Strona główna / Matematyka od nowa / Część 18: Rachunek różniczkowy / Lekcja 18.3

Lekcja 18.3 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Jak liczyć pochodne bez granicy za każdym razem?

Liczenie pochodnej z definicji za każdym razem byłoby żmudne. Ale dla x² wyszło 2x — jest w tym regularność. Kilka reguł, wyprowadzonych raz z definicji, pozwala policzyć pochodną prawie każdej funkcji ze szkolnego programu.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Reguły (c — stała): (c)′ = 0, (xⁿ)′ = n·xⁿ⁻¹ (także dla wykładników ujemnych i ułamkowych: (1/x)′ = −1/x², (√x)′ = 1/(2√x)), (c·f)′ = c·f′, (f ± g)′ = f′ ± g′, (f·g)′ = f′g + fg′, (f/g)′ = (f′g − fg′)/g², funkcja złożona: [f(g(x))]′ = f′(g(x))·g′(x). Skąd (x²)′ = 2x: kwadrat o boku x po wydłużeniu boku o h zyskuje pole 2xh + h², więc przyrost pola na jednostkę h to 2x + h → 2x. Uwaga: pochodna iloczynu to nie iloczyn pochodnych.

Krok 1 · Zadanie

Pochodna x³

Wykres f(x) = x³ ze styczną i trójkątem nachylenia. Odczytaj nachylenie stycznej w kilku punktach.

Jaki wzór ma pochodna f′(x)?

Rozwiązanie

Z definicji: ((x + h)³ − x³)/h = 3x² + 3xh + h² → 3x².

Krok 2 · Przekształcenie

Wykres pochodnej

Turkusowa krzywa to f(x) = xⁿ, czerwona przerywana — n·xⁿ⁻¹. Czerwony znacznik ma wysokość równą nachyleniu stycznej w x.

Zmieniaj n i x.

Podsumowanie

Dla każdego n: w dowolnym x nachylenie stycznej do xⁿ to n·xⁿ⁻¹.

Krok 3 · Model

Reguły

Oblicz pochodną funkcji f(x) = 4x³ − 6x² + 5.

Rozwiązanie

f′(x) = 12x² − 12x.

f(x) = 1/x. Oblicz f′(2).

Rozwiązanie

f′(x) = −1/x², f′(2) = −1/4.

Krok 4 · Badanie modelu

Pochodna sumy

f(x) = a·x² + b·x. Czerwona przerywana to wykres f′(x) = 2a·x + b, czerwony znacznik — jej wartość w x.

Zmieniaj a, b i x.

Podsumowanie

(ax² + bx)′ = a · 2x + b · 1 = 2ax + b.

Oblicz pochodną funkcji f(x) = x²(x − 3).

Rozwiązanie

f(x) = x³ − 3x², f′(x) = 3x² − 6x (to samo daje 2x(x − 3) + x²).

Krok 5 · Wyjaśnienie

Dlaczego (x²)′ = 2x

Kwadrat o boku x ma pole x². Wydłużmy bok o h: pole rośnie o dwa turkusowe paski x·h i czerwony kwadracik h². Przyrost pola to 2xh + h², a przyrost na jednostkę h: (2xh + h²)/h = 2x + h. Gdy h → 0, kwadracik znika szybciej niż paski — zostaje 2x.

Zmieniaj bok x i przyrost h.

Podsumowanie

((x + h)² − x²)/h = 2x + h → 2x.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Gdy boki prostokąta trochę urosną, pole przybywa w dwóch paskach: pasek wzdłuż boku g ma pole (przyrost f) · g, pasek wzdłuż boku f ma pole f · (przyrost g), a róg — iloczyn obu przyrostów — jest pomijalnie mały. Po podzieleniu przez przyrost x i przejściu do granicy zostaje f′g + fg′. Iloczyn pochodnych f′g′ odpowiada tylko temu małemu rogowi.

Krok 6 · Seria zadań

Pochodne w zadaniach

f(x) = √x. Oblicz f′(4).

Rozwiązanie

f′(x) = 1/(2√x), f′(4) = 1/4.

f(x) = (x + 1)/(x − 1). Oblicz f′(3).

Rozwiązanie

f′(x) = ((x − 1) − (x + 1))/(x − 1)² = −2/(x − 1)², f′(3) = −2/4 = −1/2.

f(x) = (2x − 1)⁵. Oblicz f′(1).

Rozwiązanie

f′(x) = 10(2x − 1)⁴, f′(1) = 10.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „(x² · x³)′ = (x²)′ · (x³)′ = 2x · 3x² = 6x³”. Bob: „(x² · x³)′ = (x⁵)′ = 5x⁴”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: x² · x³ = x⁵, a reguła iloczynu daje to samo: 2x⁴ + 3x⁴ = 5x⁴.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Pochodna funkcji f(x) = (x² + 1)/x w punkcie x = 1 jest równa

Rozwiązanie

f′(x) = 1 − 1/x², f′(1) = 0. Odpowiedź A.

f(x) = x³ − 6x² + 9x. Oblicz f′(x) i rozwiąż równanie f′(x) = 0. Podaj rozwiązania x₁ < x₂.

Rozwiązanie

f′(x) = 3x² − 12x + 9 (1 pkt). 3(x − 1)(x − 3) = 0, x = 1 lub x = 3 (1 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

f(x) = 2x³ + 1x. Oblicz f′(1).

Rozwiązanie

f′(1) = 7.

f(x) = x3. Oblicz f′(2).

Rozwiązanie

f′(2) = 12.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.3) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (18.3) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.