Strona główna / Matematyka od nowa / Część 17: Statystyka / Lekcja 17.4

Lekcja 17.4 · ok. 18 minut · matura podstawowa

Jak czytać dane z tabeli i wykresu — Polska w liczbach wtedy i dziś

W podręczniku z 1935 roku Banach umieścił tablicę urodzeń i zgonów w Polsce z lat 1919–1933. Wtedy na każdy tysiąc mieszkańców rodziło się ponad 30 dzieci. Dziś — niespełna 7. Z tych samych narzędzi — tabeli, wykresu i wskaźnika „na 1000 osób” — korzysta się, żeby zrozumieć każde dane: od temperatury wrzenia wody w górach po spadki na giełdzie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Tabela z pomiarów (empiryczna) to funkcja dana liczbami — wartości są przybliżone, a między nimi można szacować. Wskaźnik „na 1000 mieszkańców” = liczba zdarzeń / liczba ludności · 1000; pozwala porównać lata i kraje o różnej liczbie ludności. Przyrost naturalny = urodzenia − zgony. Na wykresie najpierw patrz na osie: oś, która nie zaczyna się od zera, wyolbrzymia zmiany — spadek o 10% może wyglądać jak spadek prawie do zera.

Krok 1 · Zadanie

Urodzenia i zgony 1919–1933

Tablica z podręcznika Banacha: liczba urodzeń i zgonów na 1000 mieszkańców Polski.

RokUrodzenia na 1000Zgony na 1000
191930,526,4
192032,226,3
192132,720,7
192235,219,8
192335,617,3
192434,617,9
192535,216,7
192633,017,8
192731,617,4
192832,316,4
192932,016,7
193032,315,6
193130,215,5
193228,715,0
193326,514,2

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Przyrost naturalny to różnica: urodzenia − zgony. W którym roku był największy?

Rozwiązanie

Przyrost w latach 1923, 1924, 1925: 18,3; 16,7; 18,5. Największy w 1925 r. — 18,5 na 1000. Najwięcej urodzeń było w 1923 r., ale wtedy było też więcej zgonów.

Krok 2 · Model

Przyrost na wykresie

Wykres przyrostu naturalnego (urodzenia − zgony na 1000 mieszkańców) z tablicy Banacha. Punkty z kolejnych lat połączono odcinkami. Suwak wybiera rok.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Przyrost: 4,1 (1919), 5,9, 12,0, 15,4, 18,3, 16,7, 18,5 (1925), 15,2, 14,2, 15,9, 15,3, 16,7, 14,7, 13,7, 12,3 (1933).

Krok 3 · Badanie modelu

A jak jest dziś?

Dane GUS za 2024 rok: w Polsce urodziło się około 252 tys. dzieci, zmarło około 409 tys. osób, a ludność liczyła około 37,5 mln.

Oblicz współczynniki „na 1000 mieszkańców” z dokładnością do 0,1.

Rozwiązanie

Urodzenia: 252 : 37,5 ≈ 6,7 na 1000; zgony: 409 : 37,5 ≈ 10,9 na 1000; przyrost: 6,7 − 10,9 = −4,2 na 1000 (tyle samo podaje GUS). W 1925 r. było +18,5.

Przyrost naturalny w Polsce: 1925 r. — +18,5 na 1000 mieszkańców, 2024 r. — −4,2 na 1000. Co zmieniło się najbardziej?

Rozwiązanie

Urodzenia na 1000 spadły ponad pięciokrotnie (35,2 → 6,7), zgony na 1000 zmalały (16,7 → 10,9). Ujemny przyrost wynika z bardzo niskiej liczby urodzeń. Ujemny przyrost oznacza, że bez migracji liczba ludności maleje.

Krok 4 · Badanie modelu

Oś, która nie zaczyna się od zera

Wydobycie gazu ziemnego w Polsce w latach 1927–1933 (mln m³), z podręcznika Banacha. Banach radził: gdy zmiany są małe w porównaniu z wartościami, zamiast osi od zera rysuj prostą zaczynającą się np. od 430 — tylko trzeba o tym pamiętać, czytając wykres.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Wykres z osią pionową od 430.

Podsumowanie

1930: 489, 1932: 437 mln m³ — różnica 52 mln m³.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Te same dane, oś pionowa od zera.

Podsumowanie

Na osi od zera widać prawdziwą skalę zmian: wydobycie wahało się między 437 a 489 mln m³.

O ile procent zmniejszyło się wydobycie gazu z 1930 do 1932 roku? Podaj wynik z dokładnością do 0,1.

