Strona główna / Matematyka od nowa / Część 18: Rachunek różniczkowy / Lekcja 18.4

Lekcja 18.4 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Jak z pochodnej odczytać, gdzie funkcja rośnie i gdzie ma szczyt?

Na szczycie pagórka ścieżka przez chwilę biegnie poziomo: przed szczytem pnie się w górę, za nim opada. Pochodna to nachylenie ścieżki — jej znak mówi, czy funkcja rośnie, czy maleje, a miejsca, gdzie znak się zmienia, to szczyty i doliny.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Jeśli f′(x) > 0 na przedziale, funkcja jest tam rosnąca; jeśli f′(x) < 0 — malejąca. Ekstremum lokalne w x₀: f′(x₀) = 0 i pochodna zmienia znak — z + na − to maksimum, z − na + to minimum. Samo f′(x₀) = 0 nie wystarcza: (x³)′ = 3x² zeruje się w 0, ale nie zmienia znaku, więc x³ nie ma tam ekstremum. Schemat: dziedzina → f′(x) → miejsca zerowe f′ → znak f′ w przedziałach (tabelka) → monotoniczność i ekstrema z wartościami f(x₀).

Krok 1 · Zadanie

Szczyt i dolina

Wykres f(x) = x³ − 3x ze styczną w punkcie x.

W jakim x funkcja ma maksimum lokalne?

Rozwiązanie

f′(x) = 3x² − 3 = 0 dla x = ±1. W −1 pochodna zmienia znak z + na − (maksimum, f(−1) = 2), w 1 z − na + (minimum, f(1) = −2).

Krok 2 · Przekształcenie

Znak pochodnej

Turkusowy wykres to f(x) = x³ − 3x, czerwony przerywany — f′(x) = 3x² − 3. Czerwony znacznik pokazuje f′ w bieżącym x.

Przesuwaj x i porównuj oba wykresy.

Podsumowanie

f′(x) = 3(x − 1)(x + 1): dodatnia na (−∞, −1) i (1, +∞), ujemna na (−1, 1). f rośnie, maleje, rośnie.

Krok 3 · Model

Schemat badania funkcji

  1. Dziedzina i pochodna f′(x).
  2. Miejsca zerowe f′.
  3. Znak f′ w przedziałach między nimi: f′ > 0 — rośnie, f′ < 0 — maleje.
  4. Ekstrema: f′ zmienia znak + → − (maksimum) lub − → + (minimum); wartość to f(x₀).

Wyznacz minimum lokalne funkcji f(x) = x² − 4x + 1: argument i wartość.

Rozwiązanie

f′(x) = 2x − 4, zero w x = 2, znak − → +: minimum f(2) = −3.

Funkcja f(x) = x³ − 12x jest malejąca na przedziale [−a, a]. Wyznacz a.

Rozwiązanie

f′(x) = 3x² − 12 ≤ 0 dla x ∈ [−2, 2]. a = 2.

Krok 4 · Badanie modelu

Kiedy f′ = 0 nie daje ekstremum

f(x) = x³ + a·x, pochodna f′(x) = 3x² + a (czerwony wykres).

Zmieniaj a i x.

Podsumowanie

a < 0: dwa ekstrema w x = ±√(−a/3); a = 0: punkt z poziomą styczną bez ekstremum; a > 0: brak ekstremów.

Jaka jest najmniejsza wartość a, przy której funkcja f(x) = x³ + ax jest rosnąca na całej osi liczbowej?

Rozwiązanie

f′(x) = 3x² + a ≥ 0 dla każdego x ⇔ a ≥ 0. Najmniejsze: a = 0.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Dwie doliny i szczyt

Dlaczego znak pochodnej mówi o monotoniczności? Styczna w punkcie to „kierunek ruchu” wykresu na bardzo krótkim odcinku. Jeśli w każdym punkcie przedziału kierunek jest w górę, wykres na całym przedziale idzie w górę. Funkcja f(x) = x⁴ − 2x² ma trzy miejsca, w których styczna jest pozioma.

Przesuwaj x.

Podsumowanie

Znak f′: − na (−∞, −1), + na (−1, 0), − na (0, 1), + na (1, ∞). Minima w ±1 (wartość −1), maksimum w 0 (wartość 0).

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Maksimum lokalne jest tam, gdzie funkcja przestaje rosnąć i zaczyna maleć, czyli pochodna zmienia znak z dodatniego na ujemny — w tym miejscu f′(x₀) = 0. Ale pochodna może dotknąć zera i nie zmienić znaku, jak 3x² w zerze dla x³: wtedy styczna jest pozioma, ale funkcja dalej rośnie i ekstremum nie ma. Dlatego trzeba sprawdzić znak f′ po obu stronach.

Krok 6 · Seria zadań

Ekstrema w zadaniach

f(x) = 2x³ − 3x² − 12x + 1. Podaj argument, w którym f ma maksimum lokalne, i argument minimum lokalnego.

Rozwiązanie

f′(x) = 6(x + 1)(x − 2): maksimum w −1 (f(−1) = 8), minimum w 2 (f(2) = −19).

Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f(x) = x + 4/x dla x > 0.

Rozwiązanie

f′(x) = 1 − 4/x², zero w x = 2 (znak − → +), f(2) = 2 + 2 = 4.

f(x) = x² − 6x + 2 na przedziale [0, 5]. Podaj najmniejszą i największą wartość funkcji na tym przedziale.

Rozwiązanie

f(3) = −7, f(0) = 2, f(5) = −3. Najmniejsza −7, największa 2 (na końcu przedziału).

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

f(x) = x³. Ala: „f′(0) = 0, więc w zerze jest ekstremum”. Bob: „Nie ma ekstremum, bo f′(x) = 3x² nie zmienia znaku w zerze”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: 3x² ≥ 0 po obu stronach zera, więc x³ jest rosnąca i nie ma ekstremum.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Funkcja f(x) = x³ − 3x² jest malejąca w przedziale

Rozwiązanie

f′(x) = 3x(x − 2) ≤ 0 dla x ∈ [0, 2]. Odpowiedź A.

Wyznacz ekstrema lokalne funkcji f(x) = x³ − 3x + 2 (argumenty i wartości).

Rozwiązanie

f′(x) = 3(x − 1)(x + 1) (1 pkt). Znak + → − w −1, − → + w 1 (1 pkt). Maksimum f(−1) = 4, minimum f(1) = 0 (1 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

W jakim x funkcja f(x) = x³ − 12x ma maksimum lokalne?

Rozwiązanie

x = −2.

Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f(x) = x + 9/x dla x > 0.

Rozwiązanie

Najmniejsza wartość: 6.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (18.4) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.