Strona główna / Matematyka od nowa / Część 15: Stereometria / Lekcja 15.4

Lekcja 15.4 · ok. 16 minut · matura podstawowa

Walec, stożek i kula: skąd się biorą wzory na objętość i pole?

Walec, stożek i kula to bryły obrotowe — powstają z obrotu prostokąta, trójkąta i półkola. Ich wzory nie są osobnymi zagadkami: walec liczy się jak graniastosłup, stożek jak ostrosłup, a kulę Archimedes porównał z walcem, w który jest wpisana.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Walec: V = πr2h, Pb = 2πrh (etykieta puszki to prostokąt 2πr × h), Pc = 2πr2 + 2πrh. Stożek: V = ⅓πr2h, Pb = πrl, Pc = πr2 + πrl. Kula: V = 4⁄3πr3, P = 4πr2. Kula wpisana w walec ma 2⁄3 jego objętości (Archimedes). Bryły podobne w skali k: długości rosną k razy, pola k2 razy, objętości k3 razy.

Krok 1 · Zadanie

Puszka

Puszka ma kształt walca o promieniu podstawy 4 cm i wysokości 10 cm.

Ile centymetrów sześciennych mieści puszka? Wynik podaj z π.

Rozwiązanie

V = πr2h = π · 16 · 10 = 160π ≈ 502,7 cm3.

Krok 2 · Przekształcenie

Walec to graniastosłup o okrągłej podstawie

Objętość walca to, jak w graniastosłupie, pole podstawy razy wysokość: V = πr2h. Etykieta puszki po rozwinięciu jest prostokątem o bokach 2πr (obwód dna) i h, więc pole boczne Pb = 2πrh.

Zmieniaj promień i wysokość walca.

Podsumowanie

V = πr2h: podwojenie promienia daje 4 razy większą objętość. Pb = 2πrh: podwojenie promienia daje 2 razy większe pole boczne.

Krok 3 · Model

Wzory

Oblicz pole etykiety puszki z zadania (r = 4 cm, h = 10 cm), która pokrywa całą powierzchnię boczną.

Rozwiązanie

Pb = 2π · 4 · 10 = 80π cm2.

Oblicz objętość kuli o promieniu 3.

Rozwiązanie

V = 4⁄3π · 27 = 36π.

Krok 4 · Badanie modelu

Powiększanie bryły

Sześcian o krawędzi k zbudowany z sześcianów jednostkowych. Pole powierzchni to liczba kwadratów na ścianach, objętość — liczba sześcianów.

Powiększaj sześcian.

Podsumowanie

Każdy kwadrat jednostkowy powiększony k razy to k2 kwadratów, a każdy sześcian — k3 sześcianów. Dlatego P2 = k2P1, V2 = k3V1.

Dwa stożki są podobne w skali 3. Pole powierzchni mniejszego wynosi 10 cm². Oblicz pole powierzchni większego.

Rozwiązanie

P = 32 · 10 = 90 cm2.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Odkrycie Archimedesa

Archimedes wpisał kulę w walec o promieniu r i wysokości 2r. Walec ma objętość πr2 · 2r = 2πr3, a stożek o tych wymiarach — ⅓ tego, czyli 2⁄3πr3. Kula wypełnia resztę: stożek + kula = walec, więc Vkuli = 2πr3 − 2⁄3πr3 = 4⁄3πr3. Uważał to za swoje najpiękniejsze odkrycie.

Zmieniaj promień kuli wpisanej w walec.

Podsumowanie

Vkuli = 2⁄3 · 2πr3 = 4⁄3πr3, Pkuli = 2πr · 2r = 4πr2.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Bryłę można wypełnić małymi sześcianami. Po powiększeniu dwa razy każdy mały sześcian ma dwa razy dłuższą krawędź w każdym z trzech kierunków, więc mieści 2 · 2 · 2 = 8 sześcianów o pierwotnym rozmiarze. Pole rośnie 2 · 2 = 4 razy, bo kwadrat ma tylko dwa wymiary.

Krok 6 · Seria zadań

Bryły obrotowe w zadaniach

Pole powierzchni kuli jest równe 36π. Oblicz objętość tej kuli.

Rozwiązanie

r2 = 9, r = 3, V = 4⁄3π · 27 = 36π.

Przekrojem osiowym walca (przekrojem płaszczyzną zawierającą oś) jest kwadrat o boku 4. Oblicz objętość walca.

Rozwiązanie

2r = 4, h = 4, V = π · 4 · 4 = 16π.

Dwa walce są podobne w skali 2. Mniejszy ma objętość 5 l. Ile litrów ma objętość większego?

Rozwiązanie

V = 23 · 5 = 40 l.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Promień kuli zwiększono dwa razy. Ala: „Objętość wzrośnie 4 razy, bo r jest w kwadracie”. Bob: „Objętość wzrośnie 8 razy”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: V = 4⁄3π(2r)3 = 8 · 4⁄3πr3.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Pole powierzchni kuli o promieniu 3 jest równe

Rozwiązanie

P = 4π · 9 = 36π. Odpowiedź A.

Stożek ma promień podstawy 6 i wysokość 8. Pole powierzchni bocznej tego stożka jest równe

Rozwiązanie

l = 10, Pb = π · 6 · 10 = 60π. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Walec ma promień podstawy 2 i wysokość 5. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

V = 20π.

Oblicz objętość kuli o promieniu 3.

Rozwiązanie

V = 36π.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (15.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.