Co mówi prawdopodobieństwo 1/6, skoro w 12 rzutach szóstka wypadła 4 razy?
Prawdopodobieństwo nie przewiduje pojedynczego rzutu ani nawet krótkiej serii. Mówi o tym, co dzieje się w bardzo długiej serii powtórzeń. Najłatwiej to zobaczyć, rzucając kostką tysiące razy — tu robi to symulacja.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Częstość zdarzenia w serii n powtórzeń to k/n, gdzie k — liczba razy, gdy zaszło. W krótkiej serii częstość mocno się waha i różni się od prawdopodobieństwa; gdy n rośnie, częstość coraz mniej odbiega od P(A) — to prawo wielkich liczb. Dlatego w n powtórzeniach spodziewamy się około n · P(A) sukcesów. Moneta ani kostka niczego nie pamiętają: po pięciu reszkach z rzędu orzeł nadal ma prawdopodobieństwo 1/2 (błąd hazardzisty). Częstość zbliża się do 1/2 nie dlatego, że wyniki się „wyrównują”, tylko dlatego, że stara nadwyżka ginie w coraz większej liczbie rzutów.
Krok 1 · Zadanie
Podejrzana kostka
Ala rzuciła kostką 12 razy i szóstka wypadła 4 razy (seria 2 na symulacji). Twierdzi, że kostka jest nieuczciwa. Możesz obejrzeć inne serie po 12 rzutów zwykłą, uczciwą kostką.
Czy Ala ma podstawy, żeby uznać kostkę za nieuczciwą?
Rozwiązanie
12 rzutów to za mało: częstość w krótkiej serii mocno się waha. Prawdopodobieństwo 1/6 opisuje długie serie.
Krok 2 · Przekształcenie
Częstość w coraz dłuższej serii
Wykres pokazuje częstość szóstek po każdym kolejnym rzucie: po 1, 2, 3, …, n rzutach. Linia przerywana to prawdopodobieństwo 1/6.
Zmieniaj liczbę rzutów i serię.
Podsumowanie
Częstość k/n w krótkich seriach się waha, a w długich zbliża się do P = 1/6.
Krok 3 · Model
Częstość i oczekiwana liczba sukcesów
Częstość = k/n (k sukcesów w n powtórzeniach).
Prawo wielkich liczb: im więcej powtórzeń, tym bliżej częstość leży prawdopodobieństwa.
W n powtórzeniach spodziewamy się około n · P(A) sukcesów — nie dokładnie tylu.
Odwrotnie: nieznane prawdopodobieństwo można szacować częstością z długiej serii.
Rzucamy kostką 600 razy. Ile mniej więcej szóstek się spodziewasz?
Rozwiązanie
600 · 1/6 = 100 (w symulacji serie dawały od 87 do 107).
Krok 4 · Badanie modelu
Sumy oczek dwóch kostek
Rzucamy dwiema kostkami i zapisujemy sumę. Słupki to częstości sum w symulacji, złote kreski — prawdopodobieństwa z tabeli 36 par (suma 7: 6/36).
Zmieniaj liczbę rzutów.
Podsumowanie
Kształt rozkładu sum (1, 2, 3, 4, 5, 6, 5, 4, 3, 2, 1 na 36) widać dopiero w długiej serii.
Rzucamy dwiema kostkami 3600 razy. Ile mniej więcej razy suma oczek wyniesie 7?
Rozwiązanie
3600 · 1/6 = 600.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Moneta nie ma pamięci
Skoro częstość orłów zbliża się do 1/2, czy po serii reszek moneta „musi” nadrobić orły? Nie — każdy rzut jest niezależny. Sprawdź, co naprawdę się wyrównuje: liczby orłów i reszek czy ich częstości.
Rzucaj monetą.
Podsumowanie
Każdy rzut ma P(orzeł) = 1/2 niezależnie od poprzednich. Prawo wielkich liczb dotyczy częstości, a nie liczby orłów.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Znaczy, że w bardzo długiej serii rzutów szóstka wypada w około 1/6 rzutów, a częstość coraz mniej odbiega od 1/6. Nie znaczy, że w każdych 6 rzutach wypadnie jedna szóstka, ani że po serii bez szóstek szóstka staje się bardziej prawdopodobna — kostka nie pamięta poprzednich rzutów.
W worku jest 20 kul w trzech kolorach. Losowano kulę 400 razy, za każdym razem ją zwracając; czerwona wypadła 100 razy. Ile czerwonych kul jest najpewniej w worku?
Rozwiązanie
Częstość 100/400 = 1/4, więc czerwonych jest około 20 · 1/4 = 5.
Prawdopodobieństwo, że losowo wybrana żarówka jest wadliwa, wynosi 0,02. Ile wadliwych żarówek spodziewasz się w partii 1500 sztuk?
Rozwiązanie
1500 · 0,02 = 30.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
W pięciu rzutach monetą wypadły same reszki. Ala: „Teraz orzeł jest bardziej prawdopodobny, bo częstość musi się wyrównać”. Bob: „Orzeł nadal ma prawdopodobieństwo 1/2”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: rzuty są niezależne, P(orzeł) = 1/2 w każdym rzucie.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte (po 0–1 pkt).
Monetą rzucono 400 razy i orzeł wypadł 220 razy. Częstość wypadnięcia orła w tej serii jest równa
Rozwiązanie
220/400 = 0,55. Odpowiedź A.
Prawdopodobieństwo wylosowania kuli białej z urny jest równe 0,3. Losujemy 500 razy, za każdym razem zwracając kulę. Najbliższa spodziewanej liczba wylosowanych kul białych to
Rozwiązanie
500 · 0,3 = 150. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Zdarzenie ma prawdopodobieństwo 1/6. Doświadczenie powtarzamy 600 razy. Ile razy mniej więcej zajdzie to zdarzenie?
Rozwiązanie
Około 100 razy.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: częstość k/n w krótkiej serii może być daleka od prawdopodobieństwa; w długiej — zbliża się do niego. W n próbach spodziewaj się około n · P(A) sukcesów, ale nie dokładnie tylu.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (16.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś