Granice ciągów i tw. Bolzano–Weierstrassa — wykład 3 z analizy I
Analiza matematyczna · UJK⏱ 1 h 12 min
Wykład 3 z Analizy Matematycznej I na UJK: elementarz granic ciągów i twierdzenie Bolzano–Weierstrassa o wyborze podciągu zbieżnego. Prawa rachunkowe dla granic (także nieskończonych), dowód przez połowienie przedziałów, ciągi monotoniczne i ograniczone oraz gęstość liczb wymiernych.
W tym nagraniu
Arytmetyka granic: suma, iloczyn, iloraz i potęgi; granice nieskończone i wyrażenia nieoznaczone
Podciągi i ich granice
Twierdzenie Bolzano–Weierstrassa – dowód przez zstępujące przedziały
Ciągi monotoniczne i ograniczone a aksjomat ciągłości
Kres jako granica ciągu elementów zbioru, gęstość liczb wymiernych
Trzeci wykład z Analizy Matematycznej I na UJK to elementarz granic ciągów. Najpierw arytmetyka granic — suma, iloczyn, iloraz i potęgi — także dla granic nieskończonych, razem z wyrażeniami nieoznaczonymi (∞ − ∞, 0·∞, ∞/∞, 0/0), w których prawa rachunkowe niczego nie rozstrzygają.
Następnie podciągi i twierdzenie Bolzano–Weierstrassa: z każdego ciągu ograniczonego można wybrać podciąg zbieżny. Dowód przez połowienie przedziałów buduje ciąg zstępujących przedziałów, w których zawsze leży nieskończenie wiele wyrazów ciągu, a aksjomat ciągłości zapewnia, że mają one punkt wspólny.
Wykład omawia też ciągi monotoniczne i ograniczone — każdy taki ciąg jest zbieżny, co jest jedną z postaci aksjomatu ciągłości — oraz kres zbioru jako granicę ciągu jego elementów. Na koniec gęstość liczb wymiernych: w każdym przedziale liczb rzeczywistych leży liczba wymierna.
Lekcje kursu „Matematyka od nowa” na ten temat
Szkolne podstawy tego, o czym jest nagranie — interaktywnie i za darmo.
Transkrypt został wygenerowany automatycznie na podstawie napisów YouTube, więc może zawierać błędy w zapisie wzorów, nazwisk i terminów. Kliknij znacznik czasu, aby przewinąć wideo do danego fragmentu. (6767 słów)
To będziemy kontynuować budowanie elementarza na temat granic. Skończyliśmy na jakichś takich oczywistościach, jak twierdzenie o terminatorze w prasie hydraulicznej. To napiszemy jeszcze większą oczywistość, tak żeby była powiedziana jasno. To znaczy, że jeśli dla każdego n, a n jest mniejsze równo niż jakaś stała, to granica a n istnieje, to wtedy granica zachowuje tę samą nierówność. Dość istotny jest fakt, że nawet jak ja bym tutaj zadeklarował ostro nierówność, to ta nierówność może mi się stępić przy przechodzeniu do nieskończoności.
Na przykład 1 minus 1n to jest mniejsze niż 1, ale granica 1 minus 1n to jest już równa 1. Dowód jest dość oczywisty. To znaczy, powiedzmy, że tak nie jest. Powiedzmy, że nasza granica jest większa od m, to wtedy co? wtedy dla dostatecznie dużych n-ów.
Obrazek jest taki, że tu jest to ograniczenie górnej naszego ciągu, a tu jest hipotetyczna granica. To strasznie głupio. Nazwijmy ten odcinek 2y. a n wpada w przedział od g minus epsilon do g plus epsilon. No to ząb. Czyli a n jest większy niż g minus epsilon. Tu jest powiedziane, że epsilon to jest g minus m przez 2. czyli a n jest większe niż g minus epsilon czyli g minus g minus m przez 2 czyli g plus m przez 2 co jest większe niż m no i to jest sprzeczność czyli granice nas nie wypuszczają z przedziału dąbniętych to jest moment w którym mucimy prawa rachunkowe dotyczące granic myślę, że
Tak, myślę, że musimy to teraz zrobić stwierdzenie Powiedzmy, że granica AN jest równa A i granica BN jest równa B. My to zrobimy dla A i B rzeczywistych, natomiast bardzo łatwo się przekonać, że robiąc praktycznie takie same dowody, te rachunki dalej przechodzą dla takich granic nieskończonych AB, dla których nie wychodzą wyrażenia nieoznaczone. Wtedy, że co? Wtedy granica AN plus BN jest równa A plus B. O tym jeszcze prostsze. Granica dowolna liczba razy a n to jest ta właśnie liczba razy a.
Co jeszcze chcemy wiedzieć? Że mnożenie dobrze działa, że to jest a razy b i że dzielenie dobrze działa, oczywiście o ile b jest różne od 0. Uważny słuchacz zapyta, dlaczego zakładam tylko, że b jest różne od 0, a nie wymaga, żeby wszystkie b był różne od 0. Odpowiedź jest taka, że jeśli b jest różna od zera, czyli granica b-nych jest różna od zera, to od pewnego miejsca, o, tu jest 0, tu jest gdzieś b, to od pewnego miejsca one się odseparują od 0. Czyli tak, owszem, pewnie skończenie wielu z tych napisów może być do wyrzucenia, ale tak jak w tym całym biznesie granicowym, początkowe wyrazy nie mają znaczenia.
Zarówno początkowe wyrazy, jak i przesunięcia. To też zapewne powinniśmy byli w którymś momencie powiedzieć głośno, dlatego nie zrobiłem, bo taki jestem, że to jest twierdzenie, nazwijmy też twierdzeniem trochę to przesadnie pompatyczne, ale trudne. Twierdzenie jest takie, że granica ciągu AN plus 1 jest równa plus 1, istnieje wtedy i tylko wtedy, gdy granica AN istnieje i są wtedy równi. Dowód jest taki, że gołym okiem widać, to znaczy dowód jest taki, że aplikacja w tę stronę to jest po prostu podciąg Skipnęliśmy pierwszy wyracjony podciąg, a w tę stronę, w tę stronę to co?
No to jeśli an minus granica jest mniejsze niż epsilon n plus 1 dla n większego równego n, to am minus granica jest mniejsze niż epsilon dla m większego równego niż n plus 1. To jest twierdzenie z gatunku oczywistych. To też jest z gatunku oczywistych.
To, to jest proste, tylko trzeba sobie trochę ubrudzić ręce przy dobieraniu epsilonów, dobieraniu n-d epsilonów. Od czego zaczniemy? Zaczniemy od najprostszego, to znaczy od tego, że możemy sumować. No to ustalimy, co my ustalimy? W ogóle w tym całym rozumowaniu powiemy, że niech n-epsilon i m-epsilon będą takie, że one są tym co się pojawia w definicji granicy dla ciągu A i dla ciągu B to znaczy, że AN minus A jest mniejsze niż epsilon dla N większych równych niż epsilon oraz BN minus B jest mniejsze niż epsilon dla N większych niż tym razem M epsilon i co teraz chcemy zrobić?
Teraz chcemy udowodnić, jeżeli byl jaki epsilon większy od 0 No i teraz chcemy an plus bn minus a plus b mniejsze niż epsilon. I jak się uzyskuje takie rzeczy? No bardzo prosto. Mówimy, że to, to jest rachunek, to jest nierówność trójkąta, którą się sprawdza na palcach, że działa. No i czego ja potrzebuję, żeby to było mniejsze niż dany epsilon?
Na przykład wystarczy mi, żeby to było mniejsze niż epsilon pół i to było mniejsze niż epsilon pół. No to napiszmy, to jest mniejsze niż epsilon przez 2 plus epsilon przez 2 mniejsze niż epsilon, gdy, no jaki to jest, pamiętajmy, to jest warunek wystarczający, a nie warunek konieczny, tak? Tak samo tutaj też są warunki wystarczające, gdy n jest większe równe niż n epsilon przez 2 oraz n jest większe równe niż m epsilon przez 2, czyli jest to prawda dla dosyć dużych m, Na przykład dla n-ów większych równych niż maksimum. Dla dowolnego epsilon większego od zera dostaliśmy tę nierówność dla dosyć dużych n-ów. Zmnażeniem przez stałą to jest jeszcze prościej.
To znaczy, co ja bym chciał? Chciałbym, żeby kAn-kA było mniejsze niż epsilon. No to do tego wystarczy An-A mniejsze niż epsilon przez k moduł. Uważny czytelnik zauważy, że dla modułka równy 0 to jest trochę wtopa, natomiast to jest oczywiste dla k równego 0, bo lewa strona jest 0 i prawa strona jest 0. Dla k równego 0 to jest ciąg stały równy 0, który siłą rzeczy ma granicę 0 i tu jest po prostu takie coś, czyli wystarczy, że n jest większe równe niż stała dla ciągu a dla epsilon równego epsilon przez k. Teraz się zaczynają schody, w których trzeba coś czarować rachunkowo.
Na przykład mnożenie. a, n minus b, n. Chcemy, żeby to było blisko a, b. Chcemy, żeby to było mniejsze niż epsilon. To jak to piszemy? Piszemy to jakoś tak, że to... Chcemy zobaczyć, jak blisko ten wyraz jest, ten napis jest tego. To wstawiamy middlemana, który jest bliski jednemu i drugiemu. Podmieniamy tutaj na razie jedną literkę na taką, jaka tutaj ma być. A potem odejmujemy i dodajemy. dodać i odjąć, to jest po polsku dodjąć, tu stary minus a razy b no i teraz to się już samo liczy tu jest moduł an, tu jest moduł b minus b, tu jest moduł b i tu jest moduł an minus a ja bym chciał, żeby to wszystko było małe więc więc co?
Więc ja powiem, że to jest co jeszcze powiem? a, powiem, że z tego, że ciąg a ma granicę wynika, że ciąg A jest ograniczony. To jest hiper trywialne stwierdzenie. Ono jest już tak trywialne, że nawet nie będę go pisał. Z faktu, że ciąg A ma granicę wynika, że dla fc1 równego 1 wyrazy ciągu AN są między A minus 1 i A plus 1. Czyli to jest jakiś przedział. Czyli moduły wyrazów tego ciągu są od minus maksimum z modułów tych dwóch rzeczy do maksimum z modułów. Więc niech A to będzie supremum modułów AN bo zbiór modułów a nie jest ograniczony i tak samo niech b to będzie supremum modułów b.
To mogę oszacować przez liczbę. Więc jak ja to zrobię, żeby to było mniejsze niż epsilon, zapewne chcę mieć epsilon przez 2 tutaj i epsilon przez 2 tutaj. Czyli co ja chcę? Napiszę bardzo fajne oszacowanie. To jest mniejsze niż 1 plus a plus moduł b razy takie coś i takie coś. I teraz gołym okiem widać, że dla wystarczająco dużych n-ów to jest wystarczająco małe. Jeśli ktoś bardzo, bardzo chce takiego hiperścisłego dowodu, to teraz powiemy, że to jest mniejsze niż epsilon, gdy n jest większe, równe niż maksimum, z czego ciąg a n ma być lepszy niż epsilon przez dwa razy ta śmieszna stała, niech to się nazwie c, i m epsilon przez dwa c.
Jak n jest taki to każda z tych rzeczy jest wtedy każda z tych rzeczy jest mniejsza niż epsilon przez 2c plus epsilon przez 2c czyli epsilon przez c czyli zostaje nam epsilon przez c razy c czyli epsilon ten zjawisk był po to, żebym nie musiał mówić co się dzieje kiedy moduł b jest 0 tak szacujemy to z góry i tak wystarczają nam warunki wystarczające z dzieleniem to wystarczy, że zrobimy najprostsze możliwe dzielenie to znaczy powiedzmy, że b jest różny od 0 to ja wtedy chcę udowodnić, że 1 przez bn dąży do 1 przez b.
Jak to udowodnię, to potem z tego odzyskam dzielenie. No to patrzymy na moduł 1 przez bn minus 1 przez b. To tu mam moduł bn, tu mam moduł b, a tu mam moduł b minus bn. Jak to chcę oszacować z góry, to ja to muszę oszacować z dołu tym razem. To jest trochę złośliwe. Odwrotności dwóch liczb mogą być daleko, nawet jak te liczby są blisko. kiedy te liczby są blisko 0. Więc jak temu chcemy zaradzić? Chcemy zaradzić temu tak, żeby to nie było za małe. Ale zaraz, bo jest różne od 0. No to, to co ja powiem, że dla dostatecznie dużych n-ów bn minus b jest mniejsze niż moduł b przez 2.
No to gdzie bym ja nie był na osi liczbowej, nawet jak b jest ujemne, to będę w odległości co najwyżej takiej. Czyli z tego wynika, że moduł bn jest przynajmniej moduł b przez 2. Czyli ja tu mam moduł b kwadrat przez 2, a tu mam b minus bn. To to jest mniejsze od epsilon, gdy, na przykład, gdy n jest większe, równe, niż nasz threshold dla epsilon jakiego? Dla epsilon razy moduł b kwadrat. I tak się robi jeden przez ciąg.
Jak chcę zrobić granicę an przez bn, to robię to, co matematycy najbardziej lubią. To znaczy korzystam z uprzednio udowodnionego faktu. To jest razy 1 przez b, czyli a przez b. I już. W szkole jeszcze były jakieś rzeczy z potęgowaniem i z pierwiastkowaniem. Chwilowo tego nie chcemy zrobić. Dlaczego? Dlatego oczywiście, że k ta potęga, dla ustalonego k to nie jest problem. Granica a n do k tej to się zrobi przez indukcję. To jest granica a n razy a n do k minus pierwszej. Czyli a razy granica a n do k minus pierwszej. No i tu już jest indukcja.
Jak ten wykładnik jest ujemny to po prostu korzystamy z tego tutaj jak ten wykładnik jest ułamkiem to najpierw się musimy tak naprawdę dowiedzieć dlaczego pierwiastki są legalne w sumie się już dowiedzieliśmy na poprzednim wykładzie co wyszło jako by-produkt tego przykładu z tym ziterowaniem ciągu x plus a przez x przez 2 natomiast jeszcze musimy się dowiedzieć, że pierwiastki na tego stopnia są legalne zdecydowanie prościej będzie najpierw powiedzieć, czym się je funkcje ciągłe i jak się je odwraca i potem mieć za darmo istnienie pierwiastków. Mamy prawa rachunkowe.
To teraz, to teraz co? To teraz udowodnimy najważniejsze twierdzenie tego wykładu. To jest takie twierdzenie, bez którego nie będę wypuszczał studentów z trójką. Twierdzenie jest bardzo proste. Powiedzmy, że an to jest ciąg ograniczony. Jak ograniczony, to znaczy z góry i z dołu. Równoważnie można powiedzieć, że moduł AN jest oszacowany z góry przez jakąś liczbę. Jak widzicie, moduły są tylko naszymi przyjaciółmi.
W szkole moduł to był wróg. W szkole moduł służył do tego, żeby Was zmuszać do tego, żeby sobie przeładować pamięć operacyjną tym, że było jakieś zadanie, w którym był moduł X-5 i moduł X-16 i były trzy przypadki. Tu moduły służą do tego, żeby pisać mniej, a nie żeby pisać więcej. to całe rozumowanie byłoby nieprównywalnie bardziej uciążliwe, gdyby to pisać tak na tych przedzialikach, na g minus epsilon, g plus epsilon. Dużo szybciej się wszystko robi na nierówności trójkąta, niż na pisaniu dwóch nierówności. Wtedy podciąg zbieżny. Istnieje taki ciąg indeksów, n1 mniejsze niż n2, to jest bardzo ważne, że to jest ostro mniejsze.
Jak to jest ciąg liczb naturalnych, które za każdym razem skaczą przynajmniej o jedną siłą rzeczy, dąży do nieskończoności, istnieje taki ciąg idexów, że granica przy k dążącej na nieskończoności z a, n, k tak naprawdę to jest właśnie jedno z tych elementów tego głównego ciągu twierdzeń które powoduje, że analiza potrafi robić coś z niczego z jakichś prostych elementarnych napisów wychodzą nietrywialne stałe to będzie z obrazkiem mamy oś liczbową I powiedzmy, że tu mamy minus m i tu mamy m.
I w tej zagrodzie są nasze wszystkie obieczki a, n. To jeszcze powiemy, że to jest, gdzieś tutaj są wyrazy ciągu a, n. One mogą być jakoś strasznie porozwrócane, w ogóle bez żadnej kolejności, bez niczego. No i stawiamy płot, dokładnie w środku. Akurat tutaj przez przykład, jak wyjdzie w zerze, ale to czysty przykład. No więc wyrazów ciągu a, n mamy nieskończenie wiele. Gdzie wyrazów mam na myśli indeksów w ciągu, albo wyrazów w sensie elementów multizbioru wyrazów. No to po którejś stronie muszę mieć też nieskończenie wiele.
Gdyby tu było skończenie wiele i tu było skończenie wiele, to byłby zonk, bo ogólnie tych n-ów miałem mieć nieskończenie wiele. No to załóżmy dla ustalenia uwagi, że po tej stronie mamy ich nieskończenie wiele. To teraz płot staje się naszą lewą ścianą i to jest nasza zagroda. w której mamy nieskończenie wiele elementów. No to znowu płot. W którymś miejscu jest nieskończenie wiele. Powiedzmy, że tutaj.
No to znowu, to jest nowa zagroda i płot. I tak dalej. To, co będziemy dostawać, to będzie taki wstępujący ciąg coraz mniejszych przedziałów. Tu jest przedział, tu jest przedział, tu jest przedział, tu jest przedział. Więc ja każdym razem schodzimy albo do prawej połówki przedziału, który był wcześniej, albo do lewej. No więc intuicja mówi, że te przedziały się będą zawężać, tak, że one trafią do jednego punktu. I jak to wyśledzimy, to powinien być jakiś podciąg, który mówi faktycznie o zbieżności tutaj.
I ten dowód to jest tak naprawdę uściślenie tej jednej prostej intuicji. To uściślenie jest takie. Robimy rekurencję. Robimy rekurencję taką, po polsku definiowanie przez indukcję. Taką, że P0 to jest minus M, Q0 to jest M. Tak dla ustalenia uwagi M jest większe od 0. Bez straty ogólności, ponieważ mogę zwiększyć M. Spróbujemy przez indukcję taki ciąg przedziałów P, N, Q, N taki, że pierwszy warunek A, K należy do przedziału P, N, Q, N dla nieskończenia wielu K. To jest jeden warunek, drugi, jaki jest drugi, taki, że te przedziały się zawężają, a trzeci jest taki, że ich długości maleją połowę.
I ogólnie konstruowanie rzeczy przez indukcję to jest takie jednocześnie konstrukcja i dowód, że ona działa. W każdym kroku pokazujemy coś, co będzie miało te własności. To pokazaliśmy P0 i Q0. No to teraz powiedzmy, że mamy Pn i Qn. Tu jest nieskończenie wiele. To w dalszym ciągu jak tu ich jest nieskończenie wiele, to dokładnie to, co wcześniej mówiliśmy. Tu mamy Pn plus Qn przez 2, niech to się nazwie R. No i teraz ja twierdzę, że w przedziale Pn do R jest nieskończenie wiele obrazów. No to robimy tutaj, robimy ifa.
Jeśli jest nieskończenie wiele w PnRn, to mój nowy przedział to jest lewa połowa starego przedziału. Jeśli w tym nie jest nieskończenie wiele, to siłą rzeczy jest nieskończenie wiele w tym drugim i ten drugi przyjmujemy za nowy. I co się okazuje naszym oczom?
Warunki 2 i 3 są za darmo. Z tych rzeczy jest automatycznie spełniony warunek 1. Z faktu, że Rn jest w ogóle elementem tego przedziału, to w naturalny sposób wynika, że jest spełnione 2. Każdy z tych przedziałów siedzi w środku pnqn. To jest trywialne. A dlaczego 3? No bo w każdym z tych przypadków, tak jest, Pn plus Qn przez 2 minus Pn, czyli odległość środka od końca, to oczywiście jest Qn minus Pn przez 2 i tak samo jest to Qn minus środek. No to już, zdefiniowaliśmy.
Zdefiniowaliśmy taki zacieśniający się ciąg przedziałów, takich, że każdy jest w poprzednim, każdy jest dwa razy mniejszy i w każdym jest nieskończenie wyrazów naszego ciągu. No to prawie jesteśmy w domu. Bo co chcemy zrobić? A, chcemy pokazać nasz podciąg. No to bardzo prosto go robimy. AN1 to będzie cokolwiek. Nawet możemy powiedzieć, że niech N1 będzie równe 1. I teraz jest drobna pułapka. I oczywiście AN1 jest w przedziale P0 do Q0. Teraz ja bym chciał, co ja chcę od N2?
Chciałbym, żeby AN2 należało do tego przedziału. Ale ja potrzebuję mieć tutaj progresję. To znaczy, ja potrzebuję, żeby n2 spełniały taki warunek oraz żeby n2 było większe niż n1. Tych jest nieskończenie wiele i tych jest też nieskończenie wiele. To znaczy, no dobra, inaczej. To się dzieje od pełnego miejsca, a tych jest nieskończenie wiele. Więc istnieje n2, to w sumie było ok. Takie, że ono wpada tutaj.
Bo gdyby wszystkie n2, które wpadają tutaj, nie spełniały tego, to byłoby ich skończenie wiele. Więc nie wszystkie N2, które spełniają to, nie spełniają tego, czyli któryś spełnia. No i dalej tak samo. Potem istnieje N3, większe niż z góry zadane N2, takie, że należy do pewnego nieskończonego zbioru, mianowicie tych indeksów, że bez sensu nazwałem, powinienem to było nazwać od zera, to wszystko jedno, że to należy do P2 do Q2 i tak dalej.
Definiuję przez indukcję. Jak chcemy być bardzo, bardzo puristyczni, to mówimy na przykład, że n2 to jest minimum zbioru tych n-ów, że n jest większy niż n1 oraz a n wpada do przedział P1Q1. Dlaczego ten zbiór jest niepusty? Bo to jest zbiór nieskończony, a tu wyrzucamy z niego tylko skończenie wiele elementów. Więc zbiór nieskończony minus zbiór skończony musi być niepusty. To ogólnie często jest ważne, bo to jest tak, że my tutaj mówimy, że mamy nieskończenie wiele możliwości, wybierzmy którąś. To, że takie procedury działają, jak nie mamy dobrego algorytmu, żeby wybrać którąś, to się nazywa pewnik wyboru.
I zapewne o tym usłyszycie sporo na podstawach matematyki, że da się uprawiać matematykę bez pewnika wyboru, tylko po prostu się udowodni trochę mniej twierdzeń. Kiedyś ludzie się na niego strasznie obrażali, bo to jest tak, że z nim są pewne paradoksy w teorii miary, tylko że bez niego matematyka jest potwornie uboga. Tymczasem mamy takie coś. No to tu mamy wymuszone, że mam podciąg. Co ja jeszcze wiem? Wiem, że a...
Co ja wiem o moich a, n-ach? A, ja po prostu wiem, że a, n, k... Dobrze, zróbmy to z zerem, bo to strasznie głupio wygląda, jak indeksy są przesunięte. 0, n, n, 1. A n, k jest w przedziale p, n, k, q, n, k. Czyli po polsku, dobrze, zanim to powiemy, najpierw napiszmy, a potem powiemy to, czego jeszcze potrzebujemy. Ciąg p, n, k ewidentnie jest rosnący.
Gdzie rosnący, w sensie rosnący w szerszym sensie, jest niemalający. To jest dokładnie ten warunek 2. Tu jest napisane, że Pn plus 1 jest elementem przedziału, który zaczyna się od Pn. Co więcej, on jest ograniczony. Pnk jest mniejsze, równe niż Q0, bo wszystkie są w tym początkowym przedziale. No to mam ciąg rosnący i ograniczony. To on ma granicę. Niech to się równe jakieś, powiedzmy, bez gwiazd. Dokładnie analogicznie jest z Q. Jak przedziały się zawężają, to prawe końce maleją. I Qnk jest większe, równe niż P0.
I to granica Q NK jest równa jakiejś Q z gwiazdką. No i teraz to jeszcze nam nie wystarczy. To, co nam tak naprawdę jest potrzebne, to zauważenie, że to zauważenie, że co? Że długości tych przedziałów mają dwukrotnie. Czyli jak ja spojrzę na ciąg Q N... To znaczy, każdy się i tak domyśli o co chodzi, ale nie powinienem tego tak głupio pisać. To jest A wybierany pod ciąg P i Q są dla każdego K.
I teraz jest dobrze. Tak jak napisaliśmy wcześniej, że długości tych przedziałów maleją dwukrotnie to jest równe jedna druga poprzedniego czyli trywialnie przez indukcję się dowodzi, że QK minus PK to jest 1 przez 2 do K nazy pewna konkretna liczba no i co? no i to dąży do zera no bo granica czegoś takiego Q0 minus P0 to jest stała, to ja mogę wyciągnąć nazy granica 1 przez 2 do K tu w zasadzie nic nie potrzeba Tak, to można powiedzieć, że to jest mniejsze równe niż Q0 minus P0.
Po prostu, że granica tego jest równa 0. Dlaczego? No bo to jest podciąg 1 przez K. To, że to ma granicę równe 0, to jest po prostu powiedzenie zasady Erich Medesa. No a teraz spójrzcie. Granica tego czegoś jest równa 0. Czyli właśnie napisaliśmy, że granica QK minus PK jest równa 0. No ale teraz jest prawo rachunkowe. To jest granica QK minus granica PK. czyli Q z gwiazdką minus P z gwiazdką, czyli 0. To jest równe 0.
Czyli z tego wynika, że te przedziały się zawężają do punktu. Z tego wynika, że P z gwiazdką jest równe Q z gwiazdką. No i teraz tryumfalnie stwierdzamy, że to, co było tutaj napisane, fantastycznie, jestem w stanie skrótować strzałkami, trzymając wciśnięty lewy przycisk myszy. No to to jest dokładnie twierdzenie o terminatorze w prasie hydrologicznej między P z gwiazdką i Q z gwiazdką. odległość między tymi kawałkami prasy jest 0. Czyli z tego wynika, że granica, no i tu było ANK oczywiście.
Z tego wynika, że granica ANK też jest równa wspólnej wartości tych dwóch rzeczy. I już, pokazaliśmy palce podciąg. Z każdego przedziału wybieramy po jednym, pilnując, żeby ich nie dublować i nie brać wcześniejszych. Do tego był ten cały element z tym o. Że każdy następny musi być po pierwsze zapewniać przejście do przedziału oraz być popoprzedni. W takie rzeczy się ludzkość bawiła w XIX wieku. I to było odkrycie. To znaczy, to wszyscy tak z grubsza wiedzieli, natomiast zapakowanie tego w ścisłe ramy wtedy było nowością. Jak już mamy tyle technologii, to chyba jestem w stanie się wytłumaczyć z tego, co ja mówiłem poprzednio.
To znaczy, bardzo podobnym dowodem, który przejdziemy tak z lotu ptaka, Bardzo podobny dowód pokazuje, że ze zbieżności ciągów monotonicznych i ograniczonych, czyli np. niemalających i ograniczonych z góry, z tego wynika aksjomat ciągłości. Strasznie głupio się mówi o takich rzeczach, bo my tak naprawdę grzebiemy w aksjomatach, tylko że w ogóle w tym dowodzeniu praw rachunkowych nie korzystaliśmy z aksjomatu ciągłości. Korzystaliśmy z zasady Archimedesa, natomiast zasada Archimedesa z tego wynika w natymiastowy sposób.
Z tego wynika zasada Archimedesa, no bo dlaczego? No dlatego, że przypuśćmy, że Archimedes nie miał racji, że nieprawda, że zasada Archimedesa. Czyli przypuśćmy, że nie każdą liczbę rzeczywistą ja jestem w stanie oszacować z góry przez liczbę naturalną. Czyli istnieje taka liczba rzeczywista, która nie jest oszacowana z góry przez liczbę naturalną. Czyli istnieje takie A, że dla każdego n naturalnego n, n ja szacuję z góry, czyli n jest mniejsze od A. I to jest jakiś totalny bezsens, no bo wtedy ciąg o wyrazie po prostu n jest ograniczony.
Oczywiście ograniczony niemalający. n jest mniejsze równe niż n plus 1. Więc mamy jakąś taką magiczną liczbę, która jest granicą n. I dlaczego tak nie wolno? Pewnie dlatego, że dla dostatecznie dużych n-ów n musiałby wpadać w przedział od m minus 1 czwarta do n plus 1 czwarta. Ale to jest dla każdego n-a większego równego n, więc n plus 1 też to spełnia.
Że n plus 1 jest w przedziale takim. No i to jest wielka wtopa. To znaczy, że to znaczy, że co? Że n plus 1 tak, coś czymś jest wtopą. Odległość między n i n plus 1 jest większa niż długość tego przedziału. Więc na przykład możemy napisać, że z tego z tego wynika, że m minus 1 czwarta jest mniejsze niż n, który jest mniejszy niż, który jest równy m plus 1 minus 1 m plus 1 jest mniejszy niż m plus 1 czwarta minus 1 równa się m minus 3 czwarta no i trochę tak nie wolno, żeby minus 1 czwarta była mniejsza niż minus 3 czwarta na przykład. Czyli zasada Archimedecia jest jeszcze trywialniejszym wnioskiem ze zbieżności ciągów monotonicznych
Ograniczonych niż zasady ciągłości tam wcześniej robiliśmy jakieś rozumowanie, które mają więcej kroków niż to, i znacznie więcej wciąż dobra dlaczego mi jest to potrzebne? żeby teraz zreprodukować tamten dowód do dowodu akcjonatu ciągłości teraz właściwa implikacja jest taka to jest jeden i teraz tych dwóch ma wynikać akcjonat ciągłości no to bierzemy zbiór, nie pusty ograniczony z góry to ja będę robił taką konstrukcję jak wcześniej tylko trochę bardziej subtelną i dostanę coś trochę innego.
