Jak czytać wykres funkcji? Dziedzina, zbiór wartości, miejsca zerowe i monotoniczność
Na maturze co roku jest wykres funkcji i kilka pytań o niego. Wszystkie sprowadzają się do jednego ruchu oczu: od argumentu na osi x w górę do wykresu, a potem w bok, do wartości na osi y.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Funkcja f przyporządkowuje każdemu argumentowi x z dziedziny dokładnie jedną wartość f(x). Na wykresie: dziedzina to „cień” wykresu na osi x, zbiór wartości — cień na osi y, miejsca zerowe to argumenty, w których wykres przecina oś x (f(x) = 0). Funkcja jest rosnąca w przedziale, gdy większemu argumentowi odpowiada większa wartość, a malejąca, gdy mniejsza. Liczba rozwiązań równania f(x) = m to liczba punktów wspólnych wykresu z poziomą prostą y = m.
Krok 1 · Zadanie
Zimowa doba
Wykres pokazuje temperaturę w ciągu jednej zimowej doby. Suwak przesuwa punkt po wykresie.
Przez ile godzin temperatura była dodatnia?
Rozwiązanie
Wykres przecina oś poziomą w t = 8 i t = 21. Pomiędzy nimi leży nad osią, więc temperatura była dodatnia przez 21 − 8 = 13 godzin.
Krok 2 · Przekształcenie
Od argumentu do wartości
Od teraz funkcja f bez kontekstu. Suwak wybiera argument x, a rysunek pokazuje drogę: pionowo do wykresu i poziomo do osi y.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
f(0) = 4. Miejsca zerowe: −4, −2, 4. Dziedzina: ⟨−5, 5⟩ — poza nią funkcja f nie ma wartości.
Krok 3 · Model
Słownik wykresu
Argument x — liczba z osi poziomej; wartość f(x) — wysokość wykresu nad nią (ujemna, gdy wykres jest pod osią).
Dziedzina — wszystkie argumenty, dla których funkcja ma wartość: rzut wykresu na oś x.
Zbiór wartości — wszystkie wartości, które funkcja przyjmuje: rzut wykresu na oś y.
Miejsce zerowe — argument x, dla którego f(x) = 0. To liczba z osi x, a nie punkt.
Odczytaj z wykresu wartości funkcji f.
Rozwiązanie
f(−3) = −2 (najniższy punkt wykresu), f(1) = 4, f(5) = −1 (prawy koniec wykresu).
Jaki jest zbiór wartości funkcji f?
Rozwiązanie
Najniższy punkt wykresu to (−3, −2), najwyższe leżą na wysokości 4. Wykres jest ciągły, więc przyjmuje wszystkie wartości pomiędzy: ZW = ⟨−2, 4⟩.
Krok 4 · Badanie modelu
Ile rozwiązań ma f(x) = m?
Czerwona przerywana linia to pozioma prosta y = m. Rozwiązania równania f(x) = m to argumenty, w których ta prosta spotyka wykres.
Przesuwaj prostą suwakiem m i licz punkty wspólne z wykresem.
Podsumowanie
m = 1: 3 rozwiązania; m = −2: 1; m = 4: nieskończenie wiele (cały odcinek ⟨0, 2⟩); m = 5: brak.
W którym przedziale funkcja f jest rosnąca (idąc w prawo, wykres wznosi się)?
Rozwiązanie
Od najniższego punktu (−3, −2) do punktu (0, 4) wykres wznosi się: f jest rosnąca w ⟨−3, 0⟩. Dalej: stała w ⟨0, 2⟩ i malejąca w ⟨2, 5⟩; malejąca także w ⟨−5, −3⟩.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Monotoniczność i wartości skrajne
Rosnąca w przedziale: dla x1 < x2 jest f(x1) < f(x2). Malejąca: f(x1) > f(x2). Stała: wszystkie wartości równe. Przedziały monotoniczności zapisuje się argumentami (oś x).
Wartość największa i najmniejsza to wysokości najwyższego i najniższego punktu wykresu — odczytane na osi y.
f(x) > 0 tam, gdzie wykres jest nad osią x; f(x) < 0 — pod osią.
f(x) = m ma tyle rozwiązań, ile punktów wspólnych ma wykres z prostą y = m.
Odróżniaj: wartość największa to liczba z osi y, a argument, dla którego ją przyjmujemy, to liczba z osi x.
Znajdź argumenty, dla których funkcja przyjmuje wartości skrajne.
Podsumowanie
fmax = 4 dla x ∈ ⟨0, 2⟩, fmin = −2 dla x = −3.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Zbiór wartości to wszystkie wysokości, na których leży jakiś punkt wykresu: od najniższego do najwyższego punktu, czytane na osi y. Liczba rozwiązań równania f(x) = m to liczba punktów, w których pozioma prosta na wysokości m przecina wykres.
Krok 6 · Seria zadań
Czytanie wykresu
Dla jakich argumentów funkcja f przyjmuje wartości ujemne?
Rozwiązanie
Wykres leży pod osią x między miejscami zerowymi −4 i −2 oraz od 4 do końca dziedziny. f(5) = −1 < 0, więc 5 należy do zbioru: (−4, −2) ∪ (4, 5⟩.
Ile rozwiązań ma równanie f(x) = 3?
Rozwiązanie
Prosta y = 3 przecina wykres dwa razy: w x = −0,5 (gałąź rosnąca) i w x = 2,5 (gałąź malejąca).
Funkcja g jest określona na przedziale ⟨−2, 6⟩ i jest rosnąca, a jej wykres to linia bez przerw. Wiadomo, że g(−2) = −3 i g(6) = 5. Podaj zbiór wartości funkcji g.
Rozwiązanie
g rośnie, więc najmniejszą wartość przyjmuje dla x = −2, a największą dla x = 6. Wykres jest bez przerw, więc ZW = ⟨−3, 5⟩.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Funkcja f z wykresu tej lekcji. Ala: „f jest rosnąca w przedziale ⟨−3, 2⟩”. Bob: „f jest rosnąca w przedziale ⟨−3, 0⟩”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. Na ⟨0, 2⟩ funkcja jest stała, więc na całym ⟨−3, 2⟩ nie jest rosnąca (jest tam tylko niemalejąca). Rosnąca jest w ⟨−3, 0⟩.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt). Na rysunku przedstawiono wykres funkcji f określonej na przedziale ⟨−5, 5⟩.
Największa wartość funkcji f w przedziale ⟨−5, −1⟩ jest równa
Rozwiązanie
Nad ⟨−5, −1⟩ wykres opada z 2 do −2 i wraca do 2: f(−5) = 2, f(−3) = −2, f(−1) = 2. Największa wartość to 2. Odpowiedź A.
Funkcja f jest malejąca w przedziale
Rozwiązanie
Wykres opada w ⟨−5, −3⟩ i w ⟨2, 5⟩. Wśród odpowiedzi jest ⟨2, 5⟩. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami do wykresu funkcji f. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Ile wynosi f(−3)?
Rozwiązanie
f(−3) = −2.
Ile rozwiązań ma równanie f(x) = 1?
Rozwiązanie
Liczba punktów wspólnych prostej y = 1 z wykresem: 3. Tyle samo jest rozwiązań równania.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: wartość f(x) czyta się, idąc od argumentu x pionowo do wykresu i poziomo do osi y. Dziedzina i zbiór wartości to rzuty wykresu na osie, miejsca zerowe — przecięcia z osią x, a liczba rozwiązań f(x) = m — liczba przecięć z prostą y = m.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś