Prędkość średnią liczy się łatwo: droga przez czas. Ale co pokazuje prędkościomierz w jednej chwili, gdy czas „trwa zero”? Odpowiedź daje granica: średnia prędkość na coraz krótszych odcinkach czasu.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Iloraz różnicowy (f(a + h) − f(a)) / h to nachylenie siecznej przez punkty wykresu o odciętych a i a + h — np. prędkość średnia między chwilami a i a + h. Pochodna w punkcie a to jego granica: f′(a) = limh→0 (f(a + h) − f(a)) / h. Geometrycznie: gdy h → 0, sieczna obraca się do stycznej, a f′(a) to jej współczynnik kierunkowy (o ile wartość rośnie, gdy x rośnie o 1 — „na krótkim odcinku”). Fizycznie: prędkość chwilowa. Równanie stycznej w punkcie (a, f(a)): y = f′(a)(x − a) + f(a). Dla f(x) = x²: ((a + h)² − a²)/h = 2a + h → 2a, czyli f′(a) = 2a.
Krok 1 · Zadanie
Prędkościomierz
Kulka toczy się po równi i po t sekundach przebywa s(t) = t² metrów. Prędkość średnia między 3 a 4 sekundą to (16 − 9)/1 = 7 m/s.
Jaką prędkość ma kulka dokładnie w chwili t = 3 s? Policz prędkości średnie na coraz krótszych odcinkach czasu (od 3 do 3,1; od 3 do 3,01; …).
Rozwiązanie
((3 + h)² − 9)/h = (6h + h²)/h = 6 + h → 6 przy h → 0. v(3) = 6 m/s.
Krok 2 · Przekształcenie
Sieczna staje się styczną
Czerwona sieczna przechodzi przez punkty wykresu o odciętych x i x + h, jej nachylenie to prędkość średnia. Złota przerywana prosta to styczna w x.
Zmniejszaj h.
Podsumowanie
Nachylenie siecznej dla t²: ((x + h)² − x²)/h = 2x + h → 2x.
Krok 3 · Model
Pochodna i styczna
f′(a) = limh→0 (f(a + h) − f(a)) / h — o ile ta granica istnieje.
f′(a) to współczynnik kierunkowy stycznej do wykresu w punkcie (a, f(a)).
Styczna: y = f′(a)(x − a) + f(a).
Z definicji oblicz f′(3) dla f(x) = x² (uprość iloraz różnicowy i przejdź z h do zera).
Rozwiązanie
(9 + 6h + h² − 9)/h = 6 + h → 6.
Wyznacz równanie stycznej do wykresu f(x) = x² w punkcie o odciętej 3 w postaci y = ax + b.
Rozwiązanie
y = 6(x − 3) + 9 = 6x − 9.
Krok 4 · Badanie modelu
Styczne do paraboli
Styczna do y = x² w punkcie x z trójkątem nachylenia: krok o 1 w prawo i f′(x) w górę (albo w dół).
Przesuwaj punkt styczności.
Podsumowanie
f′(x) = 2x: ujemne dla x < 0 (funkcja maleje), zero w wierzchołku, dodatnie dla x > 0.
f(x) = x². Oblicz f′(5).
Rozwiązanie
f′(5) = 2 · 5 = 10.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Rzut piłki w górę
Piłkę wyrzucono pionowo w górę. Jej wysokość po t sekundach to h(t) = 20t − 5t² metrów. Nachylenie stycznej to prędkość chwilowa: dodatnia — piłka leci w górę, ujemna — spada. Ta sama liczba ma więc dwa znaczenia: geometryczne (nachylenie) i fizyczne (tempo zmiany).
Przesuwaj chwilę t.
Podsumowanie
h′(t) = 20 − 10t: dodatnia do t = 2, zero w najwyższym punkcie, potem ujemna.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Biorę dwa punkty wykresu: w a i w a + h, i liczę nachylenie siecznej przez nie: (f(a + h) − f(a))/h. Potem zmniejszam h do zera — granica tych nachyleń to f′(a). Na wykresie to nachylenie stycznej w punkcie (a, f(a)): o ile wartość funkcji zmienia się na jednostkę x w tym miejscu. Dla drogi zależnej od czasu to prędkość chwilowa.
Krok 6 · Seria zadań
Pochodna w zadaniach
Z definicji oblicz f′(2) dla f(x) = 3x².
Rozwiązanie
(12h + 3h²)/h = 12 + 3h → 12.
Wyznacz równanie stycznej do wykresu f(x) = x² w punkcie o odciętej −1 w postaci y = ax + b.
Rozwiązanie
y = −2(x + 1) + 1 = −2x − 1.
Droga s(t) = t² (m, s). Oblicz prędkość średnią między chwilami 1 s i 3 s.
Rozwiązanie
(9 − 1)/2 = 4 m/s — nachylenie siecznej przez punkty o odciętych 1 i 3.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
f(x) = x². Ala: „f′(3) = 9, bo pochodna w punkcie to wartość funkcji w tym punkcie”. Bob: „f′(3) = 6 — to nachylenie stycznej w punkcie (3, 9)”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: f′(3) = 6, a f(3) = 9.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Współczynnik kierunkowy stycznej do wykresu funkcji f(x) = x² w punkcie o odciętej −3 jest równy
Rozwiązanie
f′(−3) = −6. Odpowiedź A.
Wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f(x) = x² w punkcie o odciętej 2. Zapisz je w postaci y = ax + b.
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
f(x) = x². Oblicz nachylenie stycznej do wykresu w punkcie o odciętej 4.
Rozwiązanie
f′ = 8.
Droga s(t) = t² (m, s). Oblicz prędkość średnią między chwilami 1 s i 4 s.
Rozwiązanie
v = 5 m/s.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: pochodna f′(a) to granica nachyleń siecznych, czyli nachylenie stycznej i prędkość chwilowa. Styczna: y = f′(a)(x − a) + f(a).
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.