Jak upraszczać pierwiastki? Wyłączanie czynnika i usuwanie niewymierności z mianownika
√12 i 2√3 to ta sama liczba zapisana na dwa sposoby. Żeby to zobaczyć, wystarczy jedno prawo: pierwiastek z iloczynu to iloczyn pierwiastków.
Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)
√a · √b = √(ab) i √a : √b = √(a/b) dla a, b ≥ 0. Wyłączanie czynnika: √12 = √(4 · 3) = √4 · √3 = 2√3 — w liczbie pod pierwiastkiem szuka się największego kwadratu. Dodawać można tylko jednakowe pierwiastki: 2√3 + 5√3 = 7√3, ale √2 + √3 ≠ √5. Niewymierność z mianownika usuwa się, mnożąc licznik i mianownik przez ten sam pierwiastek: 1/√2 = √2/2.
Górny pasek to √a · √b, dolny √(ab). Suwaki zmieniają liczby a i b.
Sprawdź prawo na różnych liczbach.
Podsumowanie
√a · √b = √(ab) dla a, b ≥ 0, bo (√a · √b)2 = (√a)2 · (√b)2 = ab, a obie strony są nieujemne.
Krok 3 · Model
Wyłączanie czynnika przed pierwiastek
Z prawa √a · √b = √(ab) wynika, że kwadrat ukryty pod pierwiastkiem może „wyjść” na zewnątrz: √(36 · 2) = √36 · √2 = 6√2. Na modelu każda para jednakowych czynników pierwszych wychodzi jako jeden czynnik.
Suwak ustawia czynnik wyłączany przed pierwiastek z 72.
Podsumowanie
72 = 2 · 2 · 2 · 3 · 3. Pary (2, 2) i (3, 3) wychodzą jako 2 · 3 = 6, w środku zostaje 2: √72 = 6√2.
Wyłącz czynnik przed pierwiastek: √12. Symbol √ wstawisz przyciskiem albo napiszesz „pierw”.
Rozwiązanie
√12 = √(4 · 3) = √4 · √3 = 2√3.
Krok 4 · Badanie modelu
Suma pierwiastków i mianownik
Górny pasek to √a + √b, dolny √(a + b).
Podsumowanie
√9 + √16 = 7, a √(9 + 16) = √25 = 5. Geometrycznie: przekątna prostokąta 3 × 4 ma 5, a nie 3 + 4.
Uprość: 3√2 + 5√2 − √2.
Rozwiązanie
3√2 + 5√2 − √2 = (3 + 5 − 1)√2 = 7√2 — tak jak 3x + 5x − x = 7x.
Usuń niewymierność z mianownika: 6/√3.
Rozwiązanie
6/√3 = (6 · √3)/(√3 · √3) = 6√3/3 = 2√3.
Krok 5 · Wyjaśnienie
Prawa działań na pierwiastkach
Mnożenie i dzielenie: √a · √b = √(ab), √a : √b = √(a/b) (a ≥ 0, b > 0 przy dzieleniu).
Wyłączanie czynnika: √(k2 · m) = k√m — wybierz największy kwadrat dzielący liczbę pod pierwiastkiem.
Dodawanie i odejmowanie: tylko pierwiastki z tej samej liczby, jak wyrazy podobne: a√m + b√m = (a + b)√m. Czasem trzeba najpierw wyłączyć czynnik: √8 + √2 = 2√2 + √2 = 3√2.
Niewymierność z mianownika: a/√b = a√b/b. Gdy w mianowniku jest suma, np. √5 − 1, mnoży się przez √5 + 1, bo (√5 − 1)(√5 + 1) = 5 − 1 = 4.
Sprawdzanie: podnieś wynik do kwadratu i porównaj z liczbą wyjściową.
Na modelu poniżej doprowadź pierwiastek do postaci najprostszej.
Suwak ustawia czynnik wyłączany przed pierwiastek z 48.
Podsumowanie
48 = 2 · 2 · 2 · 2 · 3: dwie pary dwójek wychodzą jako 2 · 2 = 4, zostaje 3. √48 = 4√3.
Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.
Wzorcowe wyjaśnienie
√12 = √(4 · 3) = √4 · √3 = 2√3, bo pierwiastek z iloczynu to iloczyn pierwiastków. Dla sumy takiego prawa nie ma: √9 + √16 = 3 + 4 = 7, a √25 = 5. Pod pierwiastkiem najpierw wykonuje się dodawanie.
Krok 6 · Seria zadań
Ćwiczenia
Oblicz (2√3)2.
Rozwiązanie
(2√3)2 = 4 · 3 = 12.
Uprość √50 + √18.
Rozwiązanie
√50 + √18 = 5√2 + 3√2 = 8√2.
Zapisz bez nawiasu: (√3 + 1)2.
Rozwiązanie
(√3 + 1)2 = 3 + 2√3 + 1 = 4 + 2√3.
Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Która liczba jest większa: 2√5 czy 3√2? Banach radził: porównaj kwadraty — z dwóch liczb dodatnich większa jest ta, której kwadrat jest większy.
Rozwiązanie
(2√5)2 = 20 > 18 = (3√2)2, a obie liczby są dodatnie, więc 2√5 > 3√2. Inaczej: 2√5 = √20, 3√2 = √18 — wprowadzenie czynnika pod pierwiastek to wyłączanie czytane od końca.
W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)
Uporządkuj rosnąco: 4√3, 5√2, 3√5. Wpisz najmniejszą i największą z nich jako jedną liczbę pod pierwiastkiem (np. √20).
Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez modelu. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.
Wyłącz czynnik przed pierwiastek: √18.
Rozwiązanie√18 = 3√2.
Usuń niewymierność z mianownika: 4/√2.
Rozwiązanie4/√2 = 2√2.
Krok 10 · Dalej
Co dalej
Lekcja ukończona. Najważniejsze: √a · √b = √(ab), więc z pierwiastka wyłącza się kwadraty: √72 = √(36 · 2) = 6√2. Pierwiastka sumy nie rozdziela się na sumę pierwiastków, a pierwiastek z mianownika usuwa się, rozszerzając ułamek.
Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.
150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (8.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś