Jak z pochodnej odczytać, gdzie funkcja rośnie i gdzie ma szczyt?
Na szczycie pagórka ścieżka przez chwilę biegnie poziomo: przed szczytem pnie się w górę, za nim opada. Pochodna to nachylenie ścieżki — jej znak mówi, czy funkcja rośnie, czy maleje, a miejsca, gdzie znak się zmienia, to szczyty i doliny.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Jeśli f′(x) > 0 na przedziale, funkcja jest tam rosnąca; jeśli f′(x) < 0 — malejąca. Ekstremum lokalne w x₀: f′(x₀) = 0 i pochodna zmienia znak — z + na − to maksimum, z − na + to minimum. Samo f′(x₀) = 0 nie wystarcza: (x³)′ = 3x² zeruje się w 0, ale nie zmienia znaku, więc x³ nie ma tam ekstremum. Schemat: dziedzina → f′(x) → miejsca zerowe f′ → znak f′ w przedziałach (tabelka) → monotoniczność i ekstrema z wartościami f(x₀).
Krok 1 · Zadanie
Szczyt i dolina
Wykres f(x) = x³ − 3x ze styczną w punkcie x.
W jakim x funkcja ma maksimum lokalne?
Rozwiązanie
f′(x) = 3x² − 3 = 0 dla x = ±1. W −1 pochodna zmienia znak z + na − (maksimum, f(−1) = 2), w 1 z − na + (minimum, f(1) = −2).
Krok 2 · Przekształcenie
Znak pochodnej
Turkusowy wykres to f(x) = x³ − 3x, czerwony przerywany — f′(x) = 3x² − 3. Czerwony znacznik pokazuje f′ w bieżącym x.
Przesuwaj x i porównuj oba wykresy.
Podsumowanie
f′(x) = 3(x − 1)(x + 1): dodatnia na (−∞, −1) i (1, +∞), ujemna na (−1, 1). f rośnie, maleje, rośnie.
Krok 3 · Model
Schemat badania funkcji
Dziedzina i pochodna f′(x).
Miejsca zerowe f′.
Znak f′ w przedziałach między nimi: f′ > 0 — rośnie, f′ < 0 — maleje.
Ekstrema: f′ zmienia znak + → − (maksimum) lub − → + (minimum); wartość to f(x₀).
Wyznacz minimum lokalne funkcji f(x) = x² − 4x + 1: argument i wartość.
Rozwiązanie
f′(x) = 2x − 4, zero w x = 2, znak − → +: minimum f(2) = −3.
Funkcja f(x) = x³ − 12x jest malejąca na przedziale [−a, a]. Wyznacz a.
a < 0: dwa ekstrema w x = ±√(−a/3); a = 0: punkt z poziomą styczną bez ekstremum; a > 0: brak ekstremów.
Jaka jest najmniejsza wartość a, przy której funkcja f(x) = x³ + ax jest rosnąca na całej osi liczbowej?
Rozwiązanie
f′(x) = 3x² + a ≥ 0 dla każdego x ⇔ a ≥ 0. Najmniejsze: a = 0.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Dwie doliny i szczyt
Dlaczego znak pochodnej mówi o monotoniczności? Styczna w punkcie to „kierunek ruchu” wykresu na bardzo krótkim odcinku. Jeśli w każdym punkcie przedziału kierunek jest w górę, wykres na całym przedziale idzie w górę. Funkcja f(x) = x⁴ − 2x² ma trzy miejsca, w których styczna jest pozioma.
Przesuwaj x.
Podsumowanie
Znak f′: − na (−∞, −1), + na (−1, 0), − na (0, 1), + na (1, ∞). Minima w ±1 (wartość −1), maksimum w 0 (wartość 0).
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Maksimum lokalne jest tam, gdzie funkcja przestaje rosnąć i zaczyna maleć, czyli pochodna zmienia znak z dodatniego na ujemny — w tym miejscu f′(x₀) = 0. Ale pochodna może dotknąć zera i nie zmienić znaku, jak 3x² w zerze dla x³: wtedy styczna jest pozioma, ale funkcja dalej rośnie i ekstremum nie ma. Dlatego trzeba sprawdzić znak f′ po obu stronach.
Krok 6 · Seria zadań
Ekstrema w zadaniach
f(x) = 2x³ − 3x² − 12x + 1. Podaj argument, w którym f ma maksimum lokalne, i argument minimum lokalnego.
Rozwiązanie
f′(x) = 6(x + 1)(x − 2): maksimum w −1 (f(−1) = 8), minimum w 2 (f(2) = −19).
Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f(x) = x + 4/x dla x > 0.
Rozwiązanie
f′(x) = 1 − 4/x², zero w x = 2 (znak − → +), f(2) = 2 + 2 = 4.
f(x) = x² − 6x + 2 na przedziale [0, 5]. Podaj najmniejszą i największą wartość funkcji na tym przedziale.
Rozwiązanie
f(3) = −7, f(0) = 2, f(5) = −3. Najmniejsza −7, największa 2 (na końcu przedziału).
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
f(x) = x³. Ala: „f′(0) = 0, więc w zerze jest ekstremum”. Bob: „Nie ma ekstremum, bo f′(x) = 3x² nie zmienia znaku w zerze”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: 3x² ≥ 0 po obu stronach zera, więc x³ jest rosnąca i nie ma ekstremum.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Funkcja f(x) = x³ − 3x² jest malejąca w przedziale
Rozwiązanie
f′(x) = 3x(x − 2) ≤ 0 dla x ∈ [0, 2]. Odpowiedź A.
Wyznacz ekstrema lokalne funkcji f(x) = x³ − 3x + 2 (argumenty i wartości).
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.4) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.