Własność Darboux i wartość pośrednia — zapowiedź kółka IMPAN
Kółko matematyczne IMPAN⏱ 14 min
Zapowiedź spotkania kółka matematycznego w IMPAN (22.04.2026). Temat: własność Darboux i twierdzenie o wartości pośredniej – od obserwacji z kalkulatorem, przez zadania maturalne CKE, po problemy na poziomie studiów.
W tym nagraniu
Twierdzenie o wartości pośredniej i własność Darboux
Funkcja nieciągła z własnością Darboux i co to mówi o pochodnych
Przybliżanie rozwiązań równania x = cos x
Zapowiedź: twierdzenie Sturma i zadania z backlogu
Krótka zapowiedź spotkania kółka matematycznego w IMPAN z 22 kwietnia 2026 roku. Tematem jest twierdzenie o wartości pośredniej: funkcja ciągła na przedziale [a, b] przyjmuje każdą wartość leżącą między f(a) i f(b). Funkcje o tej właściwości mają własność Darboux.
Punkt wyjścia to obserwacja z kalkulatorem dotycząca równania x = cos x. Funkcja x − cos x jest ciągła, w zerze ujemna, a w π/2 dodatnia, więc z twierdzenia o wartości pośredniej ma miejsce zerowe — rozwiązanie wynosi około 0,739. Dalej pojawiają się zadania maturalne CKE, w których to samo rozumowanie pozwala wykazać istnienie rozwiązania bez jego wyliczania.
Część dla bardziej zaawansowanych dotyczy funkcji nieciągłych, które mimo to mają własność Darboux, i tego, co z tego wynika dla pochodnych: pochodna funkcji różniczkowalnej zawsze ma własność Darboux, nawet gdy nie jest ciągła. Na koniec zapowiedź dalszych tematów — twierdzenia Sturma o liczbie pierwiastków rzeczywistych wielomianu — i zadań czekających z poprzednich spotkań.
Opis i materiały
Instytut Matematyczny PAN (ul. Śniadeckich 8, niedaleko Metra Politechnika) zaprasza pasjonatów w środy w godzinach 16-18 do sali 6 na makrodawkowanie matematyki.
Transkrypt został wygenerowany automatycznie na podstawie napisów YouTube, więc może zawierać błędy w zapisie wzorów, nazwisk i terminów. Kliknij znacznik czasu, aby przewinąć wideo do danego fragmentu. (1264 słów)
Instytut Matematyczny Polskiej Akademii Nauk we współpracy z Pandą zaprasza zarówno pasjonatów matematyki, jak i ludzi zmuszonych do zdawania matury wbrew swojej woli na cotygodniowe spotkanie kółka matematycznego. Widzimy się w tradycyjnie w środę o 16:00 w sali numer 6. Szczegóły czasoprzestrzenne w opisie. zajmiemy się tematem, którego dynamic range rozciąga się od trywialnych obserwacji, które można zrobić przy użyciu kalkulatora przez zadania, którymi raczyło nas od kilku lat CKE przez zadania, w których trzeba nawet nie policzyć, ale przez przez chwilę pomyśleć aż do zadań, które byłyby niezupełnie trywialnymi zadaniami na studiach.
I w zasadzie to wszystko się opiera na jednym spostrzeżeniu, na tym, co nam mówi w szkole przy okazji opowieści o funkcjach ciągłych. To znaczy, że jak funkcja ciągła jest tu, kied w jakimś innym punkcie jest tu, o wszystko tutaj jest w jej dziedzinie. Tu ma jakąś wartość. Tu ma jakąś wartość i tu jej zrobimy między wartościami kreseczkę. To jakby ta funkcja nie próbowała nie przebić się przez tę klaseczkę, to kiedyś to musi zrobić, żeby dojść do tego punktu.
I to dokładnie jest tutaj napisane. To co nam się wydaje takim geometrycznym nobreinerem to faktycznie jest twierdzenie, które powstało kiedy się rodziła taka ścisła analiza w sensie, której dzisiaj znamy. stwierdzenie, które mówi, że to działa dla funkcji ciągłych. Natomiast nie bez powodu my to sfaktoryzowaliśmy na na własność darbu i potem na twierdzenie, że funkcje ciągłe mają własność darbu. Są funkcje, które nie są ciągłe i też mają tę własność.
O tym się przekonamy w tym zadaniu. Tu to zadanie ma podwójny morał. To 610. Po pierwsze nam pomoże skonstruować przykład funkcji ciągłej, która ma funkcji nieciągłej, która ma własność derbu. Po drugie powie nam, że co prawda nie można od pochodnej oczekiwać ciągłości, ale i tak coś można mówić o o irregularności. I to twierdzenie, ono pozwala rozwiewać takie wątpliwości, jakie się pojawiają w głowie dziecka, który ma 7 lat i kalkulator.
Tak, na przykład takie dziecko może wziąć kalkulator, wpisać tutaj cokolwiek, na przykład zero. Wszystko jedno co. Powiedzmy, że jego ulubionym przyciskiem jest cosinus. Jak wciśnie cosinus, to tu się pojawi jak się upewni, że kalkulator jest w radianach, wciśnie jeszcze raz cosinus, to się pojawi cosinus jednego radiana, czyli jakieś około 05 coś.
I tak ten przycisk cosinus można wciskać dużo, dużo razy i coś się będzie działo. Uczenie można powiedzieć, że my konstruujemy taki ciąg, że zaczynamy od x0 rów 0 i potem robimy takie iteracje. No i jeśli to jest bardzo ważne, że idzie jeśli granica istnieje, to co to ja mogę przełożyć granicę do obu stron tej równości.
Tu jest granica przesuniętego ciągu, a tu jest granica funkcji ciągłej przyłożonej do ciągu. Tu jest po prostu xi, a tu jest cosinus od granicy. Czyli spodziewamy się, że to co zobaczymy na kalkulatorze, jak będziemy wielkie mnóstwo razy naciskać przycisk cosinus, to będzie rozwiązanie takiego równania, które totalnie nie wygląda jak równanie, które by się dało rozwiązywać w jakikolwiek znany algebraiczny sposób. Tu zaczynamy od zera i robimy tyle iteracji ile ile trzeba, żeby żeby nasz punkt się różnił od swojego cosinusa o mniej niż jednom milionowo.
No i to się gdzieś tam stabilizuje w przybliżeniu czymś takim. Widać, że to podchodzi tak od góry i od dołu. Tu jest za dużo, tu jest za mało, tu jest za dużo, tu jest za mało, tu jest za dużo i tak dalej. Ogólnie wyjaśnieniem tego fenomenu jest maszynka na temat punktów stałych od zeroń zmężających. Ale jak chcemy tak po prostu się przekonać tylko o istnieniu takiego XI, to jest to, co tutaj nazwaliśmy zadaniem przejść zero. To jest takie najprostsze możliwe zastosowanie twierdzenia o tym, że funkcja ciągła mał wność derbu.
Bo my zamiast myśleć o równości, o tym, że x ma być równy cosinusowi x, tu gdzieś jest 1, tu gdzieś jest pi przez 2, to myślimy tak. Bisierzemy funkcję f(x) rów cosinus x - x. Pytamy się, czy istnieje takie ksi, że f(x) równa 0. Jak sprawdzimy wartości na końcach, to f0 jest 1- 0, czyli 1 jest dodatnie.
Bo nasze f różowe minus zielone, a f pi/ 2 to jest 0 min pi/ 2, czyli tak trochę ujemne. Więc już z tego i z ciągłości fa wynika, że istnieje x w tym przedziale. makierze FX jest równe zer. Potem udowodnienie, że to jest jedne rozwiązanie, to jest to jest jeszcze osobny kawałek, ale to już możemy zrobić na samym kółku.
Więc taki jest ogólny workflow. Tak się robi takie najprostsze zadanie. Chcą od nas, żeby dwie funkcje, dwie funkcje się zgodziły, to patrzymy na ich różnicę. No i ich różnica tutaj, tu jest dodatnia, tu jest ujemna, to różnica musi być zero, czyli obrazkowo muszą się gdzieś przeciąć. Ogólnie ten punkt, który nam z tego wychodzi, on się nie bardzo wyraża przez cokolwiek. To, że to jest taka liczba Xi, że X jest równy cosinus XI, to jest tak naprawdę jej najprostszy opis. Natomiast nie pytali nas o jej dokładną postać. pytali nas o to, czy istnieje, a potem czy dokładnie jest.
To to są podstawy. Jak ogarniemy podstawy gdzieś dotąd w połączeniu z oglądaniem monotoniczności funkcji, bo tego też będziemy potrzebować do patrzenia na zbiory wartości, to potem mamy przed sobą ileś takich zadań, w których w ogóle nie ma liczenia, tylko trzeba sobie wyobrazić, co się dzieje i napisać jedno albo dwuzdaniowe uzasadnienie. Jak to zinternalizujemy, to mamy jeszcze trochę zadań, w których trzeba wymyśleć trochę więcej albo policzyć trochę więcej. Na zakończenie jestem szczególny szczególnym fanem tego tego zadania 18, bo ta funkcja faktycznie się tak nazywa.
Ludzie stwierdzili, że nie ma dobrej metody rozwiązywania równania x e do x =ów coś, więc powiedzieli, że po prostu nazwą funkcję, która odpowiada za rozwiązywanie tego równania. I okazuje się, że tak jak się pogodziliśmy z tym, że mieliśmy równania x kw = a, to z tego wyprodukowaliśmy funkcję pierwiastek. Ale jak już mamy funkcję pierwiastek, to z tego jesteśmy w stanie pisać rozwiązanie równań x² + bx + c =ów 0. Więc jak przeżyliśmy to, że musimy zaprosić do grona funkcji, na których liczymy jakąś jedną nową funkcję jednej zmiennej, to nagle się okazało, że dużo rzeczy się wyraża od tej funkcji. Tak? I podobnie jest z funkcją w Lamberta, że jak się już pogodzimy z tym, że trzeba nazwać procedurę odwracania funkcji x do x, to dla wielu podobnych typów funkcji już nie trzeba nazywać funkcji odwrotnych, tylko można je wyrazić przez przez funkcję.
I jak tam zostanie czasu i siły, to zrobimy twierdzenie szturma. Bo to jest coś tak pięknego i prostego, że tego powinni uczyć w szkole, tylko z jakiegoś powodu tego nie robią. Sam dowód jest jest dość bezbolesny i to jest twierdzenie, które nam odpowiada na bolączki takie, że na przykład mamy wielomian dużego stopnia. No i mamy problemy ze zlokalizowaniem pierwiastków, więc chcemy się zastanowić ile pierwiastków jest w jakimś przedziale.
No kto wtedy jest jak znalazł. To zadanie ma sens fizyczny. To jest zadanie o tym, że nie można w ciągły sposób z układu wektorów zrobić układu wektorów, który widać w lustrze. W którymś miejscu one się muszą zdegerować. W którymś miejscu muszą leżeć w jednej płaszczyźni. To nie będę więcej spojerował zadań. Może oprócz tego, że twierdzenie szturma to będzie naj prostszy koncepcyjnie sposób na dokończenie jednego z zadań, które zostały z backlogu, w którym trzeba w jednym miejscu stwierdzić, że że jakiś wiel na jakimś przedziale i jak ten wiom jest szóstego stopnia, to normalne metody mogą być zawodne.
Także to tyle. To pozostaje mi jeszcze raz zaprosić wszystkich serdecznie na środę i i do zobaczenia. P