Strona główna / Matematyka od nowa / Część 8: Potęgi, pierwiastki i logarytmy / Lekcja 8.5

Lekcja 8.5 · ok. 17 minut · matura podstawowa

Jak upraszczać pierwiastki? Wyłączanie czynnika i usuwanie niewymierności z mianownika

√12 i 2√3 to ta sama liczba zapisana na dwa sposoby. Żeby to zobaczyć, wystarczy jedno prawo: pierwiastek z iloczynu to iloczyn pierwiastków.

Krótka odpowiedź (jeśli się spieszysz)

√a · √b = √(ab) i √a : √b = √(a/b) dla a, b ≥ 0. Wyłączanie czynnika: √12 = √(4 · 3) = √4 · √3 = 2√3 — w liczbie pod pierwiastkiem szuka się największego kwadratu. Dodawać można tylko jednakowe pierwiastki: 2√3 + 5√3 = 7√3, ale √2 + √3 ≠ √5. Niewymierność z mianownika usuwa się, mnożąc licznik i mianownik przez ten sam pierwiastek: 1/√2 = √2/2.

Krok 1 · Zadanie

Iloczyn pierwiastków

Oblicz √2 · √8.

Rozwiązanie

√2 · √8 = √(2 · 8) = √16 = 4. Sprawdzenie: (√2 · √8)2 = 2 · 8 = 16.

Krok 2 · Przekształcenie

Czy √a · √b = √(ab)?

Górny pasek to √a · √b, dolny √(ab). Suwaki zmieniają liczby a i b.

Sprawdź prawo na różnych liczbach.

Podsumowanie

√a · √b = √(ab) dla a, b ≥ 0, bo (√a · √b)2 = (√a)2 · (√b)2 = ab, a obie strony są nieujemne.

Krok 3 · Model

Wyłączanie czynnika przed pierwiastek

Z prawa √a · √b = √(ab) wynika, że kwadrat ukryty pod pierwiastkiem może „wyjść” na zewnątrz: √(36 · 2) = √36 · √2 = 6√2. Na modelu każda para jednakowych czynników pierwszych wychodzi jako jeden czynnik.

Suwak ustawia czynnik wyłączany przed pierwiastek z 72.

Podsumowanie

72 = 2 · 2 · 2 · 3 · 3. Pary (2, 2) i (3, 3) wychodzą jako 2 · 3 = 6, w środku zostaje 2: √72 = 6√2.

Wyłącz czynnik przed pierwiastek: √12. Symbol √ wstawisz przyciskiem albo napiszesz „pierw”.

Rozwiązanie

√12 = √(4 · 3) = √4 · √3 = 2√3.

Krok 4 · Badanie modelu

Suma pierwiastków i mianownik

Górny pasek to √a + √b, dolny √(a + b).

Podsumowanie

√9 + √16 = 7, a √(9 + 16) = √25 = 5. Geometrycznie: przekątna prostokąta 3 × 4 ma 5, a nie 3 + 4.

Uprość: 3√2 + 5√2 − √2.

Rozwiązanie

3√2 + 5√2 − √2 = (3 + 5 − 1)√2 = 7√2 — tak jak 3x + 5x − x = 7x.

Usuń niewymierność z mianownika: 6/√3.

Rozwiązanie

6/√3 = (6 · √3)/(√3 · √3) = 6√3/3 = 2√3.

Krok 5 · Wyjaśnienie

Prawa działań na pierwiastkach

Na modelu poniżej doprowadź pierwiastek do postaci najprostszej.

Suwak ustawia czynnik wyłączany przed pierwiastek z 48.

Podsumowanie

48 = 2 · 2 · 2 · 2 · 3: dwie pary dwójek wychodzą jako 2 · 2 = 4, zostaje 3. √48 = 4√3.

Zanim pójdziesz dalej, ujmij to własnymi słowami.

Wzorcowe wyjaśnienie

√12 = √(4 · 3) = √4 · √3 = 2√3, bo pierwiastek z iloczynu to iloczyn pierwiastków. Dla sumy takiego prawa nie ma: √9 + √16 = 3 + 4 = 7, a √25 = 5. Pod pierwiastkiem najpierw wykonuje się dodawanie.

Krok 6 · Seria zadań

Ćwiczenia

Oblicz (2√3)2.

Rozwiązanie

(2√3)2 = 4 · 3 = 12.

Uprość √50 + √18.

Rozwiązanie

√50 + √18 = 5√2 + 3√2 = 8√2.

Zapisz bez nawiasu: (√3 + 1)2.

Rozwiązanie

(√3 + 1)2 = 3 + 2√3 + 1 = 4 + 2√3.

Zadanie Banacha z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Która liczba jest większa: 2√5 czy 3√2? Banach radził: porównaj kwadraty — z dwóch liczb dodatnich większa jest ta, której kwadrat jest większy.

Rozwiązanie

(2√5)2 = 20 > 18 = (3√2)2, a obie liczby są dodatnie, więc 2√5 > 3√2. Inaczej: 2√5 = √20, 3√2 = √18 — wprowadzenie czynnika pod pierwiastek to wyłączanie czytane od końca.

W stylu Banacha wzorowane na zadaniach z podręcznika Stefana Banacha „Algebra dla IV klasy gimnazjalnej” (1936)

Uporządkuj rosnąco: 4√3, 5√2, 3√5. Wpisz najmniejszą i największą z nich jako jedną liczbę pod pierwiastkiem (np. √20).

Rozwiązanie

4√3 = √48, 5√2 = √50, 3√5 = √45. Rosnąco: 3√5 < 4√3 < 5√2.

Krok 7 · Kontrola

Kto ma rację?

Ewa: „√8 + √2 = √10”. Adam: „√8 + √2 = 3√2”.

Rozwiązanie

Rację ma Adam: √8 = 2√2, a 2√2 + √2 = 3√2.

Krok 8 · Na maturze

Zadania w stylu maturalnym

Zadania zamknięte jak na maturze podstawowej (0–1 pkt każde).

Liczba √75 − √27 jest równa

Rozwiązanie

√75 − √27 = 5√3 − 3√3 = 2√3. Odpowiedź A.

Liczba 2/(√5 − 1) jest równa

Rozwiązanie

2/(√5 − 1) = 2(√5 + 1)/((√5 − 1)(√5 + 1)) = 2(√5 + 1)/4 = (√5 + 1)/2. Odpowiedź A.

Krok 9 · Ocena

Sprawdź się

Dwa zadania z losowymi liczbami, już bez modelu. Przycisk „Spróbuj z innymi liczbami” daje kolejne, jeśli chcesz poćwiczyć.

Wyłącz czynnik przed pierwiastek: √18.

Rozwiązanie √18 = 3√2.

Usuń niewymierność z mianownika: 4/√2.

Rozwiązanie 4/√2 = 2√2.

Krok 10 · Dalej

Co dalej

Matura podstawowa

Przećwicz to pod maturę z nauczycielem

Ten temat pojawia się na maturze podstawowej. Na zajęciach rozwiążemy zadania egzaminacyjne pod czas, ułożymy plan powtórek i wrócimy do błędów, które najczęściej kosztują punkty.

  • 150 zł / 60 min — online albo stacjonarnie w Warszawie (metro Płocka)
  • Termin wybierasz sam w kalendarzu rezerwacji online
  • W zgłoszeniu będzie numer tej lekcji (8.5) — zaczniemy od miejsca, w którym jesteś

Za darmo

Zapytaj na Discordzie

Zadanie nie wychodzi? Napisz na serwerze — podaj numer lekcji (8.5) i zadania, żeby inni od razu wiedzieli, o co chodzi.

Za darmo

Matematyka na YouTube

Wykłady z analizy matematycznej i rozwiązania zadań zgłaszanych przez widzów — możesz przysłać własne.