Strona główna / Matematyka od nowa / Część 15: Stereometria / Lekcja 15.5

Lekcja 15.5 · ok. 18 minut · matura rozszerzona

Jak wygląda przekrój bryły płaszczyzną?

Przetnij bochenek chleba nożem — powierzchnia cięcia to przekrój. Przekrój sześcianu może być trójkątem, prostokątem, a nawet sześciokątem foremnym. Kształt da się przewidzieć: wystarczy sprawdzić, które krawędzie przecina płaszczyzna.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz) Przekrój bryły płaszczyzną to wielokąt (albo figura o krzywym brzegu), którego wierzchołki leżą na krawędziach bryły, a boki na jej ścianach. Każda przecięta ściana daje jeden bok, więc przekrój sześcianu ma od 3 do 6 boków; ściany równoległe są przecinane wzdłuż odcinków równoległych. Przekrój ostrosłupa płaszczyzną równoległą do podstawy to wielokąt podobny do podstawy w skali k = d/H (d — odległość od wierzchołka), o polu k2 · Pp. Przekroje osiowe: walca — prostokąt 2r × h, stożka — trójkąt równoramienny o podstawie 2r i ramionach l, kuli — koło o promieniu r. Kula przecięta w odległości d od środka daje koło o promieniu √(r2 − d2).

Krok 1 · Zadanie

Cięcie po przekątnej

Sześcian o krawędzi 4 przecięto płaszczyzną przechodzącą przez przekątną podstawy AC i wierzchołek G.

Oblicz pole przekroju.

Rozwiązanie

Przekrój to prostokąt ACGE: |AC| = 4√2, |AE| = 4, P = 16√2.

Krok 2 · Przekształcenie

Wierzchołki przekroju leżą na krawędziach

Płaszczyzna przechodzi przez wierzchołki B, D i punkt P na prostej AE (|AP| = p). Przekrój to wielokąt, którego wierzchołkami są punkty przecięcia płaszczyzny z krawędziami sześcianu.

Podnoś punkt P.

Podsumowanie

Dopóki P leży na krawędzi AE, płaszczyzna przecina trzy ściany (przy wierzchołku A) — przekrój jest trójkątem. Gdy P wyjdzie ponad sześcian, płaszczyzna przetnie też górną ścianę i przekrój staje się trapezem.

Krok 3 · Model

Zasady

Stożek ma promień podstawy 3 i wysokość 4. Oblicz pole jego przekroju osiowego.

Rozwiązanie

P = ½ · 6 · 4 = 12.

Podstawa ostrosłupa ma pole 45. Przekrój płaszczyzną równoległą do podstawy przechodzi w ⅓ wysokości, licząc od wierzchołka. Oblicz pole przekroju.

Rozwiązanie

P = (⅓)2 · 45 = 5.

Krok 4 · Badanie modelu

Płaszczyzna wędruje przez sześcian

Płaszczyzna x + y + z = k przechodzi przez punkty (k, 0, 0), (0, k, 0), (0, 0, k) — jest prostopadła do przekątnej AG. Suwak przesuwa ją od wierzchołka A do G.

Przesuwaj płaszczyznę.

Podsumowanie

Dla k ≤ 4 i k ≥ 8 płaszczyzna przecina trzy ściany (trójkąt), dla 4 < k < 8 — wszystkie sześć (sześciokąt). Przy k = 6 sześciokąt jest foremny.

Sześcian o krawędzi 2 przecięto płaszczyzną przechodzącą przez środki sześciu krawędzi (przekrój jest sześciokątem foremnym). Oblicz długość boku tego sześciokąta.

Rozwiązanie

Bok = √(12 + 12) = √2.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Przekrój równoległy do podstawy

Płaszczyzna równoległa do podstawy ostrosłupa odcina mały ostrosłup podobny do całego. Jeśli przechodzi w odległości d od wierzchołka, to skala podobieństwa k = d/H, więc przekrój ma pole k2 · Pp, a odcięty ostrosłup — objętość k3 · V.

Przesuwaj płaszczyznę w górę ostrosłupa (podstawa 6 × 6, wysokość 6).

Podsumowanie

Odcięty ostrosłup jest podobny do całego w skali k = (H − t)/H, więc przekrój ma pole k2Pp.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

Szukam punktów, w których płaszczyzna przecina krawędzie sześcianu — to wierzchołki przekroju. Łączę je odcinkami leżącymi na ścianach: na każdej przeciętej ścianie jest dokładnie jeden bok. Pomaga zasada, że ściany równoległe przecina się wzdłuż odcinków równoległych. Liczba boków to liczba przeciętych ścian, więc od 3 do 6.

Krok 6 · Seria zadań

Przekroje w zadaniach

Sześcian ABCDEFGH ma krawędź 6 (ABCD — podstawa, G nad C). Oblicz pole przekroju płaszczyzną BDG.

Rozwiązanie

Trójkąt BDG jest równoboczny o boku 6√2: P = 72 · √3/4 = 18√3.

Przekrojem osiowym stożka jest trójkąt równoboczny o boku 6. Oblicz objętość stożka.

Rozwiązanie

r = 3, h = 3√3, V = ⅓ · 9π · 3√3 = 9√3π.

Kulę o promieniu 10 przecięto płaszczyzną odległą o 8 od jej środka. Oblicz pole przekroju.

Rozwiązanie

ρ = √(100 − 64) = 6, P = 36π.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ala: „Odpowiednio pochyloną płaszczyzną da się przeciąć sześcian tak, by przekrój był siedmiokątem”. Bob: „Nie da się”.

Rozwiązanie

Rację ma Bob: na każdej ścianie leży co najwyżej jeden bok przekroju, a ścian jest 6.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadanie zamknięte (0–1 pkt) i zadanie otwarte (0–2 pkt) jak na maturze rozszerzonej.

Sześcian ABCDEFGH ma krawędź 2 (E nad A). Pole przekroju tego sześcianu płaszczyzną BDE jest równe

Rozwiązanie

Trójkąt BDE jest równoboczny o boku 2√2: P = 8 · √3/4 = 2√3. Odpowiedź A.

Ostrosłup ma objętość 72. Przecięto go płaszczyzną równoległą do podstawy, przechodzącą przez środek wysokości. Oblicz objętość odciętego ostrosłupa (zawierającego wierzchołek).

Rozwiązanie

Odcięty ostrosłup jest podobny do całego w skali k = ½ (1 pkt), więc V = (½)3 · 72 = 9 (1 pkt).

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Walec ma promień podstawy 3 i wysokość 5. Oblicz pole jego przekroju osiowego.

Rozwiązanie

P = 2rh = 30.

Kulę o promieniu 5 przecięto płaszczyzną odległą o 3 od jej środka. Oblicz pole przekroju.

Rozwiązanie

P = 16π.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura rozszerzona

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze rozszerzonej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (15.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (15.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.