy O. Kąt nachylenia tworzącej do podstawy to ∢SAO.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Z wierzchołka S opuszczam wysokość do środka podstawy O. Dla ściany bocznej prowadzę z O odcinek do środka M krawędzi podstawy — prostopadły do niej — i kąt SMO jest szukanym kątem. Dla krawędzi bocznej łączę O z wierzchołkiem podstawy A i liczę kąt SAO. Oba kąty siedzą w trójkątach prostokątnych z kątem prostym przy O.

Krok 6 · Seria zadań

Kąty w zadaniach

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 8. Krawędź boczna jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem 45°. Oblicz wysokość ostrosłupa.

Rozwiązanie

Przekątna podstawy 8√2, |OA| = 4√2. Trójkąt SOA jest prostokątny równoramienny, więc H = 4√2.

Tworząca stożka ma długość 4 i jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem α takim, że cos α = 3/4. Oblicz wysokość stożka.

Rozwiązanie

r = l cos α = 3, h = √(16 − 9) = √7.

Tworząca stożka ma długość 10 i jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem 60°. Oblicz promień podstawy.

Rozwiązanie

r = 10 · cos 60° = 5.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

S to wierzchołek ostrosłupa prawidłowego czworokątnego ABCD, O — środek podstawy, M — środek krawędzi BC. Ala: „Kąt nachylenia ściany bocznej BCS do podstawy to kąt SBO”. Bob: „To kąt SMO”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. Wspólna krawędź ściany BCS i podstawy to BC; odcinki SM i OM są do niej prostopadłe, więc kąt nachylenia ściany to ∢SMO.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Przekątna sześcianu jest nachylona do płaszczyzny jego podstawy pod kątem α. Wtedy tg α jest równy

Rozwiązanie

tg α = a / (a√2) = 1/√2 = √2/2. Odpowiedź A.

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 8 i wysokość 3. Wysokość ściany bocznej tego ostrosłupa jest równa

Rozwiązanie

|SM| = √(32 + 42) = 5. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Prostopadłościan ma podstawę 3 × 4 i wysokość 12. Oblicz cosinus kąta nachylenia przekątnej prostopadłościanu do płaszczyzny podstawy.

Rozwiązanie

cos α = 5/13.

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz wysokość ściany bocznej.

Rozwiązanie

hb = 5.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (15.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.