Walec, stożek i kula: skąd się biorą wzory na objętość i pole?
Walec, stożek i kula to bryły obrotowe — powstają z obrotu prostokąta, trójkąta i półkola. Ich wzory nie są osobnymi zagadkami: walec liczy się jak graniastosłup, stożek jak ostrosłup, a kulę Archimedes porównał z walcem, w który jest wpisana.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Walec: V = πr2h, Pb = 2πrh (etykieta puszki to prostokąt 2πr × h), Pc = 2πr2 + 2πrh. Stożek: V = ⅓πr2h, Pb = πrl, Pc = πr2 + πrl. Kula: V = 4⁄3πr3, P = 4πr2. Kula wpisana w walec ma 2⁄3 jego objętości (Archimedes). Bryły podobne w skali k: długości rosną k razy, pola k2 razy, objętości k3 razy.
Krok 1 · Zadanie
Puszka
Puszka ma kształt walca o promieniu podstawy 4 cm i wysokości 10 cm.
Ile centymetrów sześciennych mieści puszka? Wynik podaj z π.
Rozwiązanie
V = πr2h = π · 16 · 10 = 160π ≈ 502,7 cm3.
Krok 2 · Przekształcenie
Walec to graniastosłup o okrągłej podstawie
Objętość walca to, jak w graniastosłupie, pole podstawy razy wysokość: V = πr2h. Etykieta puszki po rozwinięciu jest prostokątem o bokach 2πr (obwód dna) i h, więc pole boczne Pb = 2πrh.
Zmieniaj promień i wysokość walca.
Podsumowanie
V = πr2h: podwojenie promienia daje 4 razy większą objętość. Pb = 2πrh: podwojenie promienia daje 2 razy większe pole boczne.
Krok 3 · Model
Wzory
Walec: V = πr2h, Pb = 2πrh, Pc = 2πr2 + 2πrh.
Stożek (l — tworząca): V = ⅓πr2h, Pb = πrl, Pc = πr2 + πrl.
Kula: V = 4⁄3πr3, P = 4πr2.
Oblicz pole etykiety puszki z zadania (r = 4 cm, h = 10 cm), która pokrywa całą powierzchnię boczną.
Rozwiązanie
Pb = 2π · 4 · 10 = 80π cm2.
Oblicz objętość kuli o promieniu 3.
Rozwiązanie
V = 4⁄3π · 27 = 36π.
Krok 4 · Badanie modelu
Powiększanie bryły
Sześcian o krawędzi k zbudowany z sześcianów jednostkowych. Pole powierzchni to liczba kwadratów na ścianach, objętość — liczba sześcianów.
Powiększaj sześcian.
Podsumowanie
Każdy kwadrat jednostkowy powiększony k razy to k2 kwadratów, a każdy sześcian — k3 sześcianów. Dlatego P2 = k2P1, V2 = k3V1.
Dwa stożki są podobne w skali 3. Pole powierzchni mniejszego wynosi 10 cm². Oblicz pole powierzchni większego.
Rozwiązanie
P = 32 · 10 = 90 cm2.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Odkrycie Archimedesa
Archimedes wpisał kulę w walec o promieniu r i wysokości 2r. Walec ma objętość πr2 · 2r = 2πr3, a stożek o tych wymiarach — ⅓ tego, czyli 2⁄3πr3. Kula wypełnia resztę: stożek + kula = walec, więc Vkuli = 2πr3 − 2⁄3πr3 = 4⁄3πr3. Uważał to za swoje najpiękniejsze odkrycie.
Bryłę można wypełnić małymi sześcianami. Po powiększeniu dwa razy każdy mały sześcian ma dwa razy dłuższą krawędź w każdym z trzech kierunków, więc mieści 2 · 2 · 2 = 8 sześcianów o pierwotnym rozmiarze. Pole rośnie 2 · 2 = 4 razy, bo kwadrat ma tylko dwa wymiary.
Krok 6 · Seria zadań
Bryły obrotowe w zadaniach
Pole powierzchni kuli jest równe 36π. Oblicz objętość tej kuli.
Rozwiązanie
r2 = 9, r = 3, V = 4⁄3π · 27 = 36π.
Przekrojem osiowym walca (przekrojem płaszczyzną zawierającą oś) jest kwadrat o boku 4. Oblicz objętość walca.
Rozwiązanie
2r = 4, h = 4, V = π · 4 · 4 = 16π.
Dwa walce są podobne w skali 2. Mniejszy ma objętość 5 l. Ile litrów ma objętość większego?
Rozwiązanie
V = 23 · 5 = 40 l.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Promień kuli zwiększono dwa razy. Ala: „Objętość wzrośnie 4 razy, bo r jest w kwadracie”. Bob: „Objętość wzrośnie 8 razy”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: V = 4⁄3π(2r)3 = 8 · 4⁄3πr3.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Pole powierzchni kuli o promieniu 3 jest równe
Rozwiązanie
P = 4π · 9 = 36π. Odpowiedź A.
Stożek ma promień podstawy 6 i wysokość 8. Pole powierzchni bocznej tego stożka jest równe
Rozwiązanie
l = 10, Pb = π · 6 · 10 = 60π. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Walec ma promień podstawy 2 i wysokość 5. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
V = 20π.
Oblicz objętość kuli o promieniu 3.
Rozwiązanie
V = 36π.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: walec to graniastosłup o okrągłej podstawie (V = πr²h), stożek to ⅓ walca, kula to ⅔ opisanego na niej walca (V = ⁴⁄₃πr³). Przy powiększeniu k razy pola rosną k², a objętości k³ razy.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś