Strona główna / Matematyka od nowa / Część 11: Ciągi / Lekcja 11.5

Lekcja 11.5 · ok. 20 minut · matura rozszerzona

Granica ciągu i suma szeregu geometrycznego: jak dodać nieskończenie wiele liczb

Zjadasz pół czekolady, potem połowę tego, co zostało, potem znowu połowę reszty… Kawałków jest nieskończenie wiele, a zjesz najwyżej jedną czekoladę. Matematyka ma na to precyzyjne słowo: granica.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

Liczba g jest granicą ciągu (an), gdy dla każdego pasa (g − ε, g + ε), choćby bardzo wąskiego, od pewnego miejsca wszystkie wyrazy ciągu leżą w tym pasie. Przykłady: lim 1/n = 0, lim qn = 0 dla |q| < 1. Granicę ilorazu wielomianów liczy się, dzieląc licznik i mianownik przez najwyższą potęgę n w mianowniku: lim (2n2 − 3)/(5n2 + n) = 2/5. Szereg geometryczny a1 + a1q + a1q2 + … ma sumę (granicę sum częściowych) S = a1/(1 − q), gdy |q| < 1; dla |q| ≥ 1 (i a1 ≠ 0) suma nie istnieje.

Krok 1 · Zadanie

Pół czekolady, ćwierć, ósma…

Słupki to kolejne kawałki: ½, ¼, ⅛, … czekolady, podświetlone — kawałki już zjedzone. Przerywana linia to cała czekolada.

Ile czekolady zjesz łącznie, jeśli tak jeść bez końca?

Rozwiązanie

Sn = ½ + ¼ + … + (½)n = 1 − (½)n. Gdy n rośnie, (½)n → 0, więc Sn → 1.

Krok 2 · Przekształcenie

Pas wokół granicy

Ciąg an = (2n + 1)/(n + 1). Przerywana linia to y = 2, a jasny pas — liczby odległe od 2 o mniej niż ε. Wyrazy poza pasem są czerwone.

Zwężaj pas suwakiem ε i patrz, od którego wyrazu wszystkie leżą w pasie.

Podsumowanie

an − 2 = (2n + 1 − 2n − 2)/(n + 1) = −1/(n + 1), więc |an − 2| = 1/(n + 1) → 0. Granica: lim an = 2.

Krok 3 · Model

Jak liczyć granice

Oblicz lim (3n2 − 1)/(n2 + 2n).

Rozwiązanie

(3 − 1/n2)/(1 + 2/n) → (3 − 0)/(1 + 0) = 3.

Granica ciągu an = (2n + 5)/(n2 + 1) jest równa

Rozwiązanie

(2/n + 5/n2)/(1 + 1/n2) → 0/1 = 0. Stopień licznika jest mniejszy od stopnia mianownika.

Krok 4 · Badanie modelu

Sumy częściowe szeregu

Punkty to sumy częściowe szeregu 1 + q + q2 + …: Sn = (1 − qn)/(1 − q). Przerywana linia: y = 1/(1 − q).

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

S = lim Sn = a1/(1 − q) dla |q| < 1. Tu a1 = 1: dla q = 0,6 suma 2,5, dla q = −0,6 suma 0,625, dla q = 0,8 suma 5.

Oblicz sumę szeregu 6 + 2 + ⅔ + …

Rozwiązanie

a1 = 6, q = ⅓, |q| < 1, więc S = 6/(1 − ⅓) = 6/⅔ = 9.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Ile to jest 0,999…?

Ułamek dziesiętny okresowy to szereg geometryczny: 0,(9) = 9/10 + 9/100 + 9/1000 + … — pierwszy wyraz 0,9, iloraz 0,1. Jego suma to

0,9/(1 − 0,1) = 0,9/0,9 = 1.

Tak samo 0,(27) = 27/100 + 27/10 000 + … = 0,27/(1 − 0,01) = 27/99 = 3/11. Punkty poniżej to sumy częściowe 0,9; 0,99; 0,999; …

Wykonuj polecenia po kolei.

Podsumowanie

Sn = 1 − 10−n → 1. Gdyby 0,(9) było mniejsze od 1, między nimi leżałaby jakaś liczba — a każda taka liczba jest mniejsza od któregoś Sn.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Sumę nieskończenie wielu wyrazów rozumie się jako granicę sum częściowych. Jeśli dokładane wyrazy maleją wystarczająco szybko, jak w szeregu geometrycznym z |q| < 1, to sumy częściowe rosną coraz wolniej i zbliżają się do pewnej liczby — ta liczba jest sumą szeregu. Na przykład ½ + ¼ + ⅛ + … = 1.

Krok 6 · Seria zadań

Granice i szeregi w zadaniach

Rozwiąż równanie 1 + x + x2 + x3 + … = 4, gdzie lewa strona jest sumą szeregu geometrycznego.

Rozwiązanie

1/(1 − x) = 4 ⇔ 1 − x = ¼ ⇔ x = ¾. Warunek |x| < 1 jest spełniony.

Zamień ułamek okresowy 0,(27) = 0,272727… na ułamek zwykły nieskracalny.

Rozwiązanie

0,(27) = 0,27/(1 − 0,01) = 27/99 = 3/11.

Oblicz lim (√(n2 + n) − n).

Rozwiązanie

√(n2 + n) − n = n/(√(n2 + n) + n) = 1/(√(1 + 1/n) + 1) → 1/(1 + 1) = ½.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Szereg 1 − 1 + 1 − 1 + … Ala: „Suma wynosi 1/(1 − (−1)) = ½”. Bob: „Wzoru nie wolno użyć, bo |q| = 1. Sumy częściowe to 1, 0, 1, 0, … — szereg nie ma sumy”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob. Sn = 1, 0, 1, 0, … — ciąg nie ma granicy, więc szereg nie ma sumy. Warunek |q| < 1 nie jest spełniony.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Granica lim (2n2 − 3)/(5n2 + n) jest równa

Rozwiązanie

(2 − 3/n2)/(5 + 1/n) → 2/5. Odpowiedź A.

Wyznacz wszystkie x, dla których szereg geometryczny 1 + (x − 1) + (x − 1)2 + … ma sumę. Zbiór ma postać przedziału (m, k) — podaj jego końce.

Rozwiązanie

q = x − 1, a szereg ma sumę ⇔ |x − 1| < 1 ⇔ 0 < x < 2. Wtedy S = 1/(1 − (x − 1)) = 1/(2 − x). (Wyznaczenie ilorazu — 1 pkt, warunek i przedział — 1 pkt.)

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Oblicz granicę ciągu an = (3n + 1)/(n − 2).

Rozwiązanie

Granica: 3.

Oblicz sumę szeregu geometrycznego o pierwszym wyrazie 8 i ilorazie 1/2.

Rozwiązanie

Suma: 16.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (11.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (11.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.