Do czego zbliża się funkcja, gdy x zbliża się do punktu?
Funkcja f(x) = (x² − 1)/(x − 1) nie ma wartości w x = 1 — wychodzi 0/0. A jednak jej wykres ma tam tylko maleńką dziurkę, a wartości dla x bliskich 1 są bliskie 2. Ta liczba, do której wartości się zbliżają, to granica.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)Granica limx→a f(x) = g znaczy: wartości f(x) są dowolnie blisko g, gdy x jest dostatecznie blisko a (x ≠ a). Wartość f(a) nie ma znaczenia — może jej nawet nie być. Gdy f(a) daje 0/0, zwykle pomaga skrócenie: (x² − 1)/(x − 1) = x + 1 dla x ≠ 1, więc granica wynosi 2. Granice jednostronne (x → a⁻ z lewej, x → a⁺ z prawej) muszą być równe, żeby granica istniała. Funkcja jest ciągła w a, gdy f(a) istnieje i limx→a f(x) = f(a) — wykres da się tam narysować bez odrywania ołówka. Dla funkcji określonej przedziałami ciągłość sprawdza się na styku: lewa granica = prawa granica = wartość.
Krok 1 · Zadanie
Dziurka w wykresie
Funkcja f(x) = (x² − 1)/(x − 1). Przesuwaj x i patrz na tabelę wartości.
Co dzieje się w x = 1?
Rozwiązanie
Dla x ≠ 1: (x² − 1)/(x − 1) = (x − 1)(x + 1)/(x − 1) = x + 1. Wykres to prosta y = x + 1 z dziurką w (1, 2).
Krok 2 · Przekształcenie
Coraz bliżej
To samo co w zadaniu, ale x zmienia się co 0,01 — z obu stron jedynki.
Podchodź do x = 1 z lewej i z prawej.
Podsumowanie
limx→1 (x² − 1)/(x − 1) = limx→1 (x + 1) = 2.
Krok 3 · Model
Granica i ciągłość
limx→a f(x) = g: f(x) dowolnie blisko g dla x dostatecznie bliskich a (x ≠ a).
Granica istnieje, gdy granice jednostronne (x → a⁻ i x → a⁺) są równe.
Przy 0/0: rozłóż i skróć, potem podstaw.
Ciągłość w a: f(a) = limx→a f(x). Wielomiany, funkcje wymierne (w dziedzinie), pierwiastki, sinus i cosinus są ciągłe — granicę liczy się przez podstawienie.
Oblicz granicę funkcji (x² − 9)/(x − 3) przy x → 3.
Rozwiązanie
lim (x − 3)(x + 3)/(x − 3) = lim (x + 3) = 6.
Oblicz granicę funkcji x² + 1 przy x → 2.
Rozwiązanie
Funkcja jest ciągła, więc granica = f(2) = 5.
Krok 4 · Badanie modelu
Sklejanie dwóch kawałków
f(x) = x² dla x ≤ 1 oraz f(x) = x + a dla x > 1. Pełne kółko należy do wykresu, puste — nie. Granica z lewej w 1 to 1 (z kawałka x²), z prawej — 1 + a.
Zmieniaj parametr a.
Podsumowanie
Ciągłość w 1: 1² = 1 + a, czyli a = 0.
Funkcja f(x) = 2x + a dla x ≤ 2 oraz f(x) = x² − 1 dla x > 2. Dla jakiego a jest ciągła?
Rozwiązanie
4 + a = 3, a = −1.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Granice jednostronne
Granica może nie istnieć. Funkcja 1/x przy x → 0 z prawej rośnie bez ograniczeń (granica +∞), a z lewej maleje bez ograniczeń (−∞). Granice jednostronne są różne, więc granicy w 0 nie ma, a prosta x = 0 jest asymptotą pionową.
Podchodź do zera z obu stron.
Podsumowanie
limx→0⁺ 1/x = +∞, limx→0⁻ 1/x = −∞.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Wartość f(a) to liczba w samym punkcie — może jej nie być. Granica to liczba, do której zbliżają się wartości f(x), gdy x zbliża się do a z obu stron, bez patrzenia na sam punkt. Funkcja jest ciągła w a, gdy f(a) istnieje i jest równa granicy, czyli wykres nie ma w a ani dziurki, ani skoku.
Krok 6 · Seria zadań
Granice w zadaniach
Oblicz granicę funkcji (x² + 5x + 6)/(x + 2) przy x → −2.
Rozwiązanie
lim (x + 3) = −2 + 3 = 1.
Oblicz granicę funkcji (2x² + 1)/(x² − 3) przy x → +∞.
Rozwiązanie
(2 + 1/x²)/(1 − 3/x²) → 2.
Funkcja f(x) = x² + a dla x ≤ 1 oraz f(x) = 3x − 1 dla x > 1. Dla jakiego a jest ciągła?
Rozwiązanie
1 + a = 2, a = 1.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
f(x) = (x² − 4)/(x − 2). Ala: „Granica f przy x → 2 nie istnieje, bo f(2) nie istnieje”. Bob: „Granica wynosi 4”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: lim (x − 2)(x + 2)/(x − 2) = lim (x + 2) = 4, choć f(2) nie istnieje.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Granica funkcji (x³ − 1)/(x − 1) przy x → 1 jest równa
Rozwiązanie
lim (x² + x + 1) = 3. Odpowiedź A.
Funkcja f(x) = x² − m dla x ≤ 2 oraz f(x) = mx + 1 dla x > 2. Wyznacz m, dla którego f jest ciągła.
Rozwiązanie
f(2) = 4 − m, granica z prawej: 2m + 1 (1 pkt). 4 − m = 2m + 1, m = 1 (1 pkt).
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz granicę funkcji (x² − 9)/(x − 3) przy x → 3.
Rozwiązanie
Granica: 6.
Funkcja f(x) = 2x + m dla x ≤ 3 oraz f(x) = x² dla x > 3. Dla jakiego m jest ciągła?
Rozwiązanie
m = 3.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: granica opisuje, do czego zbliżają się wartości, a nie ile wynosi f(a). Ciągłość w a: f(a) = granica z lewej = granica z prawej.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś
Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.