Funkcja liniowa: co oznaczają a i b we wzorze y = ax + b?
Taksówka, abonament, woda wypływająca z wanny: za każdym razem jedna wielkość zmienia się o tyle samo przy każdym kroku drugiej. Taka zależność to funkcja liniowa, a jej wykres jest prostą.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Funkcja liniowa ma wzór f(x) = ax + b. Współczynnik kierunkowy a mówi, o ile zmienia się y, gdy x rośnie o 1: a = (y2 − y1)/(x2 − x1). Dla a > 0 funkcja rośnie, dla a < 0 maleje, dla a = 0 jest stała. Wyraz wolny b to wartość dla x = 0 — tam prosta przecina oś y. Miejsce zerowe (dla a ≠ 0): x0 = −b/a. Proste y = a1x + b1 i y = a2x + b2 są równoległe, gdy a1 = a2, a prostopadłe, gdy a1 · a2 = −1.
Krok 1 · Zadanie
Która taryfa?
Taryfa A: 20 zł abonamentu i 0,40 zł za minutę rozmowy. Taryfa B: bez abonamentu, 0,80 zł za minutę. Turkusowa prosta to koszt w taryfie A, czerwona — w taryfie B.
Od ilu minut rozmów w miesiącu taryfa A jest tańsza?
Rozwiązanie
20 + 0,4x = 0,8x ⇔ 20 = 0,4x ⇔ x = 50. Dla x > 50 koszt w taryfie A jest mniejszy.
Krok 2 · Przekształcenie
Dwa suwaki, jedna prosta
Suwak a obraca prostą, suwak b przesuwa ją w górę i w dół. Jednostki na obu osiach mają tę samą długość.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
W y = ax + b: krok x o 1 zmienia y o a; dla x = 0 jest y = b. a > 0 — rosnąca, a < 0 — malejąca, a = 0 — stała.
Krok 3 · Model
Wzór prostej z dwóch punktów
Jeśli prosta przechodzi przez punkty (x1, y1) i (x2, y2), to
a = (y2 − y1) / (x2 − x1)
— zmiana y podzielona przez zmianę x. Potem b wyznacza się, wstawiając jeden z punktów do y = ax + b.
Prosta przechodzi przez punkty A = (1, 3) i B = (4, 9). Wyznacz a i b we wzorze y = ax + b.
Rozwiązanie
a = (9 − 3)/(4 − 1) = 6/3 = 2. Z punktu A: 3 = 2 · 1 + b, więc b = 1. Wzór: y = 2x + 1.
Czerwona prosta ma wzór y = 2x + 1. Jednostki na osiach są równe, więc kąty na rysunku są prawdziwe.
Ustawiaj turkusową prostą suwakami.
Podsumowanie
Do y = 2x + 1 równoległe są proste y = 2x + b, a prostopadłe — y = −½x + b.
Która prosta jest prostopadła do prostej y = 3x − 2?
Rozwiązanie
3 · (−⅓) = −1, więc prostopadła jest y = −⅓x + 5.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Co mówią a i b
a = (y2 − y1)/(x2 − x1) — o ile zmienia się y na jeden krok x. Znak a: rosnąca (a > 0), malejąca (a < 0), stała (a = 0).
b = f(0) — prosta przecina oś y w punkcie (0, b).
Miejsce zerowe (a ≠ 0): ax + b = 0 ⇔ x0 = −b/a.
Równoległe: a1 = a2. Prostopadłe: a1 · a2 = −1.
Prosta pionowa x = c nie jest wykresem funkcji: jednemu x odpowiadałoby wiele y.
Na rysunku poniżej są dwa punkty. Dopasuj do nich prostą.
Ustaw prostą przechodzącą przez punkty A = (−2, −1) i B = (2, 5).
Podsumowanie
a = 6/4 = 1,5; z punktu B: 5 = 1,5 · 2 + b, więc b = 2. Prosta: y = 1,5x + 2.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
b to wartość funkcji dla x = 0, czyli wysokość, na której prosta przecina oś y. a mówi, o ile zmienia się y, gdy x rośnie o 1: z wykresu biorę dwa punkty i dzielę zmianę y przez zmianę x. Dodatnie a — prosta wznosi się, ujemne — opada.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla III klasy gimnazjalnej” (1935)
Skąd wiadomo, że wykres y = mx jest prostą, a nie lekko wygiętą linią? Banach dowodził tego tak: weź punkt M(1, m) i dowolny punkt P(a, ma) wykresu. Opuść z nich prostopadłe na oś x — powstaną trójkąty OMM′ i OPP′ z kątem prostym przy M′ i P′. Który argument kończy dowód?
Rozwiązanie
MM′ : OM′ = m : 1 = m, a PP′ : OP′ = ma : a = m. Trójkąty prostokątne OMM′ i OPP′ mają proporcjonalne przyprostokątne, więc są podobne i kąty MOM′ i POP′ są równe. Zatem każdy punkt P wykresu leży na prostej OM. Wykres y = mx + n to ta sama prosta przesunięta o n w pionie.
Krok 6 · Seria zadań
Funkcja liniowa w zadaniach
W wannie jest 120 litrów wody. Po wyjęciu korka ubywa jej 8 litrów na minutę. Po ilu minutach wanna będzie pusta?
Rozwiązanie
V(t) = 120 − 8t to funkcja liniowa malejąca (a = −8). Miejsce zerowe: 120 − 8t = 0 ⇔ t = 15 minut.
Wyznacz wzór funkcji liniowej, której wykres jest równoległy do prostej y = −2x + 7 i przechodzi przez punkt P = (3, 2).
Rozwiązanie
a = −2 (równoległość). 2 = −2 · 3 + b ⇔ b = 8. Wzór: y = −2x + 8.
Dla jakich wartości m funkcja f(x) = (2m − 6)x + 1 jest malejąca?
Rozwiązanie
2m − 6 < 0 ⇔ m < 3.
Krok 7 · Kontrola
Kto ma rację?
Ala: „Prosta y = 2x + 3 jest prostopadła do prostej y = −2x + 3, bo ich współczynniki są przeciwne”. Bob: „Nie jest, bo 2 · (−2) ≠ −1”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: 2 · (−2) = −4 ≠ −1. Prostopadła do y = 2x + 3 ma współczynnik −½, np. y = −½x + 3.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Dwa zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (po 0–1 pkt).
Miejscem zerowym funkcji liniowej f(x) = −3x + 6 jest liczba
Rozwiązanie
−3x + 6 = 0 ⇔ x = 2. Odpowiedź A.
Proste o równaniach y = ax + 4 oraz y = ½x − 1 są prostopadłe. Wtedy
Rozwiązanie
a · ½ = −1 ⇔ a = −2. Odpowiedź A.
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Prosta przechodzi przez punkty A = (0, 1) i B = (2, 7). Wyznacz jej współczynnik kierunkowy.
Rozwiązanie
a = (yB − yA)/(xB − xA) = 3.
Wyznacz miejsce zerowe funkcji f(x) = 2x − 8.
Rozwiązanie
f(x) = 0 ⇔ x = 4.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: w y = ax + b liczba a to nachylenie (zmiana y na jeden krok x), a b — wysokość, na której prosta przecina oś y. Znak a decyduje o monotoniczności, równe a dają proste równoległe, a iloczyn a równy −1 — prostopadłe.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (10.2) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś