Strona główna / Matematyka od nowa / Część 18: Rachunek różniczkowy / Lekcja 18.5

Lekcja 18.5 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Jak wyciąć pudełko o największej pojemności?

Z kwadratowego arkusza tektury wycinamy w rogach jednakowe kwadraty i zaginamy boki — powstaje pudełko. Za małe wycięcia: płaskie pudełko. Za duże: wąska wieża. Gdzieś pośrodku jest najlepsze — i pochodna wskaże je dokładnie.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Schemat zadania optymalizacyjnego: 1) wybierz zmienną x i jej dziedzinę (z warunków zadania), 2) zapisz funkcję celu (np. objętość V(x)), 3) policz pochodną i jej miejsca zerowe, 4) zbadaj znak pochodnej: zmiana z + na − daje maksimum, z − na + — minimum (na przedziale domkniętym porównaj też wartości na końcach), 5) odpowiedz na pytanie z zadania. Pudełko z arkusza 12 × 12 cm: V(x) = x(12 − 2x)², V′(x) = (12 − 2x)(12 − 6x), maksimum w x = 2 cm, V = 128 cm³.

Krok 1 · Zadanie

Pudełko z arkusza

Arkusz tektury ma wymiary 12 cm × 12 cm. W rogach wycinamy kwadraty o boku x i zaginamy boki: powstaje otwarte pudełko o podstawie (12 − 2x) × (12 − 2x) i wysokości x.

Przy jakim x pudełko ma największą objętość?

Rozwiązanie

V(x) = x(12 − 2x)², x ∈ (0, 6). V′(x) = (12 − 2x)(12 − 6x) = 0 dla x = 2 (x = 6 poza dziedziną). Znak + → −: maksimum V(2) = 128 cm³.

Krok 2 · Przekształcenie

Wykres objętości

Objętość pudełka jako funkcja V(x) = x(12 − 2x)² z dziedziną (0, 6) i styczną w punkcie x.

Przesuwaj x.

Podsumowanie

V′(x) = (12 − 2x)(12 − 6x): dodatnia na (0, 2), ujemna na (2, 6). Maksimum V(2) = 128.

Krok 3 · Model

Schemat

  1. Zmienna x i dziedzina z warunków zadania (długości dodatnie itd.).
  2. Funkcja celu f(x) — to, co ma być największe albo najmniejsze.
  3. f′(x) i jej miejsca zerowe w dziedzinie.
  4. Znak f′: + → − maksimum, − → + minimum. Na przedziale domkniętym porównaj też wartości na końcach.
  5. Odpowiedź na pytanie z zadania (często nie samo x, tylko np. objętość).

Suma dwóch liczb dodatnich wynosi 10. Jaki największy może być ich iloczyn?

Rozwiązanie

f(x) = x(10 − x), f′(x) = 10 − 2x = 0 dla x = 5 (znak + → −). Iloczyn 25.

Iloczyn dwóch liczb dodatnich wynosi 16. Jaka najmniejsza może być ich suma?

Rozwiązanie

f′(x) = 1 − 16/x² = 0 dla x = 4 (− → +). Suma 4 + 4 = 8.

Krok 4 · Badanie modelu

Puszka z najmniejszej ilości blachy

Puszka (walec) ma mieć objętość 16π cm³. Wtedy h = 16/r², a pole powierzchni P(r) = 2πr² + 2πrh = π(2r² + 32/r). Wykres pokazuje P/π w zależności od promienia r.

Zmieniaj promień puszki.

Podsumowanie

P′(r) = π(4r − 32/r²) = 0 ⇔ r³ = 8 ⇔ r = 2; znak − → +, więc minimum. h = 4.

Puszka w kształcie walca ma objętość 54π cm³. Przy jakim promieniu zużyje najmniej blachy?

Rozwiązanie

P(r) = π(2r² + 108/r), P′(r) = π(4r − 108/r²) = 0 dla r = 3 (− → +). r = 3 cm, h = 6 cm.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Ogrodzenie przy murze

Prostokątny wybieg przy murze: mur zastępuje jeden bok, a 40 m siatki idzie na trzy pozostałe. Boki prostopadłe do muru mają po x, bok równoległy 40 − 2x, pole P(x) = x(40 − 2x), x ∈ (0, 20). Pochodna pokazuje, w którą stronę zmienić x, żeby pole rosło — a na szczycie przestaje cokolwiek podpowiadać, bo jest zerem. Na końcach dziedziny pole spada do zera, więc szczyt jest naprawdę największą wartością.

Zmieniaj szerokość x.

Podsumowanie

P′(x) = 40 − 4x = 0 dla x = 10, znak + → −. P(10) = 200 m².

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Wybieram zmienną i ustalam jej dziedzinę z warunków zadania — np. wycięcie musi być mniejsze niż połowa arkusza. Zapisuję funkcję celu, liczę pochodną i jej miejsca zerowe, ale biorę tylko te z dziedziny. Badam znak pochodnej: zmiana z + na − to maksimum, z − na + minimum. Dziedzina odrzuca rozwiązania bez sensu (np. x = 6 przy pudełku) i mówi, czy trzeba porównać wartości na końcach przedziału.

Krok 6 · Seria zadań

Optymalizacja w zadaniach

Z drutu o długości 24 cm wygięto prostokąt. Jakie największe pole może mieć ten prostokąt?

Rozwiązanie

P′(x) = 12 − 2x = 0 dla x = 6: kwadrat 6 × 6, pole 36 cm².

Prostokąt ma dolny bok na osi x, a górne wierzchołki na paraboli y = 12 − x² (symetrycznie względem osi y). Oblicz największe możliwe pole prostokąta.

Rozwiązanie

P′(x) = 24 − 6x² = 0 dla x = 2. P(2) = 4 · 8 = 32.

Oblicz najmniejszą odległość punktu (0, 2) od punktów paraboli y = x².

Rozwiązanie

d²(x) = x⁴ − 3x² + 4, minimum dla x² = 3/2: d² = 9/4 − 9/2 + 4 = 7/4, d = √7/2.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Szukamy największej wartości funkcji na przedziale domkniętym. Ala: „Wystarczy rozwiązać f′(x) = 0 — tam jest największa wartość”. Bob: „Trzeba sprawdzić, czy to maksimum, i porównać z wartościami na końcach przedziału”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: trzeba zbadać znak f′ i porównać wartości w punktach krytycznych z wartościami na końcach przedziału.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Największa wartość funkcji f(x) = −x³ + 3x na przedziale [0, 2] jest równa

Rozwiązanie

f(0) = 0, f(1) = 2, f(2) = −2. Największa: 2. Odpowiedź A.

Prostopadłościan ma podstawę kwadratową, a suma długości wszystkich jego krawędzi wynosi 24. Oblicz długość krawędzi podstawy a, przy której objętość jest największa, oraz tę objętość.

Rozwiązanie

h = 6 − 2a, V(a) = 6a² − 2a³, a ∈ (0, 3) (1 pkt). V′(a) = 6a(2 − a) = 0 dla a = 2, znak + → − (1 pkt). V(2) = 8 — sześcian 2 × 2 × 2 (1 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Suma dwóch liczb dodatnich wynosi 10. Oblicz największy możliwy iloczyn tych liczb.

Rozwiązanie

Największy iloczyn: 25.

Prostokątny wybieg przy murze ogrodzono z trzech stron siatką o długości 40 m. Oblicz największe możliwe pole wybiegu.

Rozwiązanie

Największe pole: 200 m².

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (18.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.