Konstrukcję robię tak. Powiem, że A0 to jest jakiś element A. Istnieje, bo jest nie pusty. Powiem, że M0 to jest jakiś, to jest konkretnie nasz M. To ja teraz robię rekurencję. Rekurencję, która mi trzyma następujące własności. Definijemy AN i MN takie, że AN jest w zbiorze A, MN szacuje z góry cały zbiór A.
Co jeszcze chcemy? chcę monotoniczność, to znaczy AN jest jak jest większe równy niż N-1 MN jest mniejsze równy niż N-1 oraz oraz co? plus 1, szacuje się z góry przez to szacuje się przez MN i przez to a co więcej MN-AN jest mniejsze równe tu jest nierówność Wcześniej była równość mn minus 1 minus a.
Chcę mieć takie warunki po spodnie. Jak to robimy? No generalnie już można się spodziewać. Jak tu mam an minus 1, tu mam mn minus 1, to co ja robię? Patrzę na środek. Niech to się nazwie c. No i ja o tym c się zastanawiam. Czy c szacuje z góry zbiór a? Jeśli c jest większe, równe niż zbiór a, to po prostu mówię, że cn jest równe mn, an jest równe stary an i jestem zrobiony.
Zawęziłem się dwa razy, to jest ograniczenie górne zbioru A, to w dalszym ciągu jest w A i wszystko działa. A teraz, jeśli nieprawda, że C jest większy niż cały zbiór A, to istnieje jakieś takie A w zbiorze A, takie, że C jest mniejsze od A. Czyli to A wtedy jest gdzieś tu. No to ja na to A ustawiam moje AN. AMa trzymam w miejscu. I dalej wszystko się zgadza. To jest element zbioru A. To jest ograniczenie górne. Przedział się zmniejszył o przynajmniej jedną drugą. Długość tego przedziału jest jeszcze być może mniejsza niż długość tego przedziału tutaj, bo A jest w większości.
I już, te wszystkie trzy warunki są spełnione. To tak samo jak wcześniej, jak w dowodzie twierdzenia, bo zanęwa jest trasa. Co ja wiem? Ja wiem, że AN-y dążą do jakiejś granicy, do jakiegoś A z gwiazdką. Bo my tutaj zakładamy tylko tyle, że ciągi monotoniczne ograniczone mają granice. Oczywiście a, n są, bo a, n jest jaki? a, n jest niemalający oraz a, n są mniejsze, równo niż m. I tak samo m, n dąży do jakiegoś m z gwiazdką, bo m, n jest nierosnący i m, n jest większe, równo niż a, 0.
I dokładnie tak samo, takim samym rachunkiem jak wcześniej, to uważaj, że prawa rachunkowe na granicach w ogóle nie czytały kresów. To była czysta definicja granicy. To działa w zasadzie w każdym ciebie uporządkowanym. No i przez to, że mn minus an jest mniejsze lub równe niż 1 przez 2 do n tej, 0 minus a0, to jest stała, a to dąży do zera z zasady Archimedesa. Bo jest to podciąg 1 przez n, a 1 przez n dąży do samej zasady Archimedesa. W ogóle nie dotykamy kresów, więc to dąży do zera, więc szacuje się z góry przez coś dążącego do zera i zero, więc stwierdzenie o terminatorze w czasie hydraulicznej, które też nie potrzebowało kresów, mamy zbieżność tego do zera.
Czasem piszę, że dąży do zera, jak jestem leniwy, bo pompatycznie się pisze, że granica przy m dążącej do nieskończoności jest równa zero. Tak, ale ta granica jest równa, nasze m z gwiazdką minus a z gwiazdką, w związku z tym m z gwiazdką jest równa z gwiazdką. Do tego momentu to jest praktycznie to samo rozumowanie z nieznacznymi twistami. Znaczy troszeczkę inaczej przebiegał ten krok indukcyjny, natomiast idea jest taka sama. To co ja teraz chcę zrobić, jak ja z tego chcę wycisnąć kres? Oczywiście chcę udowodnić, że ta wspólna własność jest kresem. Niech to się nazwie. No to teraz, dlaczego alfa jest ograniczeniem górnym?
Alfa jest większe również niż biur A, bo dla każdego n bo dla każdego n bo dla każdego n ja jestem granicą a oczywiście tak, bo dla każdego a należącego do a a jest mniejsze, równe niż mn powiedzieliśmy sobie, nierówność nieostra przechodzi do granicy więc a jest mniejsze, równe niż m z gwiazdką, czyli a Świetnie, czyli ja szacuję z góry cały zbiór. I teraz, i teraz co mówimy?
Teraz mówimy, że jeśli, gdyby alfa nie było kresem, to znaczy jeśli alfa nie jest kresem, to istnieje jakiś kontrkandydat. To znaczy, że istnieje mniejsze ograniczenie górne. beta mniejsze od alfa takie, że beta ogranicza z góry zbiór A. No, ale obrazek jest taki, że tu jest ten mój zbiór A, tu jest gdzieś alfa, tu jest pretendent, który się nazywa beta, który jest mniejszy od alfa.
I on ma ograniczać zbióry, cały zbiór A. Czyli w ogóle już tutaj ma nie być elementu zbioru A. Ale to jest kłamstwo. Dlaczego? bo dla epsilon'a równego alfa minus beta przez 2, dla dostatecznie dużych n-ów, a n-y, które są elementami a, leżą w przedziale alfa minus epsilon. To jest nieistotne. Ważne jest to, że tu jest napisane, że a n jest większe niż alfa minus epsilon. No i znowu, alfa minus epsilon to jest fajny sposób na powiedzenie środek przedziału, bo epsilon to był półdługość tego przedziału. Równa się alfa plus beta przez 2, co jest większe od beta, co przeczy temu, że beta jest większe równe niż każdy element z zbioru A.
