Granica ciągu i suma szeregu geometrycznego: jak dodać nieskończenie wiele liczb
Zjadasz pół czekolady, potem połowę tego, co zostało, potem znowu połowę reszty… Kawałków jest nieskończenie wiele, a zjesz najwyżej jedną czekoladę. Matematyka ma na to precyzyjne słowo: granica.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Liczba g jest granicą ciągu (an), gdy dla każdego pasa (g − ε, g + ε), choćby bardzo wąskiego, od pewnego miejsca wszystkie wyrazy ciągu leżą w tym pasie. Przykłady: lim 1/n = 0, lim qn = 0 dla |q| < 1. Granicę ilorazu wielomianów liczy się, dzieląc licznik i mianownik przez najwyższą potęgę n w mianowniku: lim (2n2 − 3)/(5n2 + n) = 2/5. Szereg geometryczny a1 + a1q + a1q2 + … ma sumę (granicę sum częściowych) S = a1/(1 − q), gdy |q| < 1; dla |q| ≥ 1 (i a1 ≠ 0) suma nie istnieje.
Krok 1 · Zadanie
Pół czekolady, ćwierć, ósma…
Słupki to kolejne kawałki: ½, ¼, ⅛, … czekolady, podświetlone — kawałki już zjedzone. Przerywana linia to cała czekolada.
Ile czekolady zjesz łącznie, jeśli tak jeść bez końca?
Rozwiązanie
Sn = ½ + ¼ + … + (½)n = 1 − (½)n. Gdy n rośnie, (½)n → 0, więc Sn → 1.
Krok 2 · Przekształcenie
Pas wokół granicy
Ciąg an = (2n + 1)/(n + 1). Przerywana linia to y = 2, a jasny pas — liczby odległe od 2 o mniej niż ε. Wyrazy poza pasem są czerwone.
Zwężaj pas suwakiem ε i patrz, od którego wyrazu wszystkie leżą w pasie.
Podstawowe: lim 1/n = 0, lim 1/nk = 0 (k > 0), lim qn = 0 dla |q| < 1, lim c = c.
Granica sumy, iloczynu i ilorazu to suma, iloczyn i iloraz granic (o ile istnieją, a mianownik nie dąży do 0).
Iloraz wielomianów: podziel licznik i mianownik przez najwyższą potęgę n w mianowniku: (3n2 − 1)/(n2 + 2n) = (3 − 1/n2)/(1 + 2/n) → 3/1 = 3. Gdy stopień licznika jest mniejszy — granica 0; gdy większy — ciąg dąży do ±∞.
Oblicz lim (3n2 − 1)/(n2 + 2n).
Rozwiązanie
(3 − 1/n2)/(1 + 2/n) → (3 − 0)/(1 + 0) = 3.
Granica ciągu an = (2n + 5)/(n2 + 1) jest równa
Rozwiązanie
(2/n + 5/n2)/(1 + 1/n2) → 0/1 = 0. Stopień licznika jest mniejszy od stopnia mianownika.
Krok 4 · Badanie modelu
Sumy częściowe szeregu
Punkty to sumy częściowe szeregu 1 + q + q2 + …: Sn = (1 − qn)/(1 − q). Przerywana linia: y = 1/(1 − q).
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
S = lim Sn = a1/(1 − q) dla |q| < 1. Tu a1 = 1: dla q = 0,6 suma 2,5, dla q = −0,6 suma 0,625, dla q = 0,8 suma 5.
Oblicz sumę szeregu 6 + 2 + ⅔ + …
Rozwiązanie
a1 = 6, q = ⅓, |q| < 1, więc S = 6/(1 − ⅓) = 6/⅔ = 9.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Ile to jest 0,999…?
Ułamek dziesiętny okresowy to szereg geometryczny: 0,(9) = 9/10 + 9/100 + 9/1000 + … — pierwszy wyraz 0,9, iloraz 0,1. Jego suma to
0,9/(1 − 0,1) = 0,9/0,9 = 1.
Tak samo 0,(27) = 27/100 + 27/10 000 + … = 0,27/(1 − 0,01) = 27/99 = 3/11. Punkty poniżej to sumy częściowe 0,9; 0,99; 0,999; …
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
Sn = 1 − 10−n → 1. Gdyby 0,(9) było mniejsze od 1, między nimi leżałaby jakaś liczba — a każda taka liczba jest mniejsza od któregoś Sn.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Sumę nieskończenie wielu wyrazów rozumie się jako granicę sum częściowych. Jeśli dokładane wyrazy maleją wystarczająco szybko, jak w szeregu geometrycznym z |q| < 1, to sumy częściowe rosną coraz wolniej i zbliżają się do pewnej liczby — ta liczba jest sumą szeregu. Na przykład ½ + ¼ + ⅛ + … = 1.
Krok 6 · Seria zadań
Granice i szeregi w zadaniach
Rozwiąż równanie 1 + x + x2 + x3 + … = 4, gdzie lewa strona jest sumą szeregu geometrycznego.
Rozwiązanie
1/(1 − x) = 4 ⇔ 1 − x = ¼ ⇔ x = ¾. Warunek |x| < 1 jest spełniony.
Zamień ułamek okresowy 0,(27) = 0,272727… na ułamek zwykły nieskracalny.
Szereg 1 − 1 + 1 − 1 + … Ala: „Suma wynosi 1/(1 − (−1)) = ½”. Bob: „Wzoru nie wolno użyć, bo |q| = 1. Sumy częściowe to 1, 0, 1, 0, … — szereg nie ma sumy”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob. Sn = 1, 0, 1, 0, … — ciąg nie ma granicy, więc szereg nie ma sumy. Warunek |q| < 1 nie jest spełniony.
Krok 8 · Na maturze
Zadania w stylu maturalnym
Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.
Granica lim (2n2 − 3)/(5n2 + n) jest równa
Rozwiązanie
(2 − 3/n2)/(5 + 1/n) → 2/5. Odpowiedź A.
Wyznacz wszystkie x, dla których szereg geometryczny 1 + (x − 1) + (x − 1)2 + … ma sumę. Zbiór ma postać przedziału (m, k) — podaj jego końce.
Rozwiązanie
q = x − 1, a szereg ma sumę ⇔ |x − 1| < 1 ⇔ 0 < x < 2. Wtedy S = 1/(1 − (x − 1)) = 1/(2 − x). (Wyznaczenie ilorazu — 1 pkt, warunek i przedział — 1 pkt.)
Krok 9 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Oblicz granicę ciągu an = (3n + 1)/(n − 2).
Rozwiązanie
Granica: 3.
Oblicz sumę szeregu geometrycznego o pierwszym wyrazie 8 i ilorazie 1/2.
Rozwiązanie
Suma: 16.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: granica g to liczba, w której pobliżu — w dowolnie wąskim pasie — zostają od pewnego miejsca wszystkie wyrazy. Suma szeregu geometrycznego to granica sum częściowych: S = a1/(1 − q) dla |q| < 1. Stąd 0,(9) = 1 i każdy ułamek okresowy to zwykły ułamek.
Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (11.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś