Strona główna / Matematyka od nowa / Część 18: Rachunek różniczkowy / Lekcja 18.2

Lekcja 18.2 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Jak zmierzyć prędkość w jednej chwili?

Prędkość średnią liczy się łatwo: droga przez czas. Ale co pokazuje prędkościomierz w jednej chwili, gdy czas „trwa zero”? Odpowiedź daje granica: średnia prędkość na coraz krótszych odcinkach czasu.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Iloraz różnicowy (f(a + h) − f(a)) / h to nachylenie siecznej przez punkty wykresu o odciętych a i a + h — np. prędkość średnia między chwilami a i a + h. Pochodna w punkcie a to jego granica: f′(a) = limh→0 (f(a + h) − f(a)) / h. Geometrycznie: gdy h → 0, sieczna obraca się do stycznej, a f′(a) to jej współczynnik kierunkowy (o ile wartość rośnie, gdy x rośnie o 1 — „na krótkim odcinku”). Fizycznie: prędkość chwilowa. Równanie stycznej w punkcie (a, f(a)): y = f′(a)(x − a) + f(a). Dla f(x) = x²: ((a + h)² − a²)/h = 2a + h → 2a, czyli f′(a) = 2a.

Krok 1 · Zadanie

Prędkościomierz

Kulka toczy się po równi i po t sekundach przebywa s(t) = t² metrów. Prędkość średnia między 3 a 4 sekundą to (16 − 9)/1 = 7 m/s.

Jaką prędkość ma kulka dokładnie w chwili t = 3 s? Policz prędkości średnie na coraz krótszych odcinkach czasu (od 3 do 3,1; od 3 do 3,01; …).

Rozwiązanie

((3 + h)² − 9)/h = (6h + h²)/h = 6 + h → 6 przy h → 0. v(3) = 6 m/s.

Krok 2 · Przekształcenie

Sieczna staje się styczną

Czerwona sieczna przechodzi przez punkty wykresu o odciętych x i x + h, jej nachylenie to prędkość średnia. Złota przerywana prosta to styczna w x.

Zmniejszaj h.

Podsumowanie

Nachylenie siecznej dla t²: ((x + h)² − x²)/h = 2x + h → 2x.

Krok 3 · Model

Pochodna i styczna

Z definicji oblicz f′(3) dla f(x) = x² (uprość iloraz różnicowy i przejdź z h do zera).

Rozwiązanie

(9 + 6h + h² − 9)/h = 6 + h → 6.

Wyznacz równanie stycznej do wykresu f(x) = x² w punkcie o odciętej 3 w postaci y = ax + b.

Rozwiązanie

y = 6(x − 3) + 9 = 6x − 9.

Krok 4 · Badanie modelu

Styczne do paraboli

Styczna do y = x² w punkcie x z trójkątem nachylenia: krok o 1 w prawo i f′(x) w górę (albo w dół).

Przesuwaj punkt styczności.

Podsumowanie

f′(x) = 2x: ujemne dla x < 0 (funkcja maleje), zero w wierzchołku, dodatnie dla x > 0.

f(x) = x². Oblicz f′(5).

Rozwiązanie

f′(5) = 2 · 5 = 10.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Rzut piłki w górę

Piłkę wyrzucono pionowo w górę. Jej wysokość po t sekundach to h(t) = 20t − 5t² metrów. Nachylenie stycznej to prędkość chwilowa: dodatnia — piłka leci w górę, ujemna — spada. Ta sama liczba ma więc dwa znaczenia: geometryczne (nachylenie) i fizyczne (tempo zmiany).

Przesuwaj chwilę t.

Podsumowanie

h′(t) = 20 − 10t: dodatnia do t = 2, zero w najwyższym punkcie, potem ujemna.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Biorę dwa punkty wykresu: w a i w a + h, i liczę nachylenie siecznej przez nie: (f(a + h) − f(a))/h. Potem zmniejszam h do zera — granica tych nachyleń to f′(a). Na wykresie to nachylenie stycznej w punkcie (a, f(a)): o ile wartość funkcji zmienia się na jednostkę x w tym miejscu. Dla drogi zależnej od czasu to prędkość chwilowa.

Krok 6 · Seria zadań

Pochodna w zadaniach

Z definicji oblicz f′(2) dla f(x) = 3x².

Rozwiązanie

(12h + 3h²)/h = 12 + 3h → 12.

Wyznacz równanie stycznej do wykresu f(x) = x² w punkcie o odciętej −1 w postaci y = ax + b.

Rozwiązanie

y = −2(x + 1) + 1 = −2x − 1.

Droga s(t) = t² (m, s). Oblicz prędkość średnią między chwilami 1 s i 3 s.

Rozwiązanie

(9 − 1)/2 = 4 m/s — nachylenie siecznej przez punkty o odciętych 1 i 3.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

f(x) = x². Ala: „f′(3) = 9, bo pochodna w punkcie to wartość funkcji w tym punkcie”. Bob: „f′(3) = 6 — to nachylenie stycznej w punkcie (3, 9)”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: f′(3) = 6, a f(3) = 9.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Współczynnik kierunkowy stycznej do wykresu funkcji f(x) = x² w punkcie o odciętej −3 jest równy

Rozwiązanie

f′(−3) = −6. Odpowiedź A.

Wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f(x) = x² w punkcie o odciętej 2. Zapisz je w postaci y = ax + b.

Rozwiązanie

f(2) = 4, f′(2) = 4 (1 pkt). y = 4(x − 2) + 4 = 4x − 4 (1 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

f(x) = x². Oblicz nachylenie stycznej do wykresu w punkcie o odciętej 4.

Rozwiązanie

f′ = 8.

Droga s(t) = t² (m, s). Oblicz prędkość średnią między chwilami 1 s i 4 s.

Rozwiązanie

v = 5 m/s.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (18.2) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.