Liczenie pochodnej z definicji za każdym razem byłoby żmudne. Ale dla x² wyszło 2x — jest w tym regularność. Kilka reguł, wyprowadzonych raz z definicji, pozwala policzyć pochodną prawie każdej funkcji ze szkolnego programu.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Reguły (c — stała): (c)′ = 0, (xⁿ)′ = n·xⁿ⁻¹ (także dla wykładników ujemnych i ułamkowych: (1/x)′ = −1/x², (√x)′ = 1/(2√x)), (c·f)′ = c·f′, (f ± g)′ = f′ ± g′, (f·g)′ = f′g + fg′, (f/g)′ = (f′g − fg′)/g², funkcja złożona: [f(g(x))]′ = f′(g(x))·g′(x). Skąd (x²)′ = 2x: kwadrat o boku x po wydłużeniu boku o h zyskuje pole 2xh + h², więc przyrost pola na jednostkę h to 2x + h → 2x. Uwaga: pochodna iloczynu to nie iloczyn pochodnych.
Krok 1 · Zadanie
Pochodna x³
Wykres f(x) = x³ ze styczną i trójkątem nachylenia. Odczytaj nachylenie stycznej w kilku punktach.
[f(g(x))]′ = f′(g(x))·g′(x) — pochodna „zewnętrznej” razy pochodna „wewnętrznej”.
Oblicz pochodną funkcji f(x) = 4x³ − 6x² + 5.
Rozwiązanie
f′(x) = 12x² − 12x.
f(x) = 1/x. Oblicz f′(2).
Rozwiązanie
f′(x) = −1/x², f′(2) = −1/4.
Krok 4 · Badanie modelu
Pochodna sumy
f(x) = a·x² + b·x. Czerwona przerywana to wykres f′(x) = 2a·x + b, czerwony znacznik — jej wartość w x.
Zmieniaj a, b i x.
Podsumowanie
(ax² + bx)′ = a · 2x + b · 1 = 2ax + b.
Oblicz pochodną funkcji f(x) = x²(x − 3).
Rozwiązanie
f(x) = x³ − 3x², f′(x) = 3x² − 6x (to samo daje 2x(x − 3) + x²).
Krok 5 · Wyjaśnienie
Dlaczego (x²)′ = 2x
Kwadrat o boku x ma pole x². Wydłużmy bok o h: pole rośnie o dwa turkusowe paski x·h i czerwony kwadracik h². Przyrost pola to 2xh + h², a przyrost na jednostkę h: (2xh + h²)/h = 2x + h. Gdy h → 0, kwadracik znika szybciej niż paski — zostaje 2x.
Zmieniaj bok x i przyrost h.
Podsumowanie
((x + h)² − x²)/h = 2x + h → 2x.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Gdy boki prostokąta trochę urosną, pole przybywa w dwóch paskach: pasek wzdłuż boku g ma pole (przyrost f) · g, pasek wzdłuż boku f ma pole f · (przyrost g), a róg — iloczyn obu przyrostów — jest pomijalnie mały. Po podzieleniu przez przyrost x i przejściu do granicy zostaje f′g + fg′. Iloczyn pochodnych f′g′ odpowiada tylko temu małemu rogowi.
Rację ma Bob: x² · x³ = x⁵, a reguła iloczynu daje to samo: 2x⁴ + 3x⁴ = 5x⁴.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Pochodna funkcji f(x) = (x² + 1)/x w punkcie x = 1 jest równa
Rozwiązanie
f′(x) = 1 − 1/x², f′(1) = 0. Odpowiedź A.
f(x) = x³ − 6x² + 9x. Oblicz f′(x) i rozwiąż równanie f′(x) = 0. Podaj rozwiązania x₁ < x₂.
Rozwiązanie
f′(x) = 3x² − 12x + 9 (1 pkt). 3(x − 1)(x − 3) = 0, x = 1 lub x = 3 (1 pkt).
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
f(x) = 2x³ + 1x. Oblicz f′(1).
Rozwiązanie
f′(1) = 7.
f(x) = x3. Oblicz f′(2).
Rozwiązanie
f′(2) = 12.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: (xⁿ)′ = n·xⁿ⁻¹, stałe i sumy przechodzą przez pochodną, a iloczyn, iloraz i funkcja złożona mają własne wzory. Wykres f′ pokazuje w każdym x nachylenie stycznej do wykresu f.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.