Jak znaleźć piątą część odcinka bez miarki? Cyrkiel i metoda prób
Ułamek 1/5 to taki kawałek, który mieści się w całości dokładnie pięć razy. Ale jak go znaleźć, kiedy nie masz miarki z podziałką? Przedwojenne podręczniki uczyły sposobu z cyrklem: zgadnij, odłóż pięć razy, popraw. Okazuje się, że poprawka sama jest ułamkiem — piątą częścią tego, czego zabrakło.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
Metoda prób: ustaw cyrkiel na oko, odłóż go n razy od początku odcinka i zobacz, ile brakuje do końca (albo o ile wyszło za daleko). Każdy z n kroków ma ten sam błąd, więc reszta to n razy błąd jednego kroku — rozwartość poprawiasz o n-tą część reszty. Np. 5 kroków po 11 mm i brakuje 5 mm: każdy krok o 1 mm za krótki, poprawna rozwartość to 12 mm, czyli 1/5 odcinka. Z miarką: długość dzielisz przez n. Dokładnie, bez liczb: konstrukcja z prostymi równoległymi (twierdzenie Talesa).
Krok 1 · Zadanie
Piąta część wstążki
Masz wstążkę, nożyczki i cyrkiel, ale żadnej miarki. Jak odciąć dokładnie piątą część wstążki?
Rozwiązanie
Kawałek jest piątą częścią, jeśli odłożony 5 razy daje dokładnie całość. Cyrkiel pozwala to sprawdzić bez liczb: odkładasz rozwartość 5 razy i patrzysz, czy trafiasz w koniec wstążki.
Krok 2 · Model
Cyrkiel metodą prób
Odcinek AB dzielisz na 5 równych części. Suwak ustawia rozwartość cyrkla; cyrkiel odkłada ją 5 razy od punktu A. Długości odcinka nie znasz — widzisz tylko, ile brakuje do B albo o ile wychodzi za daleko.
Wykonuj polecenia po kolei.
Podsumowanie
Odcinek ma 60 mm (tego model nie pokazywał). 5 · 10 = 50, brakuje 10; 5 · 11 = 55, brakuje 5; 5 · 12 = 60 — trafione; 5 · 14 = 70, za daleko o 10. Piąta część odcinka to 12 mm.
Krok 3 · Badanie modelu
Inna liczba części
Teraz dzielisz inny odcinek na 7 równych części. Zacznij od rozwartości 10 mm i popraw ją jednym ruchem.
Podsumowanie
Brakuje 14 mm na 7 kroków — każdy o 2 mm za krótki. Rozwartość 12 mm to 1/7 odcinka o długości 84 mm.
Ten sam odcinek AB dzielisz na różną liczbę części. Pierwszy suwak to liczba części n, drugi — rozwartość cyrkla.
Podsumowanie
Odcinek ma 60 mm: 1/3 to 20 mm, 1/4 to 15 mm, 1/6 to 10 mm. Większy mianownik — mniejsza część.
Krok 4 · Wyjaśnienie
Dlaczego poprawka to n-ta część reszty
Błąd się mnoży. Jeśli jeden krok cyrkla jest za krótki o d, to n kroków jest za krótkich o n · d. Brakujący kawałek to więc n razy błąd jednego kroku — a poprawka to brakujący kawałek podzielony przez n. Tak samo, gdy wychodzi za daleko: rozwartość zmniejszasz o n-tą część nadwyżki.
Ułamek jako pomiar. Znaleziona rozwartość to 1/n odcinka: jednostka, która mieści się w nim dokładnie n razy (lekcja 5.1).
W praktyce n-tą część reszty też ocenia się na oko, więc zwykle potrzeba kilku prób — ale każda jest bliżej celu.
Z miarką jest prościej: mierzysz długość i dzielisz przez n (60 mm : 5 = 12 mm).
Dokładnie, bez liczb: z punktu A poprowadź dowolną półprostą i odłóż na niej n jednakowych odcinków. Ostatni punkt połącz z B, a przez pozostałe punkty poprowadź proste równoległe do tego połączenia. Przetną odcinek AB w równych odstępach — wynika to z twierdzenia Talesa (lekcja 12.4).
Metodę prób z cyrklem i miarką opisywał przedwojenny podręcznik arytmetyki dla V klasy szkoły powszechnej, którego współautorem był Stefan Banach.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
Cyrkiel odkładam 5 razy, więc każdy milimetr dodany do rozwartości przesuwa koniec ostatniego kroku o 5 mm. Brakujące 5 mm rozkłada się na pięć kroków po 1 mm. Gdybym dodał 5 mm, koniec przesunąłby się o 25 mm — wyszedłbym 20 mm za daleko.
Krok 5 · Seria zadań
Poprawianie rozwartości
Odłożono cyrkiel 4 razy z rozwartością 9 cm i do końca odcinka zabrakło 6 cm. Jaką rozwartość ustawić, żeby podzielić odcinek na 4 równe części?
Rozwiązanie
6 : 4 = 1,5 cm, więc rozwartość 9 + 1,5 = 10,5 cm. Sprawdzenie: 4 · 10,5 = 42 = 4 · 9 + 6.
Odłożono cyrkiel 6 razy z rozwartością 5 cm i wyszło 3 cm za daleko. Jaką rozwartość ustawić?
Rozwiązanie
3 : 6 = 0,5 cm za dużo na krok, więc rozwartość 5 − 0,5 = 4,5 cm. Odcinek ma 6 · 4,5 = 27 cm.
Konstrukcja: z punktu A prowadzisz półprostą, odkładasz na niej 5 jednakowych odcinków, ostatni punkt łączysz z B, a przez pozostałe punkty prowadzisz proste równoległe do tego połączenia. Dlaczego dzielą one odcinek AB na równe części?
Rozwiązanie
Półprosta i odcinek AB to ramiona kąta o wierzchołku A. Proste równoległe przecinające ramiona kąta wyznaczają na nich odcinki proporcjonalne (twierdzenie Talesa). Na półprostej odcinki są równe, więc na AB też.
Odcinek długości 1 m podzielono na 8 równych części. Jaką część odcinka stanowią 3 takie części i ile to centymetrów?
Rozwiązanie
3/8 odcinka. Jedna część: 100 : 8 = 12,5 cm, trzy części: 37,5 cm.
Krok 6 · Kontrola
Kto ma rację?
Odcinek dzielony na 5 części: po pięciu krokach cyrkla zabrakło 10 mm. Ala: „Zwiększam rozwartość o 10 mm”. Bob: „Zwiększam o 2 mm”.
Rozwiązanie
Rację ma Bob: 10 mm brakuje na pięć kroków, czyli po 2 mm na krok.
Krok 7 · Ocena
Sprawdź się
Dwa zadania z losowymi liczbami. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Odłożono cyrkiel 5 razy z rozwartością 11 cm i do końca odcinka zabrakło 5 cm. Jaką rozwartość ustawić?
Rozwiązanie
Poprawiona rozwartość: 12 cm.
Odłożono cyrkiel 5 razy z rozwartością 11 cm i do końca odcinka zabrakło 5 cm. Jaką długość ma odcinek?
Rozwiązanie
Długość odcinka: 60 cm.
Krok 8 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: jeden krok cyrkla to 1/n odcinka wtedy, gdy n kroków daje dokładnie cały odcinek. Gdy brakuje albo wychodzi za daleko, rozwartość poprawiasz o n-tą część reszty — bo każdy z n kroków ma ten sam błąd.
Jeśli ten temat wciąż sprawia kłopot, przejdziemy go razem — w twoim tempie, na przykładach dobranych do ciebie. Także dla dorosłych, którzy wracają do matematyki, i rodziców, którzy chcą umieć wytłumaczyć ją dziecku.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (5.7) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś