Strona główna / Matematyka od nowa / Część 18: Rachunek różniczkowy / Lekcja 18.1

Lekcja 18.1 · ok. 17 minut · matura rozszerzona

Do czego zbliża się funkcja, gdy x zbliża się do punktu?

Funkcja f(x) = (x² − 1)/(x − 1) nie ma wartości w x = 1 — wychodzi 0/0. A jednak jej wykres ma tam tylko maleńką dziurkę, a wartości dla x bliskich 1 są bliskie 2. Ta liczba, do której wartości się zbliżają, to granica.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Granica limx→a f(x) = g znaczy: wartości f(x) są dowolnie blisko g, gdy x jest dostatecznie blisko a (x ≠ a). Wartość f(a) nie ma znaczenia — może jej nawet nie być. Gdy f(a) daje 0/0, zwykle pomaga skrócenie: (x² − 1)/(x − 1) = x + 1 dla x ≠ 1, więc granica wynosi 2. Granice jednostronne (x → a⁻ z lewej, x → a⁺ z prawej) muszą być równe, żeby granica istniała. Funkcja jest ciągła w a, gdy f(a) istnieje i limx→a f(x) = f(a) — wykres da się tam narysować bez odrywania ołówka. Dla funkcji określonej przedziałami ciągłość sprawdza się na styku: lewa granica = prawa granica = wartość.

Krok 1 · Zadanie

Dziurka w wykresie

Funkcja f(x) = (x² − 1)/(x − 1). Przesuwaj x i patrz na tabelę wartości.

Co dzieje się w x = 1?

Rozwiązanie

Dla x ≠ 1: (x² − 1)/(x − 1) = (x − 1)(x + 1)/(x − 1) = x + 1. Wykres to prosta y = x + 1 z dziurką w (1, 2).

Krok 2 · Przekształcenie

Coraz bliżej

To samo co w zadaniu, ale x zmienia się co 0,01 — z obu stron jedynki.

Podchodź do x = 1 z lewej i z prawej.

Podsumowanie

limx→1 (x² − 1)/(x − 1) = limx→1 (x + 1) = 2.

Krok 3 · Model

Granica i ciągłość

Oblicz granicę funkcji (x² − 9)/(x − 3) przy x → 3.

Rozwiązanie

lim (x − 3)(x + 3)/(x − 3) = lim (x + 3) = 6.

Oblicz granicę funkcji x² + 1 przy x → 2.

Rozwiązanie

Funkcja jest ciągła, więc granica = f(2) = 5.

Krok 4 · Badanie modelu

Sklejanie dwóch kawałków

f(x) = x² dla x ≤ 1 oraz f(x) = x + a dla x > 1. Pełne kółko należy do wykresu, puste — nie. Granica z lewej w 1 to 1 (z kawałka x²), z prawej — 1 + a.

Zmieniaj parametr a.

Podsumowanie

Ciągłość w 1: 1² = 1 + a, czyli a = 0.

Funkcja f(x) = 2x + a dla x ≤ 2 oraz f(x) = x² − 1 dla x > 2. Dla jakiego a jest ciągła?

Rozwiązanie

4 + a = 3, a = −1.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Granice jednostronne

Granica może nie istnieć. Funkcja 1/x przy x → 0 z prawej rośnie bez ograniczeń (granica +∞), a z lewej maleje bez ograniczeń (−∞). Granice jednostronne są różne, więc granicy w 0 nie ma, a prosta x = 0 jest asymptotą pionową.

Podchodź do zera z obu stron.

Podsumowanie

limx→0⁺ 1/x = +∞, limx→0⁻ 1/x = −∞.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Wartość f(a) to liczba w samym punkcie — może jej nie być. Granica to liczba, do której zbliżają się wartości f(x), gdy x zbliża się do a z obu stron, bez patrzenia na sam punkt. Funkcja jest ciągła w a, gdy f(a) istnieje i jest równa granicy, czyli wykres nie ma w a ani dziurki, ani skoku.

Krok 6 · Seria zadań

Granice w zadaniach

Oblicz granicę funkcji (x² + 5x + 6)/(x + 2) przy x → −2.

Rozwiązanie

lim (x + 3) = −2 + 3 = 1.

Oblicz granicę funkcji (2x² + 1)/(x² − 3) przy x → +∞.

Rozwiązanie

(2 + 1/x²)/(1 − 3/x²) → 2.

Funkcja f(x) = x² + a dla x ≤ 1 oraz f(x) = 3x − 1 dla x > 1. Dla jakiego a jest ciągła?

Rozwiązanie

1 + a = 2, a = 1.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

f(x) = (x² − 4)/(x − 2). Ala: „Granica f przy x → 2 nie istnieje, bo f(2) nie istnieje”. Bob: „Granica wynosi 4”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: lim (x − 2)(x + 2)/(x − 2) = lim (x + 2) = 4, choć f(2) nie istnieje.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Granica funkcji (x³ − 1)/(x − 1) przy x → 1 jest równa

Rozwiązanie

lim (x² + x + 1) = 3. Odpowiedź A.

Funkcja f(x) = x² − m dla x ≤ 2 oraz f(x) = mx + 1 dla x > 2. Wyznacz m, dla którego f jest ciągła.

Rozwiązanie

f(2) = 4 − m, granica z prawej: 2m + 1 (1 pkt). 4 − m = 2m + 1, m = 1 (1 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Oblicz granicę funkcji (x² − 9)/(x − 3) przy x → 3.

Rozwiązanie

Granica: 6.

Funkcja f(x) = 2x + m dla x ≤ 3 oraz f(x) = x² dla x > 3. Dla jakiego m jest ciągła?

Rozwiązanie

m = 3.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (18.1) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (18.1) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Dla najambitniejszych

Spartan Mathematica

Chcesz pójść dalej niż matura? Wymagający program przygotowujący do pracy naukowej: 20 lub 40 lekcji z pracami domowymi, wstęp po zadaniu kwalifikacyjnym. 250 zł / 60 min.