Z kwadratowego arkusza tektury wycinamy w rogach jednakowe kwadraty i zaginamy boki — powstaje pudełko. Za małe wycięcia: płaskie pudełko. Za duże: wąska wieża. Gdzieś pośrodku jest najlepsze — i pochodna wskaże je dokładnie.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Schemat zadania optymalizacyjnego: 1) wybierz zmienną x i jej dziedzinę (z warunków zadania), 2) zapisz funkcję celu (np. objętość V(x)), 3) policz pochodną i jej miejsca zerowe, 4) zbadaj znak pochodnej: zmiana z + na − daje maksimum, z − na + — minimum (na przedziale domkniętym porównaj też wartości na końcach), 5) odpowiedz na pytanie z zadania. Pudełko z arkusza 12 × 12 cm: V(x) = x(12 − 2x)², V′(x) = (12 − 2x)(12 − 6x), maksimum w x = 2 cm, V = 128 cm³.
Krok 1 · Zadanie
Pudełko z arkusza
Arkusz tektury ma wymiary 12 cm × 12 cm. W rogach wycinamy kwadraty o boku x i zaginamy boki: powstaje otwarte pudełko o podstawie (12 − 2x) × (12 − 2x) i wysokości x.
Przy jakim x pudełko ma największą objętość?
Rozwiązanie
V(x) = x(12 − 2x)², x ∈ (0, 6). V′(x) = (12 − 2x)(12 − 6x) = 0 dla x = 2 (x = 6 poza dziedziną). Znak + → −: maksimum V(2) = 128 cm³.
Krok 2 · Przekształcenie
Wykres objętości
Objętość pudełka jako funkcja V(x) = x(12 − 2x)² z dziedziną (0, 6) i styczną w punkcie x.
Przesuwaj x.
Podsumowanie
V′(x) = (12 − 2x)(12 − 6x): dodatnia na (0, 2), ujemna na (2, 6). Maksimum V(2) = 128.
Krok 3 · Model
Schemat
Zmienna x i dziedzina z warunków zadania (długości dodatnie itd.).
Funkcja celu f(x) — to, co ma być największe albo najmniejsze.
f′(x) i jej miejsca zerowe w dziedzinie.
Znak f′: + → − maksimum, − → + minimum. Na przedziale domkniętym porównaj też wartości na końcach.
Odpowiedź na pytanie z zadania (często nie samo x, tylko np. objętość).
Suma dwóch liczb dodatnich wynosi 10. Jaki największy może być ich iloczyn?
Iloczyn dwóch liczb dodatnich wynosi 16. Jaka najmniejsza może być ich suma?
Rozwiązanie
f′(x) = 1 − 16/x² = 0 dla x = 4 (− → +). Suma 4 + 4 = 8.
Krok 4 · Badanie modelu
Puszka z najmniejszej ilości blachy
Puszka (walec) ma mieć objętość 16π cm³. Wtedy h = 16/r², a pole powierzchni P(r) = 2πr² + 2πrh = π(2r² + 32/r). Wykres pokazuje P/π w zależności od promienia r.
Zmieniaj promień puszki.
Podsumowanie
P′(r) = π(4r − 32/r²) = 0 ⇔ r³ = 8 ⇔ r = 2; znak − → +, więc minimum. h = 4.
Puszka w kształcie walca ma objętość 54π cm³. Przy jakim promieniu zużyje najmniej blachy?
Rozwiązanie
P(r) = π(2r² + 108/r), P′(r) = π(4r − 108/r²) = 0 dla r = 3 (− → +). r = 3 cm, h = 6 cm.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Ogrodzenie przy murze
Prostokątny wybieg przy murze: mur zastępuje jeden bok, a 40 m siatki idzie na trzy pozostałe. Boki prostopadłe do muru mają po x, bok równoległy 40 − 2x, pole P(x) = x(40 − 2x), x ∈ (0, 20). Pochodna pokazuje, w którą stronę zmienić x, żeby pole rosło — a na szczycie przestaje cokolwiek podpowiadać, bo jest zerem. Na końcach dziedziny pole spada do zera, więc szczyt jest naprawdę największą wartością.
Zmieniaj szerokość x.
Podsumowanie
P′(x) = 40 − 4x = 0 dla x = 10, znak + → −. P(10) = 200 m².
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Wybieram zmienną i ustalam jej dziedzinę z warunków zadania — np. wycięcie musi być mniejsze niż połowa arkusza. Zapisuję funkcję celu, liczę pochodną i jej miejsca zerowe, ale biorę tylko te z dziedziny. Badam znak pochodnej: zmiana z + na − to maksimum, z − na + minimum. Dziedzina odrzuca rozwiązania bez sensu (np. x = 6 przy pudełku) i mówi, czy trzeba porównać wartości na końcach przedziału.
Krok 6 · Seria zadań
Optymalizacja w zadaniach
Z drutu o długości 24 cm wygięto prostokąt. Jakie największe pole może mieć ten prostokąt?
Rozwiązanie
P′(x) = 12 − 2x = 0 dla x = 6: kwadrat 6 × 6, pole 36 cm².
Prostokąt ma dolny bok na osi x, a górne wierzchołki na paraboli y = 12 − x² (symetrycznie względem osi y). Oblicz największe możliwe pole prostokąta.
Rozwiązanie
P′(x) = 24 − 6x² = 0 dla x = 2. P(2) = 4 · 8 = 32.
Oblicz najmniejszą odległość punktu (0, 2) od punktów paraboli y = x².
Szukamy największej wartości funkcji na przedziale domkniętym. Ala: „Wystarczy rozwiązać f′(x) = 0 — tam jest największa wartość”. Bob: „Trzeba sprawdzić, czy to maksimum, i porównać z wartościami na końcach przedziału”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: trzeba zbadać znak f′ i porównać wartości w punktach krytycznych z wartościami na końcach przedziału.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–3 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Największa wartość funkcji f(x) = −x³ + 3x na przedziale [0, 2] jest równa
Prostopadłościan ma podstawę kwadratową, a suma długości wszystkich jego krawędzi wynosi 24. Oblicz długość krawędzi podstawy a, przy której objętość jest największa, oraz tę objętość.
Rozwiązanie
h = 6 − 2a, V(a) = 6a² − 2a³, a ∈ (0, 3) (1 pkt). V′(a) = 6a(2 − a) = 0 dla a = 2, znak + → − (1 pkt). V(2) = 8 — sześcian 2 × 2 × 2 (1 pkt).
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Suma dwóch liczb dodatnich wynosi 10. Oblicz największy możliwy iloczyn tych liczb.
Rozwiązanie
Największy iloczyn: 25.
Prostokątny wybieg przy murze ogrodzono z trzech stron siatką o długości 40 m. Oblicz największe możliwe pole wybiegu.
Rozwiązanie
Największe pole: 200 m².
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: zmienna i dziedzina → funkcja celu → pochodna → znak pochodnej → odpowiedź. Ekstremum wewnątrz dziedziny leży tam, gdzie f′ zmienia znak.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.