Strona główna / Matematyka od nowa / Część 15: Stereometria / Lekcja 15.2

Lekcja 15.2 · ok. 16 minut · matura podstawowa

Dlaczego objętość ostrosłupa to jedna trzecia pola podstawy razy wysokość?

Ostrosłup zwęża się od podstawy do wierzchołka, więc ma mniej miejsca niż graniastosłup o tej samej podstawie i wysokości. Ale dlaczego dokładnie trzy razy mniej? Odpowiedź da się zobaczyć: trzy jednakowe ostrosłupy składają się w sześcian.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Objętość ostrosłupa: V = ⅓ · Pp · H. Skąd ⅓: sześcian o krawędzi a da się rozciąć na trzy jednakowe ostrosłupy o wspólnym wierzchołku i podstawach będących trzema ścianami sześcianu, więc każdy ma objętość a3/3 = ⅓ · a2 · a. Objętość zależy tylko od pola podstawy i wysokości — przesunięcie wierzchołka w bok jej nie zmienia (zasada Cavalieriego). Stożek to „ostrosłup o podstawie koła”: V = ⅓ πr2h.

Krok 1 · Zadanie

Piramida w pudełku

W pudełko o wymiarach 4 × 4 × 3 wstawiono ostrosłup: jego podstawą jest dno pudełka, a wierzchołek dotyka środka pokrywy.

Jaką część pudełka zajmuje ostrosłup?

Rozwiązanie

V = ⅓ · 16 · 3 = 16, a pudełko ma 48 — ostrosłup zajmuje ⅓.

Krok 2 · Przekształcenie

Trzy ostrosłupy w sześcianie

Sześcian o krawędzi 3 rozcięto na trzy ostrosłupy (turkusowy, złoty, czerwony) o wspólnym wierzchołku — górnym lewym przednim rogu. Suwak rozsuwa je od siebie.

Rozsuwaj i składaj ostrosłupy.

Podsumowanie

Każdy ostrosłup ma podstawę a × a i wysokość a, a trzy razem dają sześcian a3. Zatem V = a3/3 = ⅓ · a2 · a = ⅓ Pp H.

Krok 3 · Model

Wzory

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

V = ⅓ · 62 · 4 = 48.

Stożek ma promień podstawy 3 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

V = ⅓ · π · 32 · 4 = 12π.

Krok 4 · Badanie modelu

Przesuwanie wierzchołka

Ostrosłup o podstawie 4 × 4 i wysokości 3. Suwak przesuwa wierzchołek S poziomo — wysokość się nie zmienia.

Przesuwaj wierzchołek.

Podsumowanie

V = ⅓ · 16 · 3 = 16 dla każdego położenia wierzchołka na wysokości 3 (zasada Cavalieriego).

Ostrosłup ma objętość 20 i pole podstawy 12. Oblicz jego wysokość.

Rozwiązanie

⅓ · 12 · H = 4H = 20 ⇒ H = 5.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Stożek

Stożek można przybliżać ostrosłupami o podstawach będących wielokątami foremnymi wpisanymi w koło — im więcej boków, tym dokładniej. Każdy z nich ma objętość ⅓ · Pp · h, a Pp zbliża się do πr2. Dlatego V = ⅓ πr2h.

Zmieniaj promień i wysokość stożka.

Podsumowanie

Vstożka = ⅓ πr2h = ⅓ Vwalca.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Sześcian można rozciąć na trzy jednakowe ostrosłupy o wspólnym wierzchołku w jednym rogu i podstawach na trzech przeciwległych ścianach. Każdy ma podstawę a² i wysokość a, a razem dają a³, więc każdy ma a³/3 = ⅓ · podstawa · wysokość. Przesuwanie wierzchołka na tej samej wysokości nie zmienia objętości, więc wzór działa dla każdego ostrosłupa.

Krok 6 · Seria zadań

Ostrosłupy i stożki w zadaniach

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 10 i wysokość 12. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

V = ⅓ · 100 · 12 = 400.

Stożek ma promień podstawy 6, a tworzącą długości 10. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

h = 8, V = ⅓ · 36π · 8 = 96π.

Kupa piasku ma kształt stożka o promieniu 2 m i wysokości 1,5 m. Ile metrów sześciennych piasku zawiera?

Rozwiązanie

V = ⅓ · π · 22 · 1,5 = 2π ≈ 6,28 m3.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ostrosłup i graniastosłup mają tę samą podstawę i wysokość. Ala: „Ich objętości są w stosunku 1 : 2”. Bob: „1 : 3”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: Vostrosłupa = ⅓ Pp H, Vgraniastosłupa = Pp H.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).

Ostrosłup ma pole podstawy 12 i wysokość 5. Objętość tego ostrosłupa jest równa

Rozwiązanie

V = ⅓ · 12 · 5 = 20. Odpowiedź A.

Stożek ma promień podstawy 3 i wysokość 4. Objętość tego stożka jest równa

Rozwiązanie

V = ⅓ · 9π · 4 = 12π. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

V = 48.

Stożek ma promień 3 i wysokość 4. Oblicz jego objętość.

Rozwiązanie

V = 12π.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (15.2) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.