Strona główna / Matematyka od nowa / Część 10: Funkcje / Lekcja 10.1

Lekcja 10.1 · ok. 16 minut · matura podstawowa

Jak czytać wykres funkcji? Dziedzina, zbiór wartości, miejsca zerowe i monotoniczność

Na maturze co roku jest wykres funkcji i kilka pytań o niego. Wszystkie sprowadzają się do jednego ruchu oczu: od argumentu na osi x w górę do wykresu, a potem w bok, do wartości na osi y.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Funkcja f przyporządkowuje każdemu argumentowi x z dziedziny dokładnie jedną wartość f(x). Na wykresie: dziedzina to „cień” wykresu na osi x, zbiór wartości — cień na osi y, miejsca zerowe to argumenty, w których wykres przecina oś x (f(x) = 0). Funkcja jest rosnąca w przedziale, gdy większemu argumentowi odpowiada większa wartość, a malejąca, gdy mniejsza. Liczba rozwiązań równania f(x) = m to liczba punktów wspólnych wykresu z poziomą prostą y = m.

Krok 1 · Zadanie

Zimowa doba

Wykres pokazuje temperaturę w ciągu jednej zimowej doby. Suwak przesuwa punkt po wykresie.

Przez ile godzin temperatura była dodatnia?

Rozwiązanie

Wykres przecina oś poziomą w t = 8 i t = 21. Pomiędzy nimi leży nad osią, więc temperatura była dodatnia przez 21 − 8 = 13 godzin.

Krok 2 · Przekształcenie

Od argumentu do wartości

Od teraz funkcja f bez kontekstu. Suwak wybiera argument x, a rysunek pokazuje drogę: pionowo do wykresu i poziomo do osi y.

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

f(0) = 4. Miejsca zerowe: −4, −2, 4. Dziedzina: ⟨−5, 5⟩ — poza nią funkcja f nie ma wartości.

Krok 3 · Model

Słownik wykresu

Odczytaj z wykresu wartości funkcji f.

Rozwiązanie

f(−3) = −2 (najniższy punkt wykresu), f(1) = 4, f(5) = −1 (prawy koniec wykresu).

Jaki jest zbiór wartości funkcji f?

Rozwiązanie

Najniższy punkt wykresu to (−3, −2), najwyższe leżą na wysokości 4. Wykres jest ciągły, więc przyjmuje wszystkie wartości pomiędzy: ZW = ⟨−2, 4⟩.

Krok 4 · Badanie modelu

Ile rozwiązań ma f(x) = m?

Czerwona przerywana linia to pozioma prosta y = m. Rozwiązania równania f(x) = m to argumenty, w których ta prosta spotyka wykres.

Przesuwaj prostą suwakiem m i licz punkty wspólne z wykresem.

Podsumowanie

m = 1: 3 rozwiązania; m = −2: 1; m = 4: nieskończenie wiele (cały odcinek ⟨0, 2⟩); m = 5: brak.

W którym przedziale funkcja f jest rosnąca (idąc w prawo, wykres wznosi się)?

Rozwiązanie

Od najniższego punktu (−3, −2) do punktu (0, 4) wykres wznosi się: f jest rosnąca w ⟨−3, 0⟩. Dalej: stała w ⟨0, 2⟩ i malejąca w ⟨2, 5⟩; malejąca także w ⟨−5, −3⟩.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Monotoniczność i wartości skrajne

Odróżniaj: wartość największa to liczba z osi y, a argument, dla którego ją przyjmujemy, to liczba z osi x.

Znajdź argumenty, dla których funkcja przyjmuje wartości skrajne.

Podsumowanie

fmax = 4 dla x ∈ ⟨0, 2⟩, fmin = −2 dla x = −3.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Zbiór wartości to wszystkie wysokości, na których leży jakiś punkt wykresu: od najniższego do najwyższego punktu, czytane na osi y. Liczba rozwiązań równania f(x) = m to liczba punktów, w których pozioma prosta na wysokości m przecina wykres.

Krok 6 · Seria zadań

Czytanie wykresu

Dla jakich argumentów funkcja f przyjmuje wartości ujemne?

Rozwiązanie

Wykres leży pod osią x między miejscami zerowymi −4 i −2 oraz od 4 do końca dziedziny. f(5) = −1 < 0, więc 5 należy do zbioru: (−4, −2) ∪ (4, 5⟩.

Ile rozwiązań ma równanie f(x) = 3?

Rozwiązanie

Prosta y = 3 przecina wykres dwa razy: w x = −0,5 (gałąź rosnąca) i w x = 2,5 (gałąź malejąca).

Funkcja g jest określona na przedziale ⟨−2, 6⟩ i jest rosnąca, a jej wykres to linia bez przerw. Wiadomo, że g(−2) = −3 i g(6) = 5. Podaj zbiór wartości funkcji g.

Rozwiązanie

g rośnie, więc najmniejszą wartość przyjmuje dla x = −2, a największą dla x = 6. Wykres jest bez przerw, więc ZW = ⟨−3, 5⟩.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Funkcja f z wykresu tej lekcji. Ala: „f jest rosnąca w przedziale ⟨−3, 2⟩”. Bob: „f jest rosnąca w przedziale ⟨−3, 0⟩”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. Na ⟨0, 2⟩ funkcja jest stała, więc na całym ⟨−3, 2⟩ nie jest rosnąca (jest tam tylko niemalejąca). Rosnąca jest w ⟨−3, 0⟩.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt). Na rysunku przedstawiono wykres funkcji f określonej na przedziale ⟨−5, 5⟩.

Największa wartość funkcji f w przedziale ⟨−5, −1⟩ jest równa

Rozwiązanie

Nad ⟨−5, −1⟩ wykres opada z 2 do −2 i wraca do 2: f(−5) = 2, f(−3) = −2, f(−1) = 2. Największa wartość to 2. Odpowiedź A.

Funkcja f jest malejąca w przedziale

Rozwiązanie

Wykres opada w ⟨−5, −3⟩ i w ⟨2, 5⟩. Wśród odpowiedzi jest ⟨2, 5⟩. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami do wykresu funkcji f. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Ile wynosi f(−3)?

Rozwiązanie

f(−3) = −2.

Ile rozwiązań ma równanie f(x) = 1?

Rozwiązanie

Liczba punktów wspólnych prostej y = 1 z wykresem: 3. Tyle samo jest rozwiązań równania.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (10.1) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.