Rozwiązanie

(489 − 437) : 489 = 52 : 489 ≈ 0,106, czyli spadek o około 10,6%.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Tabele, wskaźniki i osie

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Liczba urodzeń zależy od tego, ilu jest mieszkańców. Gdy porównuje się lata albo kraje o różnej liczbie ludności, sama liczba wprowadza w błąd: np. w dużym kraju rodzi się więcej dzieci niż w małym, nawet jeśli rodziny są tam mniej liczne. Wskaźnik na 1000 mieszkańców usuwa wpływ wielkości populacji.

Krok 6 · Seria zadań

Tablice Banacha

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Temperatura wrzenia wody na różnych wysokościach (tablica z podręcznika Banacha):

Wysokość (m n.p.m.)0100200300400500600700800900
Temperatura wrzenia (°C)100,0099,6799,3398,9998,6598,3497,9997,6797,3297,00

O ile mniej więcej stopni obniża się temperatura wrzenia na każde 300 m wysokości?

Rozwiązanie

Co 300 m: 100,00 → 98,99 → 97,99 → 97,00 — za każdym razem o około 1 °C.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Kasprowy Wierch ma wysokość 1987 m n.p.m. — więcej niż w tablicy. Zakładając, że temperatura wrzenia spada dalej tak samo (o około 1 °C na 300 m), oszacuj, w jakiej temperaturze wrze tam woda.

Rozwiązanie

1987 : 300 ≈ 6,6, więc temperatura wrzenia ≈ 100 − 6,6 ≈ 93,4 °C. Wyjście poza zakres tablicy (ekstrapolacja) to tylko oszacowanie — tu bliskie rzeczywistości (ok. 93,5 °C).

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Największa ilość soli, którą można rozpuścić w 100 g wody (tablica z podręcznika Banacha):

Temperatura wody (°C)0101520406080100
Sól w 100 g wody (g)35,735,835,936,036,6373839

Ile najwięcej soli rozpuścisz w 250 g wody o temperaturze 20 °C?

Rozwiązanie

2,5 · 36,0 = 90 g. Rozpuszczalność soli prawie nie zależy od temperatury: między 0 °C a 100 °C rośnie tylko z 35,7 do 39 g.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Zbiory żyta w Polsce (tablica z podręcznika Banacha):

Rok1927192819291930193119321933
Żyto (mln kwintali)58,961,170,169,657,061,170,7

Oblicz średnie roczne zbiory (z dokładnością do 0,1) i medianę.

Rozwiązanie

Średnia: 448,5 : 7 ≈ 64,1 mln kwintali. Uporządkowane: 57,0; 58,9; 61,1; 61,1; 69,6; 70,1; 70,7 — mediana to czwarta liczba, 61,1.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Patrząc na wykres wydobycia gazu z osią od 430, Ala mówi: „W 1932 r. wydobycie spadło prawie do zera”. Bob: „Spadło o około 11%”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: 52 : 489 ≈ 11%. Wykres z osią od 430 wyolbrzymia spadek.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadania zamknięte (po 1 pkt).

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Liczba urodzeń na 1000 mieszkańców Polski w latach 1927–1933 wynosiła kolejno: 31,6; 32,3; 32,0; 32,3; 30,2; 28,7; 26,5. Mediana tych danych jest równa

Rozwiązanie

26,5; 28,7; 30,2; 31,6; 32,0; 32,3; 32,3 — mediana to czwarta liczba: 31,6. Odpowiedź A.

Liczba urodzeń na 1000 mieszkańców Polski wynosiła w 1923 r. 35,6, a w 2024 r. około 6,7. O ile procent (w przybliżeniu) zmalał ten wskaźnik?

Rozwiązanie

(35,6 − 6,7) : 35,6 = 28,9 : 35,6 ≈ 0,81 — spadek o około 81%. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z danymi z tablic Banacha. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Temperatura wody (°C)0101520406080100
Sól w 100 g wody (g)35,735,835,936,036,6373839

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

W 1921 r. urodzenia wynosiły 32,7 na 1000 mieszkańców, a zgony 20,7 na 1000. Ile wynosił przyrost naturalny na 1000 mieszkańców?

Rozwiązanie

Przyrost: 12 na 1000 mieszkańców.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)

Korzystając z tablicy rozpuszczalności soli: ile najwięcej soli rozpuścisz w 200 g wody o temperaturze 0 °C?

Rozwiązanie

Najwięcej 71,4 g soli.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (17.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (17.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.