No to już, wygraliśmy. Pokazaliśmy ograniczenie górne takie, że każdy kąt kandydat, który chciałby być lepszym ograniczeniem górnym, to jest, nie działa. W związku z tym alfa jest kresem i z samej naszej umiejętności brania granic skonstruowaliśmy kres dowolnego, niepustego, ograniczonego z góry zbioru. No więc opowiedziałem wam ten dowód po to, żebyście zrozumieli, że to twierdzenie, na które nawet w surowej wersji się powołuje mnóstwo razy, zarówno w dzieciństwie i dorosłym matematycznym życiu, to ono jest tak podstawowe, że ono jest na gruncie samych praw rachunkowych, jak działają działania i znaczek x większe od y. na gruncie tych podstawowych praw ono jest równoważne z tym jednym aksjomatem ciągłości, który wyróżnia R ze wszystkich ciał uporządkowanych.
Że to jest coś strasznie niskopoziomowego w architekturze niż w rzeczywistości. Co jeszcze chcemy wiedzieć? Chcemy wiedzieć, że chcemy wiedzieć coś w stylu tego twierdzenia, to znaczy, że dowiedzieliśmy się, że słuchawki mi się wyłączyły same z siebie. Anyway. Chcemy się przekonać o czymś, co potem będzie jaśniejsze, jak przejdzie topologia, po co w ogóle to nam jest, to znaczy, że jeśli, że dla każdego podzbioru, podzbioru R, to istnieje taki ciąg złożony z elementów A, że granica tego ciągu jest równa słów A.
Co więcej, to jest prawda nawet, kiedy A nie jest ograniczony, albo kiedy A jest bo ciągu elementów zbioru pustego rozbieżnego do minus nieskończoności, to nie napiszę. Natomiast zdecydowanie, jak mam zbiór nieograniczony, to napiszę ciągiego elementu, który dąży do nieskończoności. Jeśli słup A jest równy nieskończoność, to co? To jak ja to robię? To mówię, że to co ja mówię? To ja mówię, że AN to jest dowolny element A taki, że AN jest większy, równy niż N.
Tak, jak mam ustalone n, to musi istnieć taki element zbioru a, który jest większy niż n, bo w przeciwnym wypadku a byłby ograniczony. No i oczywiście wtedy granica an jest równa nieskończoność. Tak, to teraz niech supremum a to będzie jakaś liczba. To co ja teraz chcę, ja chcę pokazać ciąg, który do niej zbiega. No to bardzo prosto. powiem, że alfa minus jedna n-ta nie jest ograniczeniem górnym a.
Bo gdyby było, to by zaprzeczało temu, że alfa było najlepszym. Więc istnieje takie a i nazwiemy je an, które należy do a, że a jest większe niż alfa minus jedna n-ta. No to co? to wtedy an-y stracują się przez alfa, bo alfa jest kresem w szczególności ograniczeniem górnym większe równo niż alfa minus jedna enta, no i to jest ciąg stały, który dąży do alfa, to jest alfa minus jedna enta czyli z praw rachunkowych to dąży do alfy więc więc stwierdzenia o terminatorze w prasie hydraulicznej an dąży do do alfa to akurat było takie proste Co jeszcze chcemy zrobić?
Chcemy zrobić strasznie ważne twierdzenie o tym, że każdą liczbę rzeczywistą ja przybliżę liczbą wymierną. Dla każdego x rzeczywistego istnieje taki ciąg liczb q1, q2 wymiernych taki, że granica qn jest równa x. Czy ja to tak chcę zrobić? To zrobię troszeczkę inaczej.
Ja twierdzenie nazwę co innego, a to nazwę wnioskiem. Twierdzenie jest takie, że jak ja mam dowolny przedział, bo w nim istnieje liczba wymierna. No i wniosek jest bardzo prosty. To, że z twierdzenia wynika wniosek, po prostu jest takie, że niech qn to będzie liczba wymierna w przedziale x-1n do x-1n. Tak naprawdę mięsem tego wniosku jest to twierdzenie. No i do twierdzenia to się mówi w mądrym języku, że liczby wymierne są gęste w liczbie rzeczywistych.
Dowód będzie taki, że ja mam przedział. Tu mam x, No i my chcemy udowodnić, że nie ma takiego bicia, żeby liczby wymierne omijały ten przedział. No i jak to robimy? Zauważamy, że liczby wymierne o mianowniku miliard to idą sobie kroczkami co jedna miliardowa. Więc jak ja robię kroczek jedna miliardowa, to ja nie zrobię takiego długiego kroku, żeby przeskoczyć przedział długości jedna milionowa. Jak to samo chcemy powiedzieć formalnie, to piszemy to jakoś tak. Niech, powiedzmy, d to będzie odległość y do i.
Niech m to będzie taka liczba naturalna, która jest większa niż 1 przez zasady Archimedesa. Czyli innymi słowy, jedna m ta ma być mniejsza niż d. To, co ja teraz zrobię.
Bez straty ogólności, to jest tak naprawdę dla ustalenia uwagi, x jest większa od 0, bo inaczej bo inaczej co? bo inaczej ja powiem, że n jest takie, że n jest większe niż minus x to jest liczba naturalna to może być dodatnia to przedział x plus n, y plus n zawiera jakąś liczbę wymierną więc przedział x, y zawiera liczbę q minus n więc jak to umiemy zrobić dla przedziałów, które są na prawo od zera to umiemy zrobić dla przedziałów które są od zera bo sam claim w twierdzeniu jest przesuwalny.
To co ja chcę zrobić, to ja, to ja chcę zbiór. Oznaczmy A, to jest zbiór tych n-ów, tych n-ów, że, tych n-ów, że n przez m jest większe niż y. Oczywiście A jest niepusty. Znowu zasady Archimedesa, A jest niepusty. No bo to jest zbiór tych n-ów, które są większe od liczby, od liczby y razy m. Więc niech n0 to będzie minimum tego zbioru. Przy okazji wiemy, że n0 jest większe.
Zaraz jeszcze jedna rzecz. Nawet możemy tutaj nie napisać n0, ponieważ i tak dopisanie 0 nie ma znaczenia, ponieważ 0 przez m nie jest większe od y, ponieważ założyliśmy, że y jest większe od z. n0 to jest minimum. no to wtedy, tak, to jest istotne, że n0 jest większe, równe 1, bo n0 równa się 0, implikowałoby 0 większe, a to jest nieprawda. Dobra, czyli mamy liczbę naturalną, większe, równe 1.
N0 minus 1 też jest liczbą naturalną i już nie należy do a, bo jest o 1 mniejsze od minimum a. Jak nie należy do a, to co ja mam powiedziane, mam powiedziane, że n0 nie spełnia tego warunku, który jest tutaj, czyli n0 przez m jest mniejsze, równe niż y. Obrazek jest taki, że ja tu mam x, a tu mam y, tu mam najbardziej wysunięto na lewo wielokrotność jednej m, która jeszcze jest na prawo od y.
Pamiętacie, jak napisałem, niech to będzie takie? To jest ostatni moment, żebym się zreflektował i napisał tak. Jak na razie jeszcze go nie używałem. Czyli tak, tu jest n0 przez m, ono jest większe, równe niż, jest, moment, n0, n0 przez m jest większe od y z definicji. Natomiast n0 minus 1 przez m już jest mniejsze, równe, ponieważ n0 minus 1 nie spełnia warunków przynależności do zbioru A. Czyli jak gdzieś tutaj mam n0-1, no to przypuśćmy, że co? Przypuśćmy, że n0-1 przez m jest mniejsze, równe niż x.
Nie robiliśmy żadnego założenia jeszcze. To jest coś, z czego zrobimy sprzeczność w bardzo prosty sposób. Tu jest 2d, a tu jest jedna mta. 2d równa się y-x. y jest mniejsze niż n0 przez m. x jest większe niż n0 minus 1 przez 2, więc jak mamy minus x, to szacujemy to z góry. Minus mamy ostro nierówność, bo przynajmniej jedna była ostra. Ale to nawet nie jest problem, możemy nawet napisać, chciałbym, żeby tu dostać jedną mtą.
Tak, czyli ja teraz dostałem, że jedna mta jest większa od tego czegoś, a ja założyłem, że a, około 2d przypominamy sobie, że tu było napisane, że d jest większe niż 1m no bo nie ma takiego czegoś, że 2m to jest, są mniejsze niż 1m sprzeczność, więc to jest fałsz więc n0-1 przez m jest większe od x co nam daje wygraną, co w połączeniu z z czym?
Z tym, że n0-1 przez m jest jest jakie? jest mniejsze równe niż y daje to co trzeba tak, zauważcie, że tu dostaliśmy prawie to czego potrzebujemy zaraz to jakoś naprawimy na przykład na przykład naprawimy to tak tu dam większe równe czyli n0 przez m ono jest większe równe a tu już jest mniejsze tak, bo tu nie spełniam warunku bycia większym równym, czyli jestem mniejszy i cała reszta idzie dokładnie tak samo Tu założyliśmy mniejsze równe, więc nawet tu mamy mniejsze równe, ale nawet już tu jest sprzeczność.
To jest większe od x, co w połączeniu z tą nierównością, którą dowodniliśmy, daje n0-1, które jest liczbą wymierną przez m, że należy do przedziału x, y. I już, koniec. Czyli, kolokwialnie mówiąc, w liczbach wymiernych nie ma dziur, które są przedziałami otwartymi. Jak w każdym przedziale znajdę liczbę wymierną. Oczywiście z tego wynika, że w każdym przedziale znajdę nieskończenie wiele liczb wymiernych. No bo mam przedział, w tym znajdę jakąś liczbę wymierną, no to mam jeszcze ten przedział. To w nim też znajdę liczbę wymierną.
Jeszcze jeden przedział, jeszcze jedną liczbę wymierną i tak dalej. Kolejny wniosek jest taki, że w każdym przedziale istnieje liczność zbioru XY przeciętego z lirwami wmiernymi. Jest nieskończoność, bo dowód jest na przykład taki, że gdyby A, to jest to XY przecięte z Q, było zbiorem skończonym, to co? To mógłbym wziąć maksimum.
To dla alfa równego max a. To co by było? Alfa do y przecięte z q byłoby puste. A to jest nieprawda. Oczywiście alfa nie jest równe y, ponieważ jest elementem przecięcia przedziału otwartego, który ma koniec y z czymś. Kolejny wniosek jest taki, że tak samo można tam wcisnąć liczbę niewymierną. To bardzo prosto. W każdym przedziale istnieje liczba niewymierna. która siedzi w tym przedziale. W takich rzeczach się na przykład dowodzi w ten sposób, że tu mam moje x, y.
Co ja robię? Biorę x plus y przez 2. To ja powiem, że niech q1 to będzie liczba wymierna z przedziału x, x plus y przez 2. q2 to będzie liczba wymierna z przedziału x plus y przez 2, y. Bo q i r, żeby nie pisać za dużo. Oczywiście q jest mniejsze od r, bo to jest mniejsze od tego, a to jest większa od tego, no to ja powiem, że niech z to będzie na przykład nasza ulubiona liczba wymierna z przedziału 0,1. Tak, na studiach wolno już pisać 1 przez pierwiastek, nikt się nie będzie awanturował o nie usunięcie pierwiastka z mianownika.
Razy pierwsze plus 1 minus to razy drugie. To się w szkole nazywało średnia arytmetyczna ważona z takimi wagami. Innymi słowy, jak ja tutaj mam q, tu mam r. W q położę odważnik o wadze 1 przez pierwiastek z 2 kg, sprzedany taki tam w pukcie ksero. Tu położę odważnik o wadze 1 minus 1 przez 42 kg. Tego trzymają w piwnicy. Zrobili go przez to, że wzięli odważnik kilogramowi i upiłowali z niego 1 przez 42 kg. I to położę ten jeden odważnik taki tutaj, drugi taki tutaj i wezmę środek masy. To będzie dokładnie w tym punkcie. Oczywiście to jest niewymierne, bo to jest co?
To jest liczba wymierna plus liczba niewymierna razy to coś, tak? Q minus r, czy dobrze inaczej, 1 przez pierwiastek z dwóch, bo gdyby z było wymierne, to liczba wymiernych siedziałby 1 przez pierwiastek z dwóch, który byłby równy z minus r podzielony przez niezerową liczbę Q przez pierwiastek z dwóch, a 1 przez pierwiastek z dwóch jest niewymierny.
No więc, tak, więc mamy taki najbardziej podstawowy zbiór narzędzi do do walki z granicami. I to na dzisiaj tyle.