Dlaczego objętość ostrosłupa to jedna trzecia pola podstawy razy wysokość?
Ostrosłup zwęża się od podstawy do wierzchołka, więc ma mniej miejsca niż graniastosłup o tej samej podstawie i wysokości. Ale dlaczego dokładnie trzy razy mniej? Odpowiedź da się zobaczyć: trzy jednakowe ostrosłupy składają się w sześcian.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Objętość ostrosłupa: V = ⅓ · Pp · H. Skąd ⅓: sześcian o krawędzi a da się rozciąć na trzy jednakowe ostrosłupy o wspólnym wierzchołku i podstawach będących trzema ścianami sześcianu, więc każdy ma objętość a3/3 = ⅓ · a2 · a. Objętość zależy tylko od pola podstawy i wysokości — przesunięcie wierzchołka w bok jej nie zmienia (zasada Cavalieriego). Stożek to „ostrosłup o podstawie koła”: V = ⅓ πr2h.
Krok 1 · Zadanie
Piramida w pudełku
W pudełko o wymiarach 4 × 4 × 3 wstawiono ostrosłup: jego podstawą jest dno pudełka, a wierzchołek dotyka środka pokrywy.
Jaką część pudełka zajmuje ostrosłup?
Rozwiązanie
V = ⅓ · 16 · 3 = 16, a pudełko ma 48 — ostrosłup zajmuje ⅓.
Krok 2 · Przekształcenie
Trzy ostrosłupy w sześcianie
Sześcian o krawędzi 3 rozcięto na trzy ostrosłupy (turkusowy, złoty, czerwony) o wspólnym wierzchołku — górnym lewym przednim rogu. Suwak rozsuwa je od siebie.
Rozsuwaj i składaj ostrosłupy.
Podsumowanie
Każdy ostrosłup ma podstawę a × a i wysokość a, a trzy razem dają sześcian a3. Zatem V = a3/3 = ⅓ · a2 · a = ⅓ Pp H.
Krok 3 · Model
Wzory
Ostrosłup: V = ⅓ · Pp · H (H — odległość wierzchołka od płaszczyzny podstawy).
Stożek: V = ⅓ · πr2 · h.
Prawidłowy: w podstawie wielokąt foremny, a spodek wysokości w jego środku.
Pole powierzchni: Pc = Pp + Pb (jedna podstawa!).
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
V = ⅓ · 62 · 4 = 48.
Stożek ma promień podstawy 3 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
V = ⅓ · π · 32 · 4 = 12π.
Krok 4 · Badanie modelu
Przesuwanie wierzchołka
Ostrosłup o podstawie 4 × 4 i wysokości 3. Suwak przesuwa wierzchołek S poziomo — wysokość się nie zmienia.
Przesuwaj wierzchołek.
Podsumowanie
V = ⅓ · 16 · 3 = 16 dla każdego położenia wierzchołka na wysokości 3 (zasada Cavalieriego).
Ostrosłup ma objętość 20 i pole podstawy 12. Oblicz jego wysokość.
Rozwiązanie
⅓ · 12 · H = 4H = 20 ⇒ H = 5.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Stożek
Stożek można przybliżać ostrosłupami o podstawach będących wielokątami foremnymi wpisanymi w koło — im więcej boków, tym dokładniej. Każdy z nich ma objętość ⅓ · Pp · h, a Pp zbliża się do πr2. Dlatego V = ⅓ πr2h.
Zmieniaj promień i wysokość stożka.
Podsumowanie
Vstożka = ⅓ πr2h = ⅓ Vwalca.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Sześcian można rozciąć na trzy jednakowe ostrosłupy o wspólnym wierzchołku w jednym rogu i podstawach na trzech przeciwległych ścianach. Każdy ma podstawę a² i wysokość a, a razem dają a³, więc każdy ma a³/3 = ⅓ · podstawa · wysokość. Przesuwanie wierzchołka na tej samej wysokości nie zmienia objętości, więc wzór działa dla każdego ostrosłupa.
Krok 6 · Seria zadań
Ostrosłupy i stożki w zadaniach
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 10 i wysokość 12. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
V = ⅓ · 100 · 12 = 400.
Stożek ma promień podstawy 6, a tworzącą długości 10. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
h = 8, V = ⅓ · 36π · 8 = 96π.
Kupa piasku ma kształt stożka o promieniu 2 m i wysokości 1,5 m. Ile metrów sześciennych piasku zawiera?
Rozwiązanie
V = ⅓ · π · 22 · 1,5 = 2π ≈ 6,28 m3.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ostrosłup i graniastosłup mają tę samą podstawę i wysokość. Ala: „Ich objętości są w stosunku 1 : 2”. Bob: „1 : 3”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: Vostrosłupa = ⅓ Pp H, Vgraniastosłupa = Pp H.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Ostrosłup ma pole podstawy 12 i wysokość 5. Objętość tego ostrosłupa jest równa
Rozwiązanie
V = ⅓ · 12 · 5 = 20. Odpowiedź A.
Stożek ma promień podstawy 3 i wysokość 4. Objętość tego stożka jest równa
Rozwiązanie
V = ⅓ · 9π · 4 = 12π. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
V = 48.
Stożek ma promień 3 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.
Rozwiązanie
V = 12π.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: ostrosłup i stożek mają trzy razy mniejszą objętość niż graniastosłup i walec o tej samej podstawie i wysokości: V = ⅓ · P_p · H. Pokazuje to podział sześcianu na trzy jednakowe ostrosłupy.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś